Adhyaya 287

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

Verse 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

Verse 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

Verse 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

Verse 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

वालुकापङ्कसञ्च्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते भूमौ यः अचित्तज्ञः पुरुषः उपायान् विना वाहनं नेतुमिच्छति, स मूढः।

Verse 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाअप्_२८७००६अब्छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

स हयेनैव वाह्यते पृष्ठस्थः कटिकां विना; तथा कश्चित् सकृती धीमतां वरः क्षणेनैव छन्दो विज्ञापयेत्।

Verse 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः; स्नातः प्राङ्मुखः सन् देवान् वपुषि योजयेत्।

Verse 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

प्रणवादिनमोन्तेन स्वबीजेन यथाक्रमम्; ब्रह्मा चित्ते बले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे।

Verse 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

पार्श्वयो रुद्राः, बुद्धौ गुरुः; मर्मसु विश्वेदेवाः; दृगावर्ते दृशीन्द्रौ; कर्णयोश्चाश्विनौ तथा।

Verse 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

जठरेऽग्निः स्वधा स्वेदे वाग्जिह्वायां जवेऽनिलः। पृष्ठतो नाकपृष्ठं तु खुराग्रे सर्वपर्वताः॥

Verse 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

ताराश्च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला। तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः॥

Verse 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

ग्रहाश्च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः। उपोषितोऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्॥

Verse 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं मम। गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः॥

Verse 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च। रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च॥

Verse 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

हुताशनस्य दीप्त्या त्वं, हे तुरङ्गम, स्वजातिं स्मर। राजेन्द्रपुत्रोऽसि; सत्यवाक्यं पुनः पुनरनुस्मर॥

Verse 16

कणिकां विनेति क , ञ च स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

क-ञ इति वर्णौ शुद्धिकरौ स्मर; वारुणीं कन्यां स्मर। कौस्तुभं मणिं च स्मर—क्षीराब्धौ देवासुरैर्मथ्यमाने समुत्पन्नम्॥

Verse 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

तत्र देवकुले जातस्त्वं स्ववाक्यं परिपालय। अश्वानां कुले जातस्त्वं मम मित्रं भव शाश्वतम्॥

Verse 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

शृणु मित्र ममैतद्वाक्यं; सिद्धो मे भव वाहन। विजयं रक्ष मां चैव समरे; सिद्धिमावह मे॥

Verse 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

तव पृष्ठं समारुह्य देवैर्दैत्याः पुरा हताः। अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीम्॥

Verse 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन् पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

कर्णजापन्ततां कृत्वा शत्रून् विमोह्य च ततः। सादी हयं पर्यानयेद् युद्धं वहन् जयः स्यात्॥

Verse 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

स्वशरीरसमुत्पन्ना दोषा वाजिनां प्रायशः। अतिप्रयत्नतो हन्यन्ते गुणाः सादिवरैः पुनः॥

Verse 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः। नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि॥

Verse 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

गुणान् एको विजानाति वेत्ति दोषान् तथापरः। धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीर्न तु किञ्चन॥

Verse 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

अकर्मज्ञोऽनुपायज्ञो वेगासक्तोऽतिकोपनः। घनदण्डरतिच्छिद्रे यो ममापि न शस्यते॥

Verse 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

उपायज्ञः चित्तज्ञः शुद्धः दोषनाशनः। गुणार्जनपरः नित्यं सर्वकर्मविशारदः॥

Verse 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम्। सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना॥

Verse 27

तथासुरनिति ज , ञ , ट च सह जाताः शरीरेणेति ञ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

तथासुरनितिज्ञटचसहजाताः शरीरेणेतिञ। आरुह्य सहसा नैव ताडनीयः हयोत्तमः॥ ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश्च जायते॥

Verse 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत्। मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे॥

Verse 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

प्रोक्तमाश्वसनं प्रथमं; सामभेदौ दूतयोगतः। कषाताडनं दण्डः, दानं दानम्, कालसहिष्णुता॥

