Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
अस्मिन्नध्याये धन्वन्तरिप्रामाण्येन आग्नेयविद्यायां नानारोगहराण्यौषधानि सङ्गृह्यन्ते। आदौ बालचिकित्सा—शिशोः अतिसार-दुग्धदोष-कास-छर्दि-ज्वरहर कषाय-लेह्यादयः; ततः मेध्य-रसायनानि कृमिघ्नयोगाश्च। नस्यं नासारक्तस्राव-ग्रीवागण्डहरम्, कर्णपूरणं कर्णशूलहरम्, कवल-गण्डूषाः जिह्वा-मुखरोगहराः, तथा उद्वर्तन-लेप-वर्तितैलादयः कुष्ठ-व्रणादिषु। प्रमेह-वातशोणित-ग्रहणी-पाण्डु-कामला-रक्तपित्त-क्षय-विद्रधि-भगन्दर-मूत्रकृच्छ्र-अश्मरी-शोथ-गुल्म-विसर्पादीनां चिकित्सा निरूप्यते। अन्ते त्रिफलाप्रधानं दीर्घायुष्यरसायनं तथा धूपन-आश्चर्यप्रदर्शन-षट्कर्मादि सिद्ध्युपायाः, औषध-याग-पुरुषार्थसामञ्जस्यं च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वृक्षायुर्वेदो नामैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नानारोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच सिंही शटी निशायुग्मं वत्सकं क्वाथसेवनं शिशोः सर्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु शस्यते
इत्याग्नेये महापुराणे वृक्षायुर्वेदो नामैकाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः। अथ द्व्यशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—नानारोगहराण्यौषधानि। धन्वन्तरिरुवाच—सिंही शटी निशायुग्मं वत्सकं च; एषां क्वाथसेवनं शिशोः सर्वातिसारेषु स्तन्यदोषेषु च शस्यते।
Verse 2
शृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत् एका चातिविशा काशच्छर्दिज्वरहरी शिशोः
शृङ्गीं सकृष्णातिविषां चूर्णितां मधुना लिहेत्; एका अतिविषा अपि शिशोः कासच्छर्दिज्वरहरी।
Verse 3
बालैः सेव्या वचा साज्या सदुग्धा वाथ तैलयुक् यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा बालः क्षीरान्वितां पिवेत्
बालानां हितार्थं वचा घृतमिश्रा सदुग्धेन वा तैलयुक्ता दातव्या। अथवा बालः यष्टिकां शङ्खपुष्पीं वा क्षीरसंयुक्तां पिबेत्।
Verse 4
वाग्रूपसम्पद्युक्तायुर्मेधाश्रीर्वर्धते शिशोः वचाह्यग्निशिखावासाशुण्ठीकृष्णानिशागदं
शिशोर्वाग्रूपसम्पद्युक्तस्य आयुर्मेधा श्रीश्च वर्धते। वचा-अग्निशिखा-वासा-शुण्ठी-कृष्णा-निशा इत्येतदौषधगणः रोगनिवारकः।
Verse 5
सयष्टिसैन्धवं बालः प्रातर्मेधाकरं पिवेत् देवदारुमहाशिग्रुफलत्रयपयोमुचां
बालः प्रातः सयष्टिसैन्धवं मेधाकरं पिबेत्। तथा देवदारु-महाशिग्रु-फलत्रय-पयोमुचादिभिः मेध्यप्रयोगाः विहिताः।
Verse 6
क्वाथः सकृष्णा मृद्वीका कल्कः सर्वान् कृमीन्हरेत् त्रिफलाभृङ्गविश्वानां रसेषु मधुसर्पिषोः
क्वाथः सकृष्णा मृद्वीकायुक्तः तथा कल्कप्रयोगश्च सर्वान् कृमीन्हरेत्। त्रिफला-भृङ्ग-विश्वारसानां मधुसर्पिषोः सह सेवनं विधेयम्।
Verse 7
मेषीक्षीरे च गोमूत्रे सिक्तं रोगे हितं शिशोः नासारक्तहरो नस्याद्दुर्वारस इहोत्तमः
