Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
अस्मिन् आयुर्वेदप्रकरणे भगवान् अग्निर्वसिष्ठाय संक्षिप्तां विषचिकित्साविधिं कथयति—मन्त्रप्रयोगैः सह तत्क्षणोपचारः औषधयोगाश्च। आदौ कृत्रिम-प्रदत्तविषेषु नानाविषेषु दंश-विषेषु च विषशमनमन्त्राः, मेघसदृशतमोहरण-प्रतिबन्धनभावेन, मन्त्रान्ते धारण-निग्रहविधानं च निर्दिश्यते। ततः बीजमन्त्र-वैष्णवचिह्न-समन्वितः कृष्णाह्वानयुक्तः ‘सर्वार्थसाधक’ मन्त्रः। अनन्तरं प्रेतगणाधिपतिरुद्रं प्रति ‘पातालक्षोभ’ मन्त्रः दंशे सर्पदंशे च, आकस्मिक-स्पर्शजन्यविषेऽपि शीघ्रशमनाय विहितः। पश्चात् दंशचिह्नच्छेदन-दाहादि, शिरीष-आर्कक्षीर-तीक्ष्णद्रव्यादियुक्ताः प्रतिविषयोगाः, पान-लेप-अञ्जन-नस्यादिभिः बहुमार्गप्रयोगाश्च वर्ण्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षनिर्विषयीभव संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः
माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय, नानाविषं दष्टकविषं नाशय। धम दम वम—मेघान्धकारधारामाकर्ष, निर्विषयीभव; संहर, गच्छ, आवेशय, विषोत्थापनरूपं भव। मन्त्रान्ते विषधारणं—ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा; ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः। जपादिना साधितोऽयं मन्त्रः सर्पान् नित्यशो बध्नाति।
Verse 2
एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः
एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकयुक्तः। गोपीजनवल्लभाय स्वाहा—इति सर्वार्थसाधकः (मन्त्रः)।
Verse 3
ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना
ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये। “गृह्णीष्व, गर्ज, भ्रामय, मुञ्च, मोहय, कटय, आविश; हे सुवर्णपतङ्ग!” इति रुद्रो ज्ञापयति। अयं ‘पातालक्षोभ’मन्त्रः; मन्त्रजपेन विषं नश्यति। दंशकाहिदंशेषु, सहसा दष्टे, काष्ठशिलादिसंस्पर्शदष्टेऽपि, सद्यः विषशमनार्थं प्रयुज्यते।
Verse 4
विषशान्त्यै देहाद्दंशं ज्वालकोकनदादिना शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं
विषशान्त्यर्थं देहात् दंशस्थानं ज्वालकोकनदादिना तप्तशस्त्रेण छित्त्वा, ततः शिरीषबीजपुष्पं, अर्कक्षीरं, अर्कबीजानि, कटुत्रयं च—एतत् लेप्यं प्रयोजयेत्।
Verse 5
विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना शिरीषपुश्पस्य रसभावितं मरिचं सितं
विषं पानलेपनाञ्जनादिभिः विनाशयेत्। शिरीषपुष्परसभावितं श्वेतमरिचं तत्रौषधम्।
Verse 6
पाननस्याञ्जनाद्यैश् च विषं हन्यान्न संशयः कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीशार्कपयोयुतं
पाननस्याञ्जनाद्यैश्च विषं हन्यात्, न संशयः। कोषातकी-वचा-हिङ्गु-शिरीष-आर्कपयोयुतं योगं प्रयोजयेत्।
Verse 7
गुलु इति ञ ज्वालको कलदालिनेति ख कुटुत्रयं समेषाम्भो हरेन्नस्यादिना विषं रामठेक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं
“गुलु” इति, “ज्वालकः”, “कलदालिन्” इति—एते त्रयः समेषाम्भसा पिष्टाः नस्यादिना प्रयोज्याः; तेन विषं ह्रियते। तथा रामठसहितम् इक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्यात् विषापहम्।
Verse 8
इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्ययिषापहं पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चभ्यां शिरीषस्य विषापहं
इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसीं देविकां सहां च तद्रसाक्तं त्रिकटुकचूर्णं भक्ष्यं विषापहम्। तथा शिरीषस्य पञ्चाङ्गं कृष्णापञ्चकसंयुक्तं विषनाशनम्॥
Frequently Asked Questions
It focuses on viṣa-cikitsā (Ayurvedic toxicology): mantric neutralization, emergency bite management, and antidotal formulations administered via pāna, lepa, añjana, and nasya.
It presents mantra-prayoga alongside procedural and pharmacological remedies, treating both as dharmic techniques revealed by Agni for preserving life and restoring order.