Verse 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु क्रमेणोत्तरमुत्तरम् विधिं विदध्यात्; जिह्वातले विनायोगं कृत्वा, वाहने हये तदौषधं प्रयोजयेत्।

Verse 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत्; शनैः शनैः शिथिलीकृतबन्धनः, वाहनं विस्मार्येवारोहणाय शिक्षयेत्।

Verse 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

जिह्वाङ्गदोषयुक्तं हयं जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत्; जिह्वायाः गाढतां तावत् मोचयेत् यावत् स्तोभं न सुञ्चति।

Verse 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

कुर्याच्छतमुरस्त्राणम् अविलालं च मुञ्चति; ऊर्ध्वाननः स्वभाद्यः तस्योरस्त्राणमश्लथम्।

Verse 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

विधाय तथा वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः; तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया भवेत्।

Verse 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

यः पश्चिमं पादं संहरति, तेन गृहीतः सन् दक्षिणतः क्रमं प्राप्नोति; यश्चैवं क्रमेण सेवां करोति, स वामावल्गया—अर्थात् मङ्गलदक्षिणावर्तविपरीतगत्या—चरति।

Verse 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

तेनैव विधिना पादौ गृहीतव्यौ; आदौ वामपाद एव हि। अग्रे चरणे विमुक्ते (स्थापिते) सुदृढमासनं जायते।

Verse 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

‘यौ’ ‘हृतौ’ इति शब्दौ दुष्करकर्मणि प्रयुज्येते। ‘मोटक’ इति नाटकायनस्य (नाट्यपाठस्य) संज्ञा। ‘सव्यहीनः’ ‘खलीकारः’ इति कथ्यते। तथा ‘हनेन’ इति ‘गुणने’ (संख्याने) प्रयुज्यते।

Verse 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

तुरङ्गस्य स्वभाव एव मुखस्य पुरोव्यावर्तनम्; एवं सति तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवो न भवति।

Verse 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनम्। रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यं लोकनं हितम्॥

Verse 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

रागाभ्यां गाढमापीड्य वल्गामाकृष्य यदा अश्वः निगृह्यते, तद्वन्धनात् युग्मपादौ निरुद्धौ भवतः; एवं निग्रहवाचः “वक्वनम्” इति कथ्यते।

Verse 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

वल्गया पादान् संयोज्य ततः वाञ्छितं वल्गामामोच्य, बाह्यपार्ष्णिप्रयोगेन यत्र निग्रहः क्रियते तत् ‘ताडनम्’ इति मतम्।

Verse 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

प्रलयकाले विप्लवं ज्ञात्वा बुद्धिमान् अनेनैव क्रमेण प्रवर्तेत; चतुर्थेन ‘मोटनेन’ विधिरेष विधीयते।

Verse 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

लघुनि मण्डले योऽश्वोऽधः पादं नाधत्ते, तं मोटनोद्वक्कनाभ्यां नाभिसमीपे गृहीत्वा ईशितं पादं ग्राहयेत्।

Verse 44

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

आसने गाटं वटयित्वा मन्दमादाय यो ब्रजेत्, यत्र संग्रहाद् अङ्गं गृह्यते तत् ‘संग्रहणम्’ इति उच्यते।

Verse 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

स्थानस्थो व्यग्रमानसं पर्श्वे प्रहारेण हत्वा; पादेन वल्गामाकृष्य, कण्टकवत् पायनं कुर्वन्तं पलायमानं ग्राह्यं निरोधयेत्।

Verse 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

उत्थितं तुरङ्गमङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादाभ्यां पीडयित्वा यः गृह्यते; खलीकृत्य गृह्यते च, स खलीकार इति कथ्यते, स चेष्यते।

Verse 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

गतित्रये पियः पादमादत्ते, नैव वाञ्छितं लभते; हत्वा तु यत्र दण्डेनापि ग्राह्यते, तत् प्रकरणं गहनं हि।

Verse 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

चतुष्केण खलीकृत्य तुरङ्गं वल्गयान्यया निरोधयेत्; उच्छास्य चान्यत्र ग्राह्यते यत्, तत् पुनरुच्छासनं नाम।

