Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
अध्यायोऽयं विषहृन्मन्त्रौषधसमन्वितं तन्त्रं इति औपचारिकेन कोलोफोनेन समाप्यते। अग्नि–वसिष्ठसंवादे प्रकटितं तद् ज्ञानं श्रुतिरूपेण प्रमाणीकृत्य, अनन्तरं विस्तीर्णचिकित्साध्यायाय पाठकं प्रापयति। एषा संक्रान्तिः विश्वकोशस्य वास्तु-कीलिका इव, सामान्यप्रतिविषसिद्धान्तेभ्यः प्राणिविशेषविधानेषु—विशेषतः सर्पविषदंशचिकित्सायाम्—प्रवर्तनं सूचयति। अत्राग्नेया विद्या न पृथक्कृता; मन्त्रप्रामाण्यं, विधिशुद्धिः, औषधप्रयोगश्च धर्मानुगुणे आरोग्यसेवायां एक एव प्रवाहः इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुरणे विषहृन्मन्त्रौषधं नाम षन्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गोनसादिचिकित्सा अग्निरुचाच गोनसादिचिकित्साञ्च वशिष्ठ शृणु वच्मि ते ह्रीं ह्रीं अमलपक्षि स्वाहा ताम्बूलखादनान्मन्त्री हरेन्मण्डलिनो विषं
इत्याग्नेये महापुराणे विषहृन्मन्त्रौषधं नाम षन्नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—गोनसादिचिकित्सा। अग्निरुवाच—वशिष्ठ शृणु, गोनसादीनां चिकित्सां वक्ष्ये। ‘ह्रीं ह्रीं अमलपक्षि स्वाहा’ इति मन्त्रं जप्त्वा ताम्बूलं खादन् मण्डलिनो विषं हरेत्॥
Verse 2
लशुनं रामठफलं कुष्ठाग्निव्योषकं विषे स्नुहीक्षीरं गव्यघृतं पक्षं पीत्वाहिजे विषे
विषे लशुनं रामठफलं कुष्ठं अग्निं व्योषं च प्रयोजयेत्। अहिजे विषे स्नुहीक्षीरं गव्यघृतयुक्तं पक्षं पीत्वा विषं शमयेत्॥
Verse 3
अथ राजिलदष्टे च पेया कृष्णा समैन्धवा आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्या विषापहं
अथ राजिलदष्टे कृष्णासमैन्धवयुक्तां पेयां प्रयोजयेत्। आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्यासहितं विषापहम्॥
Verse 4
सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं पातव्यन्तेन माक्षिकं व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः
सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं तेन सह माक्षिकं पातव्यम्। व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः समभागैः प्रयोजयेत्॥
Verse 5
चूर्णितैर् मेषदुग्धाक्तैर् धूपः सर्वविषापहः रोमनिर्गुण्डिकाकोकवर्णैर् वा लशुनं समं
मेषदुग्धेन आर्द्रीकृतैः चूर्णितद्रव्यैः कृतो धूपः सर्वविषाणि नाशयति। अथवा रोमा-निर्गुण्डिका-कोकवर्णैः समभागैः लशुनं योज्य धूपं कुर्यात्।
Verse 6
मुनिपत्रैः कृतस्वेदं दष्टं काञ्चिकपाचितैः मूषिकाः षोडश प्रोक्ता रसङ्कार्पासजम्पिवेत्
मुनिपत्रैः स्वेदं कृत्वा दष्टस्थानं काञ्चिकया पाचितेन योगेनोपचरेत्। मूषिकाः षोडश प्रोक्ताः; तथा कार्पास-जम्बुयुक्तं रसं पिबेत्।
Verse 7
सतैलं मूषिकार्तिघ्नं फलिनीकुसुमन्तथा सनागरगुडम्भक्ष्यं तद्विषारोचकापहं
सतैलं सेवनात् मूषिकार्तिं हन्ति। तथा फलिनीकुसुमं नागर-गुडैः सह भक्षितं तद्विषजन्यं अरुचिं नाशयति।
Verse 8
चिकित्सा विंषतिर्भूता लूताविषहरो गणः पद्मकं पाटली कुष्ठं नतमूशीरचन्दनं
एषा विंशतिविधा चिकित्सा; लूताविषहरो गणः—पद्मकं पाटली कुष्ठं नतं उशीरं चन्दनं च।
Verse 9
निर्गुण्डी शारिवा शेलु लूतार्तं सेचयेज्जलैः गुञ्जानिर्गुण्डिकङ्कोलपर्णं शुण्ठी निशाद्वयं
लूतार्तं निर्गुण्डी-शारिवा-शेलुयुक्तैः जलैः सेचयेत्। गुञ्जा-निर्गुण्डिका-कङ्कोलपर्ण-शुण्ठी-निशाद्वययुक्तं योगं प्रयोजयेत्।
Verse 10
करञ्जास्थि च तत्पङ्कैः वृश्चिकार्तिहरं शृणु मञ्जिष्ठा चन्दनं व्योषपुष्पं शिरीषकौमुदं
वृश्चिकदंशजनितार्तिनिवारणं शृणु—करञ्जास्थि तत्पङ्कैः सह; मञ्जिष्ठा, चन्दनं, व्योषपुष्पं, शिरीषं, कौमुदं च।
Verse 11
संयोज्याश् चतुरो योगा लेपादौ वृश्चिकापहाः ॐ नमो भगवते रुद्राय चिवि छिन्द किरि भिन्द खड्गे न छेदय शूलेन भेदय चक्रेण दारय ॐ ह्रूं फट् मन्त्रेण मन्त्रितो देयो गर्धभादीन्निकृन्तति