रोगे शिशोः मेषीक्षीरेण गोमूत्रेण च सिक्तं हितम्। नासारक्तहराय नस्ये दुर्वारसः अत्रोत्तमः।
Verse 8
लशुनार्द्रकशिग्रूणां रसः कर्णस्य पूरणम् तैलमार्द्रकजात्यं वा शूलहा चौष्ठरोगनुत्
लशुनार्द्रकशिग्रूणां निःसृतं रसं कर्णे पूरयेत्। अथवा आर्द्रकसिद्धं तैलं प्रयोज्यम्; तत् कर्णशूलं शमयति, ओष्ठरोगांश्च नाशयति।
Verse 9
सिंही षष्टीति ख शूलहा इत्य् अत्र पुंस्त्वनिर्देश आर्षः मूत्रहा शोषरोगनुदिति ञ जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशा दुग्धक्वाथे ऽभयाकल्के सिद्धं तैलं द्विजार्तिनुत्
‘सिंही षष्टी’ इति (ख) सूत्रे ‘शूलहा’ इत्यत्र पुंस्त्वनिर्देश आर्षः; तथा ‘मूत्रहा, शोषरोगनुत्’ (ञ) इत्यत्रापि। अथ भैषज्यम्—जातीपत्रं फलं व्योषं कवलं मूत्रकं निशां च, दुग्धक्वाथेऽभयाकल्केन सह सिद्धं तैलं द्विजानामार्तिं नुदति।
Verse 10
धान्याम्बु नारिकेलं गोमूत्रं क्रमूकविश्वयुक् क्वाथितं कबलं कार्यमधिजिह्वाधिशान्तये
धान्याम्बु नारिकेलाम्बु गोमूत्रं च, क्रमूकविश्वायुक्तं क्वाथयेत्। तेन कबलं कार्यम्; अधिजिह्वाधिशान्तये।
Verse 11
साधितं लाङ्गलीकल्के तैलं निर्गुण्डिकारसैः गण्डमालागलगण्डौ नाशयेन्नस्यकर्मणा
लाङ्गलीकल्केन निर्गुण्डीरसैश्च साधितं तैलम्। नस्यकर्मणा गण्डमालां गलगण्डौ च नाशयेत्।
Verse 12
पल्लवैर् अर्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिकैः उद्वर्तयेत् सगोमूत्रः सर्वत्वग्दोषनाशनैः
अर्कपूतीकस्नुहीरुग्घातजातिपल्लवैः, सगोमूत्रैः सर्वत्वग्दोषनाशनैः। तैः उद्वर्तनं कुर्यात्; सर्वत्वग्दोषान् नाशयेत्।
Verse 13
वाकुची सतिला भुक्ता वत्सरात् कुष्ठनाशनी पथ्या भल्लातकी तैलगुडपिण्डी तु कुष्ठजित्
वाकुची तिलसहितं भुक्ता कुष्ठनाशिनी; वत्सरपर्यन्तसेवनात् सिद्धौषधिर् भवति। तथा पथ्या भल्लातकिसंयुक्ता तैलगुडपिण्डीरूपा कुष्ठजित्।
Verse 14
पूतीकवह्निरजनी त्रिफलाव्योषचूर्णयुक् तक्रं गुदाङ्कुरे पेयं भक्ष्या वा सगुडाभया
गुदाङ्कुरे तक्रं पूतीक-वह्नि-रजनी-त्रिफला-व्योषचूर्णयुतं पेयम्; अथवा सगुडाभया भक्ष्या।
Verse 15
फलदार्वीविषाणान्तु क्वाथो धात्रीरसो ऽथवा पातव्यो रजनीकल्कः क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा
क्षौद्राक्षौद्रप्रमेहिणा फलदार्वीविषाणयोः क्वाथो धात्रीरसो वा पातव्यः; अथवा रजनीकल्कः सेवनीयः।
Verse 16
वासागर्भो व्याधिघातक्वाथ एरण्डतैलयुक् वातशोणितहृत् पानात् पिप्पली स्यात् प्लीहाहरी
वासागर्भो व्याधिघातक्वाथश्च एरण्डतैलयुतः पानात् वातशोणितं हरति; पिप्पली च प्लीहाहरी इति श्रूयते।
Verse 17
सेव्या जठरिणा कृष्णा स्नुक्षीरवहुभाविता पयो वा रच्यदन्त्याग्निविडङ्गव्योषकल्कयुक्
जठरिणे कृष्णा स्नुक्षीरबहुभाविता सेव्या; अथवा पयो दन्त्याग्नि-विडङ्ग-व्योषकल्कयुक्तं देयम्।
Verse 18
ग्रन्थिकोग्राभया कृष्णा विडङ्गाक्ता घृते स्थिता सांसन्तक्रं ग्रहण्यर्शःपाण्डुगुल्मकृमीन् हरेत्
