Adhyaya 288

Verse 1

आयः गोर्जितास्ते ऽतिकीर्तिता इति ख यथाञ्चितमिति ञ मृगञ्जय इति ख , ञ च अथाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वचिकित्सा शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैवसुश्रुतअप्_२८८००१अभीनदन्तो विदन्तश् चकराली कृष्णतालुकः

अथाष्टाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—अश्वचिकित्सा। शालिहोत्र उवाच—अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्सां चैव, सुश्रुत। अभीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः।

Verse 2

कृष्णजिह्वश् च यमजोजातमुष्कश् च यस् तथा द्विशफश् च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः

कृष्णजिह्वश्च तथा यमजोजातमुष्कश्च; द्विशफश्च तथा शृङ्गी, त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः।

Verse 3

खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश् च काकुदी श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च

खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश्च काकुदी; श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च।

Verse 4

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च कृष्णप्रोथश् च शूकश् च यश् च तित्तिरिसन्निभः

(ग्रहाः) वानराक्षः, कृष्णशटः, कृष्णगुह्यः, तथा कृष्णप्रोथः; तथा शूकः च यः च—तित्तिरिसन्निभाकृतिः।

Verse 5

विषमः श्वेतपादश् च ध्रुवावर्तविवर्जितः अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः

विषमाङ्गः श्वेतपादः ध्रुवावर्तविवर्जितः। अशुभावर्तसंयुक्तः तुरङ्गमो वर्जनीयः॥

Verse 6

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ, मस्तकवक्षसोर्द्वौ द्वौ। प्रयाणे च ललाटे च—कण्ठावर्ताः शुभा दश॥

Verse 7

मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे

मृक्कण्यां च ललाटे च, कर्णमूले निगालके। बाहुमूले गले श्रेष्ठा; आवर्तास्त्वशुभाः परे॥

Verse 8

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश् च प्रशस्यास्तु सदैव हि

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः। सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश्च—प्रशस्यास्तु सदैव हि॥

Verse 9

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश् च ह्रस्वकर्णाश् च शोभनाः चिकित्सन्तवेति ञ राक्षान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः

दीर्घग्रीवाः प्रकटाक्षिकूटाश्च ह्रस्वकर्णाश्च ये तुरङ्गमाः, ते शोभनाः शुभलक्षणाः स्मृताः। तान् यथाविधि अश्वचिकित्सकः परिचरेत्; यत्र तु ‘राक्षा’दोषेण पीडितोऽश्वः, तस्मात् देशात् विजयाशां वर्जयेत्।

Verse 10

पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम्

पालितो हयः शुभदः, दन्ती च गजः शुभफलप्रदः; अन्यथा तौ दुःखहेतू भवतः। वाजिनः श्रियः पुत्रा इति, गन्धर्वसम्भवाश्च, रत्नानामुत्तमं धनमिति च कीर्त्यन्ते।

Verse 11

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वहेतोः अग्नौ हूयते। तथा वृषोऽपि (हूयते); निम्बः, बृहती, गुडूची, तथा समाक्षिका द्रव्याणि च (हविषि) प्रयुज्यन्ते।

Verse 12

सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश् च शिरसस् तथा हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं

सिंहा गन्धकारी पिण्डी तथा शिरसः स्वेदश्च; हिङ्गु, पुष्करमूलं, नागरं, तथा साम्लवेतसं—एतानि औषधद्रव्याणि (योगे) प्रयोज्यानि।

Verse 13

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका

पिप्पलीसैन्धवयुतं चीष्णवारिणा सेवितं शूलघ्नं भवति। (अत्र) नागरम्, अतिविषा, मुस्ता, सानन्ता, तथा बिल्वमालिका—एष औषधयोगः (प्रयुज्यते)।

Verse 14

क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम् प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं पयः

एतेषां द्रव्याणां क्वाथं वाजी पिबेत्; स सर्वातीसारं नाशयति। प्रियङ्गुसारिवाभ्यां युक्तं शृतमाजं पयश्च पातव्यम्।

Verse 15

पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे

पर्याप्तशर्करांबु पीत्वा वाजी श्रमाद्विमुच्यते। तुरङ्गमे द्रोणिकामात्रया तैलवस्तिर्दातव्या।

Verse 16

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम्

कोष्ठजविकारे शिरा वेध्या; तेन तस्य सुखं भवेत्। दाडिमं त्रिफला व्योषं गुडं च समभागं प्रयोज्यम्।