Verse 49

भठकालाद्यनुत्पादमिति ज बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख वण्टयित्वासने इति ख ग्राहकण्टकपायनमिति ख स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

स्वभावेन बहिरस्यन्तं तं प्रतिदिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्; एषा ‘मुखव्यापर्तन’ इति मता, यया मुखं परिवर्त्य वश्यता क्रियते।

Verse 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

ततः पादं ग्राहयित्वा त्रिविधासु यथाक्रमं विन्यस्य, मण्डलादिषु पञ्चधारासु क्रमशः साधनं साधयेत्।

Verse 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

आजनोर्ध्वं शिथिलं वाहं सुधीः वाहयेत्; अङ्गेषु यावल्लाघवं जायते तावत्तं धयं वाहयेत्।

Verse 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

स्कन्धे मृदुः, वक्त्रे लघुः, सर्वसन्धिषु शिथिलः यदा हयः ससादिनो वश्यो भवति, तदा तं हयं सङ्गृह्णीयात्।

Verse 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

यदा पश्चिमः पादः साधुर्भवति तदा न त्यजेत्; तदा बल्गयायां पाणिभ्यां तदाकृष्टिर्विधातव्या।

Verse 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

तत्र त्रिको यथा तिष्ठेत् उद्ग्रीवोऽश्वः समाननः; धरायां पश्चिमौ पादौ, अन्तरीक्षे यदाश्रयौ (अग्रपादौ)।

Verse 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

तदा दृढं सन्धरणं कुर्यात्; मुष्टिना च गाठवाहं निगृह्णीयात्, येन सहसा समाकृष्टोऽपि तुरङ्गो न तिष्ठति।

Verse 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

शरीरं विक्षिपन्तं प्रतिद्वन्द्विनं मण्डलभ्रमैः साधयेत्; यः स्कन्धे क्षिपति, स हि वल्गया निगृह्य स्थाप्यः।

Verse 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

गोमय-लवण-मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितं यदङ्गलेपः, स मक्षिकादिदंश-श्रमविनाशनः।

Verse 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

भद्रादिजातीनां हयानां मध्ये मण्डो देयः सादिना; भोततीक्षदर्शनं निरुत्साहः क्षुधा च हयस्य (दौर्बल्य)लक्षणम्।

Verse 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

यथा वश्यः तथा शिक्षा; अतिवाहिताः विनश्यन्ति। अवाहिताः न मिध्यन्ति; तस्मात् तुङ्गवक्त्रांश्च यथाविधि वाहयेत्।

Verse 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

जानुयुग्मेन सम्पीड्य तुरङ्गमं दृढं धारयेत्, मुष्टिं स्थिरां कृत्वा। वेण्याः प्रकाराः—गोमूत्राकुटिला, कुण्डलिता, पद्ममण्डला, मालिका च।

Verse 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

पञ्चोलूखलिका कार्या; तासु ‘गर्विता’ अतिकीर्तिता। तत्र संक्षिप्तं विक्षिप्तं कुञ्चितं च, यथाचितं च विधीयते।

Verse 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

वल्गितावल्गितौ चैव, ‘षोटा’ चेति तथोदाहृतम्। ‘वीथी’ धनुःशतं यावत्, अशीतिः नवतिश्च तथा (परिमाणतः)।

Verse 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यात्; मन्दो दण्डैकमानसः। मृगजङ्घो मृगवाजी; सङ्कीर्णस्तु तद्गुणसमन्वितः।

Verse 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

शर्करामधुलाजादः सुगन्धोऽश्वः शुचिर्द्विजः। तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्वो विनीतो बुद्धिमांश्च यः॥

Verse 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

शूद्रः अशुचिः चलः मन्दः विरूपः विमतिः खलः; वल्गया धार्यमाणोऽश्वो यश्च मुखे लालकं दर्शयेत्—एतेऽशुभलक्षणानि।

Verse 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

धारासु योजनीयोऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः; अश्वादिलक्षणं वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्।