ग्रन्थिका-उग्रा-अभया-कृष्णा(पिप्पली)-विडङ्गैः घृतस्थैः सिद्धं योगं सुसंस्कृततक्रेण सह प्रयोजितं ग्रहणीदोषं, अर्शः, पाण्डुं, गुल्मं च कृमीन् अपि हरति।
Verse 19
फलत्रयामृता वासा तिक्तभूनिम्बजस् तथा क्वाथः समाक्षिको हन्यात् पाण्डुरोगं सकामलं
त्रिफला-गुडूची-वासा-तिक्तभूनिम्बजैः कृतः क्वाथः समाक्षिकः पाण्डुरोगं सकामलं निहन्ति।
Verse 20
रक्तपित्ती पिवेद्वासासुरसं ससितं मधु वरीद्राक्षाबलाशुण्ठीसाधितं वा पयः पृथक्
रक्तपित्ती वासासुरसं सितमधुसंयुक्तं पिबेत्; अथवा वरी-द्राक्षा-बला-शुण्ठीभिः पृथक् साधितं पयः पिबेत्।
Verse 21
वरी विदारी पथ्या बलात्रयं सवासकं श्वदंष्ट्रामधुसर्पिर्भ्यामालिहेत् क्षयरोगवान्
क्षयरोगवान् वरी-विदारी-पथ्या-बलात्रय-सवासकं श्वदंष्ट्रां मधु-सर्पिर्भ्यां मिश्र्य लेह्यरूपेण आलिहेत्।
Verse 22
पथ्याशिग्रुकरञ्जार्कत्वक्सारं मधुसिन्धुमत् समूत्रं विद्रधिं हन्ति परिपाकाय तन्त्रजित्
पथ्या-शिग्रु-करञ्ज-आर्कत्वक्सारं मधु-सिन्धुमत् समूत्रं प्रयुक्तं विद्रधिं हन्ति; परिपाकाय तन्त्रजित्।
Verse 23
त्रिवृता जीवती दन्ती मञ्जिष्ठा शर्वरीद्वयं तार्क्षजं निम्बपत्रञ्च लेपः शस्तो भगन्दरे
त्रिवृता-जीवती-दन्ती-मञ्जिष्ठा-शर्वरीद्वय-तार्क्षज-निम्बपत्रैः कृतो लेपः भगन्दरे शस्तः।
Verse 24
रुग्घातजनीलाक्षाचूर्णाजक्षौद्रसंयुता वासोवत्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशनी
रुग्घातज-नीलाक्षाचूर्णं क्षौद्रेण संयोज्य वासोवत्तिर्व्रणे योज्या; सा व्रणं शोधयति गतिं च नाशयति।
Verse 25
श्यामायष्टिनिशालोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः समरीचैः शृतं तैलं क्षीरे स्याद्ब्रणरोहणं
श्यामा-यष्टि-निशा-लोध्र-पद्मक-उत्पल-चन्दनैः समरीचैः क्षीरे शृतं तैलं व्रणरोहणं भवति।
Verse 26
श्रीकार्पासदलैर् भस्मफलोपलवणा निशा तत्पिण्डीस्वेदनं ताम्रे सतैलं स्यात् क्षतौषधं
श्रीकार्पासदलैर्भस्म-फल-उपलवण-निशाभिश्च पिण्डीस्वेदनं कृत्वा ताम्रे सतैलं क्षतौषधं भवति।
Verse 27
कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निदग्धं व्रणे लिपेत् तदेव नाशयेत्सेकान्नारिकेलरजोघृतम्
कुम्भीसारं पयोयुक्तं वह्निदग्धं व्रणे लिपेत्; तदेव नारिकेलरजोघृतमिश्रसेकेन शम्यति।
Verse 28
विष्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीतातीसारनाशनी
विष्वाजमोदसिन्धूत्थचिञ्चात्वग्भिः समाभया तक्रेणोष्णाम्बुना वाथ पीता अतीसारं नाशयति।
Verse 29
वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तशृतं जलं सामे पुराणे ऽतीसारे सामृक्शूले च पाययेत्
वत्सकातिविषाविश्वविल्लमुस्तशृतं जलं सामे पुराणेऽतीसारे सामृक्शूले च पाययेत्।
Verse 30
अङ्गारदग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् शूलवानथ वा तद्धि सिन्धुहिंगुकणाभया
अङ्गारदग्धं सुगतं सिन्धुमुष्णाम्बुना पिवेत् शूलवानथ वा तद्धि सिन्धुहिङ्गुकणाभया।