Verse 17

पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः

पिण्डमेतत् अश्वानां कासनाशनं प्रदातव्यम्। हयः प्रियङ्गुलोध्रमधुभिर्युक्तं वृषरसं पिबेत्।

Verse 18

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम्

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं वा सेवनात् कासान्मुच्यते। प्रस्कन्धेषु सर्वविकारेष्वादौ विशोधनं श्रेयः।

Verse 19

अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः

अभ्यङ्गोद्वर्तनाभ्यां स्नेहनं कर्तव्यं; नस्यं वर्तिकर्म च स्मृतम्। ज्वरितानां तुरङ्गाणां तु पयसैव औषधक्रियाक्रमः प्रशस्यते।

Verse 20

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः राज्ञीतुरङ्गमा यत्रेति ख घृतमिति ख कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः

लोध्रकन्धरयोर्मूलैर्मातुलुङ्गाग्निनागरैः सह; (पाठान्तरे राज्ञी-तुरङ्गमा-यत्र-घृतादि) कुष्ठहिङ्गुवचारास्नायुक्तोऽयं लेपः शोथं नाशयति।

Verse 21

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षा बृहत्यौ रक्तचन्दनम्। त्रपुषीबीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्॥ (एतानि द्रव्याणि यथोक्तं प्रयोज्यानि)।

Verse 22

अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते

अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते।

Verse 23

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथे गलग्रह इति; तत्र तेष्वेव कटुतैलेनाभ्यङ्गः विशेषतः शस्यते।

Verse 24

गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः

गलाग्रहगदशोथयोः प्रायो गलदेशे जातयोः प्रत्यक्पुष्पी बह्निः सैन्धवं च सौरसरसश्च औषधयोगः प्रयोज्यः।

Verse 25

कृष्णाहिङ्गुयुतैर् एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु

एभिः कृष्णाहिङ्गुयुतैः कृत्वा नस्यं न सीदति। निशायां ज्योतिष्मती-पाठा-कृष्णा-कुष्ठ-वचा-मधुभिः नस्यं प्रयोज्यम्।

Verse 26

जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः तिलैर् यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश् च योजिता

जिह्वास्तम्भेऽयं लेपः गुडमूत्रयुतो हितः; तिलैः यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश्च संयुतः।

Verse 27

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य् अश्चास्तीव्रवेदनाः

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी, सर्पिषा व्रणरोपणी। अभिघातेन येऽश्वाः खञ्जन्ति, तीव्रवेदनायुतास्तेषां एते प्रयोगाः।

Verse 28

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः

तेषां परिषेकक्रिया तैलेनाशु रुजापहा। दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणे व्रणक्रमः प्रवर्तते।

Verse 29

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षमधूकवटवृक्षाणां कल्कैः सिद्धैः औषधलेपैः।

Verse 30

प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः

प्रभूतसलिलेन कृतः क्वाथः सुखोष्णो व्रणशोधनः; शताह्वानागररास्नामञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः सिद्धः।

Verse 31

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः तिलतैलं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह सिद्धं कुर्यात्।

Verse 32

तिलतैलेनेति ख म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने रक्तस्रावो जलौकाभिर् नेत्रान्ते नेत्ररोगितः

‘तिलतैलेन’ इति विधिः; म्रक्षेण च वस्तिनश्ययोश्च योज्यम्, क्षयेष्वपि सर्वत्र। लिङ्गरोगेषु सर्वेषु जलौकाभिः रक्तस्रावः; नेत्रान्ते रोगे नेत्रचिकित्सा यथोचितम्।

Verse 33

खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः

उदुम्बराश्वत्थकषायेण साधनं कार्यम्; धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समभागैः।

Verse 34

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च

गुडूचीकृतः कल्कः युक्तावलम्बिनः (अन्त्रवृद्धिहर्नियाग्रस्तस्य) हितकरः; तथा उत्पाते, शिलायां, श्राव्ये, शुष्कशेफे च उपयुज्यते।

Verse 35

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः

क्षिप्रकारिणि दोषोत्थे विकारे सद्यो विदलम् इष्यते—गोशकृत्, मञ्जिका, कुष्ठ, रजनी, तिल, मर्षपैः सम्यक् संयोजितम्।

Verse 36

गवां मूत्रेण पिष्टैश् च मर्दनं कण्डुनाशनम् शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः

गवां मूत्रेण पिष्टैः कल्कैः मर्दनं कण्डुनाशनम्। शीतः मधुयुतः क्वाथः सशर्करः नासिकायां प्रयोक्तव्यः।

Verse 37

रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने

पानरूपेण प्रयुक्तं रक्तपित्तं हरति; अश्वकर्णैः सहापि। अश्वानां तु सप्तमे सप्तमे दिने लवणं दातव्यम्।

Verse 38

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी जीवनीयैः समधुरैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः

तथा भुक्तवतां देया; अतिपाने तु वारुणी जीवनीयैः समधुरैः मृद्वीकाशर्करायुतैः संस्कृता प्रदेया।

Verse 39

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः

शरदि पिप्पलीयुक्तं पद्मकसमन्वितं च प्रतिपानं दद्यात्; विडङ्गपिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवसंयुक्तम्।

Verse 40

मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः

हिमागमे तुरङ्गाणां चित्रकयुक्तं प्रतिपानं दद्यात्; लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजसंयुतम्।

Verse 41

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः

वसन्ते क्षौद्रसहितं कफनाशनं प्रतिपानं स्यात्; प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याह्वैः समहौषधैः सिद्धम्।

Verse 42

निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके वेधनमिस्यत इति ज , ञ च लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्

निदाघे गुडसंयुक्ता मदिरा प्रतिपानके देया। वेधनायां लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजं च विधीयते।

Verse 43

भवेत्तैलयुतैर् एभिः प्रतिपानं घनागमे निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः

घनागमे एभिः तैलयुतैः प्रतिपानं भवेत्। ये निदाघे उद्वृतपित्तार्ताः, ते शरत्सु पुष्टशोणिता भवन्ति।

Verse 44

प्रावृड्भिन्नपुरीषाश् च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये

प्रावृट्काले भिन्नपुरीषा वाजिनो घृतं पिबेयुः; कफवाय्वधिकेषु वाजिषु तैलपानं विधीयते।

Verse 45

स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम् त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम्

स्नेहव्यापद्भवेषु तेषां विरूक्षणं कार्यम्; त्र्यहं यवागूरूक्षा भोजनं तक्रसंयुतं भवेत्।

Verse 46

शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते

शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं प्रशस्यते; शीतवसन्तयोः तथा वर्षासु शिशिरे च यमकस्य प्रयोगो विधीयते।

Verse 47

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम् वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम्

स्नेहपीतस्य गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि वर्जनीयानि; तथा व्यायामः स्नानम् आतपः वायुः वाहनारोहणं च वर्जितम्।

Verse 48

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते

अश्वानां सलिलागमे स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठोत्सर्गश्च स्वाभाविकः; अत्यर्थं दुर्दिने काले तु पानमेकं प्रशस्यते।

Verse 49

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम्

युक्तशीतातपे काले द्विः पानं स्नपनं सकृत्। ग्रीष्मे त्रिः स्नानपानं स्यात्, तस्मिन् काले चिरं जलमध्यगाहनं प्रशस्यते॥

Verse 50

निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्

निस्तूषाणां यवानां चतुराटकी प्रदातव्या। चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्॥

Verse 51

अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रो ऽथ वुषस्य वा

अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दशाष्टौ। शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रोऽथ वुषस्य वा॥

Verse 52

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश् च श्लोष्मसञ्चयम् नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम्

दूर्वा पित्तं शमयति, यवः कासं निवारयेत्। वुषश्च श्लेष्मसञ्चयं नाशयत्यर्जुनः श्वासम्। तथा मानो बलक्षयं प्रतिहन्ति॥

Verse 53

वातिकाः पैत्तिकाश् चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम्

वातिकाः पैत्तिकाश्चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः। न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारान्तरङ्गमम्॥

Verse 54

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि पश्चाद्धनुश् च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः

दुष्टधनुषां पक्षयोः उभयोरपि द्वौ रज्जुबन्धौ विधेयौ; ततः पश्चात् दूरस्थकीलव्यपाश्रयेन धनुः सम्यक् वक्रतां नयेत्।

Verse 55

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः कृकवाक्वजकपयो धार्यश्चाश्वगृहे मृगाः

आस्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः वासेयुः; यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः। अश्वगृहे कृकवाक्वजकपयो धार्याः, मृगाश्चापि धार्याः।