Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
अध्यायेऽस्मिन् आयुर्वेदः राजरक्षणाय विज्ञानरूपेण निरूप्यते। धन्वन्तरिः रस-वीर्य-विपाक-प्रभावज्ञानस्य वैद्यस्य राज्ञः प्रजायाश्च रक्षणे सामर्थ्यं वदति। षड्रसानां सोमाग्निजन्यत्वं, विपाकस्य त्रिविधत्वं, वीर्यस्य उष्ण-शीतभेदं च निर्दिश्यते; मधु-प्रभृतिषु रस-विपाकविरोधः प्रभावेन समाधानं लभते। अनन्तरं भैषज्यकल्पना—कषाय/क्वाथस्य मानप्रमाणं, स्नेहपाक-लेह्यविधिः, तथा वयः-ऋतु-बल-अग्नि-देश-द्रव्य-रोगानुसारं मात्रानिर्णयः—उपदिश्यते। उपस्तम्भत्रयम् (आहार-निद्रा-ब्रह्मचर्य/मैथुननियमः), बृंहण-लङ्घनचिकित्सा, ऋतुनुसाराभ्यङ्ग-व्यायामनियमाः, आहारशुद्धेः अग्निबलस्य मूलाधारत्वं च प्रतिपाद्य, चिकित्साविधिः धर्म्यजीवनशासनैः सह एकीकृतः दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वरोगहराण्यौषधानि नामोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तथोल्कानामुष्मणामध्वसेविनामिति ख अथाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः रसादिलक्षणं धन्वन्तरिर् उवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘सर्वरोगहराण्यौषधानि’ नाम द्विशततमोऽध्यायः। (अन्यपाठे—‘उल्कानामुष्मणामध्वसेविनाम्’ इति।) अथ द्विशततमोऽध्यायः ‘रसादिलक्षणम्’। धन्वन्तरिरुवाच—रसादिलक्षणं वक्ष्ये, भेषजानां गुणं शृणु। रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन् रक्षयेन्नरः॥
Verse 2
रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज
रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः। कटुतिक्तकषायाणि तथाग्नेया इति कीर्तिताः, महाभुज॥
Verse 3
त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च
त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः। द्विधा वीर्यं समुद्दिष्टम्—उष्णं शीतं तथैव च॥
Verse 4
अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः
हे द्विजोत्तम, ओषधीनां प्रभावोऽनिर्देश्य एव; तासां रसाश्च मधुरः कषायश्च तिक्तश्चैव भवन्ति।
Verse 5
शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः
शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः; शेषास्तूष्णाः प्रकीर्तिताः। तत्र गुडूची तिक्तापि उष्णातिवीर्यतः उष्णा भवति।
Verse 6
उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः
हे मानद, उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति; मधुरोऽपि तथा मांसं उष्ण एव प्रकीर्तितः।
Verse 7
लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः
लवणो मधुरश्चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ; अम्लोष्णौ तथा प्रोक्तौ; शेषाः कटुविपाकिनः।
Verse 8
वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं
वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश्चयः; मधुरोऽपि कटुः पाके यत् क्षौद्रं प्रकीर्तितम्।
Verse 9
क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम् यवक्षौद्रमिति ख कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्
द्रव्यं षोडशगुणेन जलेन क्वाथयेत्, ततः द्रवभागं चतुर्थांशपर्यन्तं संक्षिपेत्। यवः क्षौद्रं च योजनीयम्—यत्र विशेषविधिर्नोक्तः, तत्र कषायकल्पनायाः एषा सामान्यरीतिः।
Verse 10
कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः
स्नेहपाके कषायतोयं चतुर्गुणं भवेत्। द्रव्यतुल्यं कल्कं समुद्धृत्य, बुधः कल्कं स्नेहं च यथाविधि क्षिपेत्।
Verse 11
तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्
द्रव्यप्रमाणं यावत्, तस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत्। यद् द्रव्यं तोयवर्जं, तत् स्नेहद्रव्यत्वेनैव परिगृह्येत।
Verse 12
संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत
संवर्तितौषधपाकः स्नेहानां यः, स एव विधिवत् परिकीर्तितः। लेह्यस्यापि तत्तुल्यता भवति, हे सुश्रुत।
Verse 13
स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं
स्वच्छोऽल्पौषधक्वाथः ‘क्वाथ’ इति कथ्यते; कषायोऽपि पूर्वोक्तविधिना भवेत्। चूर्णस्याक्षप्रमाणं निर्दिष्टं, कषायस्य चतुष्पलप्रमाणं च।
Verse 14
मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा
मध्यमैषा स्मृता मात्रा; नास्ति मात्राविकल्पना। वयःकालबलवह्निदेशद्रव्यरुजादिभिः मात्रा यथायोग्यं विनियोज्या॥
Verse 15
समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः
समवेक्ष्य महाभाग मात्रा कल्पनीया भवेत्। तत्र सौम्याः रसाः प्रायो विज्ञेयाः धातुवर्धनाः॥
Verse 16
मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्
मधुराणि विशेषेण धातुवर्धनानि ज्ञेयानि। दोषधातुसमगुणं यद् द्रव्यं तत् सम्यक् शमकरं मतम्॥
Verse 17
तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम
तदेव वृद्धये ज्ञेयं; विपरीतं क्षयावहम्। उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहेऽस्मिन् मनुजोत्तम॥
Verse 18
आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्
आहारो मैथुनं निद्रा—तेषु यत्नः सदा भवेत्। असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्॥
Verse 19
क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम् रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः
क्षीणस्य बृंहणं कर्तव्यं, स्थूलदेहस्य कर्षणं; मध्यकायस्य रक्षणं पालनं च। एवं देहभेदास्त्रयो मताः।
Verse 20
स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्
स्नेहपाके तद्गुणं ज्ञेयम्; तत्तुल्यताप्यं च यथा सुश्रुते प्रोक्तम्। उपक्रमद्वयं प्रोक्तं—तर्पणं चाप्यतर्पणम्। हिताशी मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्।
Verse 21
ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम
ओषधीनां कल्पना पञ्चविधा भवति, मनुजोत्तम—रसः, कल्कः, शृतः (क्वाथः), शीतः (हिमः), फाण्डश् च।
Verse 22
रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत् क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां
रसश् च पीडको ज्ञेयः; कल्क आलोडिताद् भवेत्। क्वथितः शृतो ज्ञेयः; शीतः शीतलतां गतः; पर्युषितो निशां स्थितः।
Verse 23
सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता
सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते। करणानां शतं चैव षष्टिश्चैवाधिका स्मृता।
Verse 24
यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां
यो वेत्ति स ह्यजेयः स्यात्; व्यवहारसम्बन्धे बाहुशौण्डिकः भवति। आहारशुद्धिरग्न्यर्था; अग्निमूलं हि नृणां बलम्॥
Verse 25
ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां
सैन्धवत्रिफलायुक्तं सुराज्ञि अभिवर्णदं दद्यात्। जाङ्गलरसं सैन्धवयुक्तं दधि-पयः-कणासहितं च॥
Verse 26
रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु
रसाधिकं समं वा कुर्यान्नरो वाताधिकः अपि। निदाघे मर्दनं प्रोक्तं, शिशिरे च समं बहु॥
Verse 27
वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं
वसन्ते मध्यमं ज्ञेयं, निदाघे मर्दनोल्वणम्। त्वचं तु प्रथमं मर्द्यं, अङ्गं च तदनन्तरम्॥
Verse 28
स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी
स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलम्। स्कन्धौ बाहू तथैवेह, तथा जङ्घे सजानुनी॥
Verse 29
अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत् अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा
अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु-वक्षश्च पूर्ववत्। अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा॥
Verse 30
प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः
प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात्। नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः॥
Verse 31
दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्
दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके। व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्॥
Verse 32
वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत् व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं
वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत्। व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं॥
Verse 33
स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः
स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः। आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः॥
Frequently Asked Questions
It centers on interpreting medicines through rasa (taste), vīrya (hot/cold potency), vipāka (post-digestive effect), and prabhāva (specific action that can override expected correlations).
The chapter gives a default decoction method: boil the drug with sixteen times water and reduce to one-fourth, used where no special procedure is specified.
It rejects a fixed universal dose and requires adjustment by age, season/time, strength, digestive fire (agni), region, the specific substance, and the disease condition.
By treating health science as disciplined dharmic practice: purity and moderation in food, sleep, and sexual conduct sustain agni and balance doṣas, supporting both worldly competence (bhukti) and the steadiness needed for higher aims (mukti).