Verse 31
कटुरोहोत्कणातङ्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं कटुरोहोत्पलातङ्कलाजचूर्णमिति ट वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत्
कटुरोहोत्कणातङ्कलाजचूर्णं मधुप्लुतं वा कटुरोहोत्पलातङ्कलाजचूर्णं वस्त्रच्छिद्रगतं वक्त्रे न्यस्तं तृष्णां विनाशयेत्।
Verse 32
पाठादार्वीजातिदलं द्राक्षामूलफलत्रयैः साधितं समधु क्वाथं कवलं मुखपापहृत्
पाठादार्वीजातिदलं द्राक्षामूलफलत्रयैः साधितं समधु क्वाथं कवलं मुखपापहृत्।
Verse 33
कृष्णातिविषतिक्तेन्द्रदारूपाठापयोमुचां क्वाथो मूत्रे शृतः क्षौद्री सर्वकण्ठगदापहः
कृष्णातिविषातिक्तेन्द्रदारूपाठापयोमुचां क्वाथो मूत्रे शृतः, क्षौद्रेण सह पीतः सर्वकण्ठगदान् अपहन्ति।
Verse 34
पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां कषायः समधुः पीतो मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति
पथ्यागोक्षुरदुस्पर्शराजवृक्षशिलाभिदां कषायः समधुः पीतः मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति।
Verse 35
वंशत्वग्वरुणक्वाथः शर्कराश्मविघातनः शाखोटक्वाथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत्
वंशत्वग्वरुणक्वाथः शर्कराश्मविघातनः। शाकोटक्वाथसक्षौद्रक्षीराशी श्लीपदी भवेत्।
Verse 36
मासार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं पादरोगं हरेत्सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा
माषार्कत्वक्पयस्तैलं मधुसिक्तञ्च सैन्धवं पादरोगं हरेत्; सर्पिर्जालकुक्कुटजं तथा।
Verse 37
शुण्ठीसीवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शूण्ठीरसैर् घृतम् रुजं हरेदथ क्वाथो विद्धि बद्धाग्निसाधने
शुण्ठीसीवर्चलाहिङ्गुचूर्णं शुण्ठीरसैः संयुतं घृतेन सह प्रयोजितं रुजं हरेत्। अथ क्वाथोऽयं बद्धाग्निसाधने विद्धि।
Verse 38
सौवर्चलाग्निहिङ्गूनां सदीप्यानां रसैर् युतं विडदीप्यकयुक्तं वा तक्रं गुल्मातुरः पिवेत्
गुल्मपीडितो रोगी सौवर्चलाग्निहिङ्ग्वादिदीपनद्रव्यरसैः संयुक्तं तक्रं पिबेत्; अथवा विडदीप्यकयुक्तं तक्रमपि पिबेत्।
Verse 39
धात्रीपटोलमुद्गानां क्वाथः साज्यो विसर्पहा शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्वाथो मूत्रान्वितो ऽपरः
धात्रीपटोलमुद्गानां क्वाथः साज्यः विसर्पं हन्ति; अपरः शुण्ठीदारुनवाक्षीरक्वाथो मूत्रान्वितः प्रयोज्यः।
Verse 40
सव्योषायोरजःक्षारः फलक्वाथश् च शोथहृत् गुडशिग्रुत्रिवृद्धिश् च सैन्धवानां रजोयुतः
सव्योषयो रजःक्षारः फलक्वाथश्च शोथं हरति; तथा गुडशिग्रुत्रिवृद्धिः सैन्धवरजोयुक्ता शोथं शमयति।
Verse 41
त्रिवृताफलकक्वाथः सगुडः स्याद्विरेचनः वचाफलकषायोत्थं पयो वमनकृभवेत्
त्रिवृताफलकक्वाथः सगुडो विरेचनः स्यात्; वचाफलकषायोत्थं पयो वमनकरं भवेत्।
Verse 42
त्रिफलायाः पलशतं पृथग्भृङ्गजभावितम् द्राक्षामृतफलत्रयैर् इति ञ , ट च विडङ्गं लोहचूर्णञ्च दशभागसमन्वितम्
