Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
अग्निर्भगवान् सूर्यस्य सिद्धिजनकं ग्रहशमनं चोपासनाविधानं शिक्षयति। सर्वार्थसाधकं संक्षिप्तं बीजपिण्डं, अङ्ग-घटकनिर्माणं बिन्दुपूरणं च निरूप्य, सर्वकर्मप्रवर्तकत्वेन गणेशस्य पञ्चबीजसमूहान् दिक्पूजा-मूर्तिस्थापन-मुद्राबन्ध-रक्तरूपलक्षण-आयुधहस्तविन्यासैः सह, चतुर्थीव्रताद्यनुष्ठानैः प्राक्कर्मरूपेण योजयति। ततः स्नानार्घ्यादिभिः सूर्यग्रह-मण्डलं विस्तार्य नवग्रहपूजां नवमन्त्राभिमन्त्रितकलशैः, चण्डाय दीपदानं, गोरोचनाकुङ्कुमरक्तगन्धान्कुराद्युपहारान्, धान्य-हिबिस्कुसम्बद्धदानानि च निर्दिशति। फलानि—ग्रहशान्तिः, रणविजयः, वंशबीजदोषनिवारणं, मन्त्रन्यस्तस्पर्शेन द्रव्याभिमन्त्रणेन (उशीरादिना) वशीकरणादिप्रयोगाः। शिरःपादपर्यन्तं न्यासः, रविरूपात्मभावना च समापनम्; वर्णभेदेन स्तम्भनमारण-पुष्टि-शत्रुघात-मोहनाद्यर्थानां ध्यानविधानं च, एवं सूर्यर्चनं भक्त्युपासनां च प्रयोजनसिद्धिं च अग्नेयविद्यायां सेतुं करोति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ग्रहहृन्मन्त्रादिकं नाम नवनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिशततमो ऽध्यायः सूर्यार्चनम् अग्निर् उवाच शय्या तु दण्डिसाजेशपावकश् चतुराननः सर्वार्थसाधकमिदं वीजं पिण्डार्थमुच्यते
इत्याग्नेये महापुराणे ‘ग्रहहृन्मन्त्रादिकम्’ नाम नवनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिशततमोऽध्यायः—सूर्यार्चनम्। अग्निरुवाच—‘शय्या दण्डि साजेश पावक चतुरानन’ इति बीजं पिण्डार्थं सर्वार्थसाधकं प्रोच्यते।
Verse 2
स्वयं दीर्घस्वराद्यञ्च वीजेष्वङ्गानि सर्वशः खातं साधु विषञ्चैव सविन्दुं सकलं तथा
बीजेषु दीर्घस्वरादीन्यङ्गानि सर्वशः विन्यसेत्। खातं साधु विषयुक्तं सविन्दुं सकलं तथा कर्तव्यम्।
Verse 3
गणस्य पञ्च वीजानि पृथग्दृष्टफलं महत् गणं जयाय नमः एकदंष्ट्राय अचलकर्णिने गजवक्त्राय महोहरहस्ताय पञ्चाङ्गं सर्वसामान्यं सिद्धिः स्याल्लक्षजाप्यतेः
गणस्य पञ्च बीजानि पृथक् पृथग् दृष्टफलं महत्। ‘गणं जयाय नमः’, ‘एकदंष्ट्राय नमः’, ‘अचलकर्णिने नमः’, ‘गजवक्त्राय नमः’, ‘महोहरहस्ताय नमः’ इति। पञ्चाङ्गं सर्वसामान्यं; लक्षजाप्यतः सिद्धिः स्यात्।
Verse 4
गणाधिपतये गणेश्वराय गणनायकाय गणक्रीडाय दिग्दले पूजयेन्मूर्तीः पुरावच्चाङ्गपञ्चकम् वक्रतुण्डाय एकदंष्ट्राय महोदराय गजवक्त्राय विकटाय विघ्नराजाय धूम्रवर्णाय दिग्विदिक्षु यजेदेताल्लोकांशांश् चैव मुद्रया
दिग्दलेषु गणाधिपतिं गणेश्वरं गणनायकं गणक्रीडां च मूर्तीः पूजयेत्; पुरावच्चाङ्गपञ्चकं कुर्यात्। दिग्विदिक्षु वक्रतुण्डं एकदंष्ट्रं महोदरं गजवक्त्रं विकटं विघ्नराजं धूम्रवर्णं च यजेत्; एतैर्मुद्रया लोकांशांश्च दिग्भागांश्च मुद्रयेत्।
Verse 5
मध्यमातर्जनीमध्यगताङ्गुष्ठौ समुष्टिकौ चतुर्भुजो मोदकाढ्यो दण्डपाशाङ्कुशान्वितः
मध्यमातर्जनीयोर्मध्ये न्यस्ताङ्गुष्ठौ, उभे हस्ते समुष्टिकौ; स चतुर्भुजः, मोदकसमृद्धः, दण्ड-पाश-अङ्कुशधारी च।
Verse 6
दन्तभक्षधरं रक्तं साब्जं पाशाड्कुशैर् वृतम् पूजयेत्तं चतुर्थ्याञ्च विशेषेनाथ नित्यशः
दन्तभक्षधरं रक्तवर्णं, साब्जं, पाशाङ्कुशपरिवृतं तं पूजयेत्; चतुर्थ्यां विशेषेण, नित्यशश्च।
Verse 7
श्वेतार्कमूलेन कृतं सर्वाप्तिः स्यात्तिलैर् घृतैः तण्डुलैर् दधिमध्वाज्यैः सौभाग्यं वश्यता भवेत्
श्वेतार्कमूलेन कृतं कर्म सर्वाप्तिकरं भवेत्; तिलैर्घृतैस्तण्डुलैर्दधिमध्वाज्यैः सौभाग्यं वश्यता च स्यात्।