चतुरो योगाः संयोज्य लेपादिरूपेण वृश्चिकविषापहाः। मन्त्रः—ॐ नमो भगवते रुद्राय; चिवि, छिन्द, किरि, भिन्द; खड्गेन न छेदय, शूलेन भेदय, चक्रेण दारय; ॐ ह्रूं फट्। अनेन मन्त्रेण मन्त्रितं देयं, वृश्चिकादिजन्यां बाधां निकृन्तति।
Verse 12
त्रिफलोशीरमुस्ताम्बुमांसीपद्मकचन्दनं अजाक्षीरेण पानादेर्गर्धभादेर्विषं हरेत्
त्रिफला उशीरं मुस्ताम्बु मांसी पद्मकं चन्दनं च—एतानि अजाक्षीरेण सह पानादिना प्रयुक्तानि गर्धभादिजन्यं विषं हरन्ति।
Verse 13
हरेत् शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषं सकन्धरं शिरीषास्थि हरेदुन्दूरजं विषं
शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषहरं च प्रयोजयेत्; तथा सकन्धरं शिरीषास्थि च—एतानि उन्दूरजं विषं हरन्ति।
Verse 14
व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलमस्य विषं हरेत् तत्पक्षैर् इति ज , ञ , ट च चिरि इति ज क्षारव्योषवचाडिङ्गुविडङ्गं सैन्धवन्नतं
व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलं च—एतदस्य विषं हरति। अस्य पक्षे ‘ज, ञ, ट’ इति गणः, तथा ‘चिरि’ इति निर्दिष्टम्। क्षारं व्योषवचाडिङ्गुविडङ्गसैन्धवसहितं न्नतयुक्तं च प्रतिविषरूपेण विधीयते।
Verse 15
अम्बष्ठातिबलाकुष्ठं सर्वकीटविषं हरेत् यष्टिव्योषगुडक्षीरयोगः शूनो विषापहः
अम्बष्ठा-अतिबला-कुष्ठसंयोगः सर्वकीटविषं नाशयति। यष्टि-व्योष-गुड-क्षीरयुक्तो योगः शूनविषापहः।
Verse 16
ॐ सुभद्रायै नमः ॐ सुप्रभायै नमः यान्यौषधानि गृह्यन्ते विधानेन विना जनैः
ॐ सुभद्रायै नमः। ॐ सुप्रभायै नमः। यान्यौषधानि जनैर्विधानेन विना गृह्यन्ते…
Verse 17
तेषां वीजन्त्व्या ग्राह्यमिति ब्रह्माब्रवीच्च ताम् ताम्प्रणम्यौषधीम्पश्चात् यवान् प्रक्षिप्य मुष्टिना
तेषां वीजन्त्व्या ग्राह्यमिति ब्रह्मा अब्रवीत्। ततः प्रत्येकामौषधीं प्रणम्य पश्चाद् मुष्टिना यवान् प्रक्षिपेत्।
Verse 18
दश जप्त्वा मन्त्रमिदं नमस्कुर्यात्तदौषधं त्वामुद्धराम्यूर्ध्वनेत्रामनेनैव च भक्षयेत्
इदं मन्त्रं दशवारं जप्त्वा नमस्कुर्यात्। ततः तामौषधीं प्रति—“त्वामुद्धरामि ऊर्ध्वनेत्राम्” इति वदेत्; अनेनैव च भक्षयेत्।
Verse 19
नमः पुरुषसिंहाय नमो गोपालकाय च आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयं
नमः पुरुषसिंहाय। नमो गोपालकाय च। आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयम्।
Verse 20
एतेन सत्यवाक्येन अगदो मे ऽस्तु सिध्यतु नमो वैदूर्यमाते तन्न रक्ष मां सर्वविषेभ्यो गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा हरिमाये औषधादौ प्रयोक्तव्यो मन्त्रो ऽयं स्थावरे विषे
एतेन सत्यवाक्येन ममागदः सिद्धिमाप्नुयात्। वैदूर्यमाते नमस्तुभ्यं सर्वविषेभ्यो मां रक्ष। गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा। हरिमाये—अयं मन्त्रः स्थावरे विषे औषधादौ प्रयोक्तव्यः॥
Verse 21
भुक्तमात्रे स्थिते ज्वाले पद्मं शीताम्बुसेवितं पाययेत्सघृतं क्षौद्रं विषञ्चेत्तदनन्तरं
भुक्तमात्रे ज्वाले स्थिते शीताम्बुसेवितं पद्मं सघृतं क्षौद्रं पाययेत्; ततः परं विषं यथाविधि चिकित्सयेत्॥
Frequently Asked Questions
The chapter’s key technical feature is its textual function: it formally identifies the poison-removal system as mantra-plus-medicine (mantrauṣadha) and signals a structured transition to creature-specific toxicology.
By framing healing knowledge as revealed Agneya Vidya, it positions medical action as dharmic service—protecting life to enable right conduct and higher pursuits, aligning bhukti-support with mukti-orientation.