त्रिफलायाः पलशतं पृथक् पृथग् मधुना भावितम्; द्राक्षामृताफलत्रयैः सह, विडङ्गं लोहचूर्णं च दशभागप्रमाणेन समन्वितं गृह्णीयात्।
Verse 43
शतावरीगुडुच्यग्निपलानां शतविंशतिः मध्वाज्यतिलजैर् लिह्याद्बलीपलितवर्जितः
शतावरीगुडूच्यग्निपलानां शतविंशतिं मध्वाज्यतिलसंयुक्तं लिह्याद्; तेन वलीपलितवर्जितो भवति।
Verse 44
शतमब्दं हि जीवेत सर्वरोगविवर्जितः त्रिफला सर्वरोगघ्नी समधुः शर्क्वरान्विता
शतमब्दं हि जीवेत सर्वरोगविवर्जितः। त्रिफला समधुशर्करायुक्ता सर्वरोगघ्नी भवति।
Verse 45
सितामधुघृतैर् युक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा पथ्याचित्रकशुण्ठाश् च गुडुचीमुषलीरजः
सितामधुघृतयुक्ता सकृष्णा त्रिफला तथा। पथ्याचित्रकशुण्ठीश्च गुडूचीमुषलीरजः (सम्यग् संयोज्यौषधयोगः)।
Verse 46
सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृत् किञ्चिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं विसृजेज्जले
सगुडं भक्षितं रोगहरं त्रिशतवर्षकृत्। किञ्चिच्चूर्णं जवापुष्पं पिण्डितं कृत्वा जले विसृजेत्।
Verse 47
तैलं भवेद् घृताकारं किञ्चिच्चूर्णं जलान्वितं धूपार्थं दृश्यते चित्रं वृषदंशजरायुना
तैलं घृताकारं कुर्यात्; किञ्चिच्चूर्णं जलान्वितं धूपार्थं दृश्यते। वृषदंशजरायुना (एष धूपयोगः)।
Verse 48
पुनर्माक्षिकधूपेन दृश्यते तद्यथा पुरा कर्पूरजलकाभेकतैलं पाटलिमूलयुक्
पुनर्माक्षिकधूपेन पूर्ववत् दृश्यते। तथा कर्पूरजलसंयुक्ताभेकतैलं पाटलिमूलयुतं प्रयोज्यम्।
Verse 49
पिष्ट्वा लिप्य पदे द्वे च चरेदङ्गारके नरः तृणौत्थानादिकं व्यूह्य दर्शयन्वै कुतूहलं
पिष्ट्वा तद् द्रव्यं पदयोर्द्वयोर्लिप्य नरः अङ्गारके चरेत्। तृणोत्थानादिकं व्यूह्य कुतूहलं वै दर्शयेत्।
Verse 50
विषग्रहरुजध्वंसक्षुद्रनर्म च कामिकं तत्ते षट्कर्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयं
विषग्रहो रुजध्वंसो ध्वंसः क्षुद्रनर्म च कामिकम्। एतत् ते षट्कर्मकं प्रोक्तं सिद्धिद्वयसमाश्रयम्।
Verse 51
मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रेज्या यत्र मुष्टयः चतुर्वर्गफलं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्
यत्र मन्त्रध्यानौषधिकथामुद्रपूजा मुष्टयश्च उपदिश्यन्ते, चतुर्वर्गफलं च प्रोक्तम्। यः पठेत् स दिवं व्रजेत्।
Frequently Asked Questions
Primarily disease-based lists (atīsāra, krimi, kusṭha, prameha, etc.) expressed through procedure-ready dosage forms (kvātha, kalka, taila/ghṛta) and therapeutic routes (nasya, kavala, lepa).
It combines clinical recipes, procedural therapies, and rasāyana claims, then closes with siddhi/ṣaṭkarman notes—showing a single continuum from health maintenance to ritual-technical accomplishment within dharma.