Verse 8
घोषासृक्प्राणधात्वर्दी दण्डी गार्तण्डभैरवः धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्ता विम्बपुटावृतः
घोषासृक्प्राणधातुवर्धी, दण्डी, गार्तण्डभैरवः; धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्ता, विम्बपुटावृतश्च।
Verse 9
ह्रस्वाः स्युर्मूर्तर्यः पञ्च दीर्घा अङ्गानि तस्य च सिन्दूरारुणमीशाने वामार्धदयितं रविं
तस्य मूर्तौ पञ्च ह्रस्वाः स्युः, अङ्गानि च दीर्घाणि; ईशाने सिन्दूरारुणवर्णः, वामार्धे रविर्दयितरूपेण चित्र्यः।
Verse 10
आग्नेयादिषु कोणेषु कुजमन्दाहिकेतवः स्नात्वा विधिवदादित्यमाराध्यार्घ्यपुरःसरं
आग्नेयादिषु कोणेषु कुजमन्दाहिकेतवो विधिवत् स्नात्वा, अर्घ्यपूर्वकं आदित्यं सम्यगाराधयन्तु।
Verse 11
कृतान्तमैशे निर्माल्यं तेजश् चण्डाय दीपितं रोचना कुङ्कुमं वारि रक्तगन्धाक्षताङ्कुराः
कृतान्तमहेशयोर्निर्माल्यं विधीयते; चण्डाय तु दीपः प्रज्वलितः। रोचना कुङ्कुमं वारि रक्तगन्धाक्षताङ्कुराश्च दातव्याः।
Verse 12
वेणुवीजयवाःशालिश्यामाकतिलराजिकाः जवापुष्पान्वितां दत्वा पात्रैः शिरसि धार्य तत्
वेणुवीजयवाः शालिश्यामाकतिलराजिकाः जवापुष्पान्विताः प्रदाय, तत् पात्रैः कृत्वा शिरसि धारयेत्।
Verse 13
जानुभ्यामवनीङ्गत्वा सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् स्वविद्यामन्त्रितैः कुम्भैर् नवभिः प्रार्च्य वै ग्रहान्
जानुभ्यामवनीं गत्वा सूर्याय अर्घ्यं निवेदयेत्; स्वविद्यामन्त्रितैर्नवभिः कुम्भैर्नवग्रहान् विधिवत् प्रार्चयेत्।
Verse 14
ग्रहादिशान्तये स्नानं जप्त्वार्कं सर्वमाप्नुयात् संग्रामविजयं साग्निं वीजदोषं सविन्दुकं
ग्रहादिशान्तये स्नानं कृत्वा अर्कमन्त्रं जपेत्; तेन सर्वमाप्नुयात्—संग्रामविजयं साग्निं, वीजदोषनिवारणं सविन्दुकं च।
Verse 15
न्यस्य मूर्धादिपादान्तं मूलं पूज्य तु मुद्रया स्वाङ्गानि च यथान्यासमात्मानं भावयेद्रविं
मूर्धादिपादान्तं न्यासं कृत्वा, मुद्रया मूलमन्त्रं पूजयेत्। यथान्यासं स्वाङ्गेषु मन्त्रं न्यस्य, आत्मानं रविरूपं भावयेत्॥
Verse 16
ध्यानञ्च मारणस्तम्भे पीतगाप्यायने सितम् रिपुघातविधौ कृष्णं मोहयेच्छक्रचापवत्
मारणस्तम्भध्यानयोः पीतं रूपं चिन्तयेत्। आप्यायने सितं, रिपुघातविधौ कृष्णं, मोहनार्थं शक्रचापवत् (इन्द्रधनुषः सदृशम्) ध्यायेत्॥
Verse 17
यो ऽभिषेकजपध्यानपूजाहोमपरः सदा तेजस्वी हृजयः श्रीमान् समुद्रादौ जयं लभेत्
योऽभिषेकजपध्यानपूजाहोमपरः सदा। स तेजस्वी हृजयः श्रीमान् समुद्रादौ जयं लभेत्॥
Verse 18
ताम्बूलादाविदं न्यस्य जप्त्वा दद्यादुशीरकं न्यस्तुवीजेन हस्तेन स्पर्शनं तद्वशे स्मृतं
ताम्बूलादौ इदं मन्त्रं न्यस्य जप्त्वा उशीरकं दद्यात्। बीजेन न्यस्तहस्तेन स्पर्शनं तद्वशे स्मृतम्॥
Frequently Asked Questions
It emphasizes mantra-ritual architecture: constructing and applying bīja-mantras (with bindu and limb-components), performing directional mūrti-worship with mudrā-sealing, executing arghya and nine-kumbha graha worship, and completing the rite through full-body nyāsa and deity-identification (Ravi-bhāvanā).
Sūrya-arcana is taught as disciplined upāsanā that stabilizes vitality and clarity; by integrating nyāsa, japa, and offerings with ethical observance, it channels desired worldly outcomes into a dharmic framework that supports inner steadiness and higher aims.