Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
अस्मिन्नध्याये पूर्वाध्यायात् औपचारिकं संक्रमणं कृत्वा गजचिकित्सा नाम विशेषोऽयुर्वेदाङ्गः राजशालासु रणसिद्धौ च अत्यावश्यक इति प्रतिपाद्यते। पालकाप्यः लोमपादं प्रति सेवायोग्यानां गजानां शुभलक्षणानि निर्दिशति—नखसंख्या, मदकालस्य ऋतुसम्बन्धः, दन्तयोर्वैषम्यं, स्वरगुणः, कर्णविस्तारः, त्वचायां बिन्दुचित्रता; वामनविकृतान् तु त्याज्यान् आह। ततः गजपालनं राजधर्मेण जयेन च संबध्यते—विजयः शिस्तबद्धैः युद्धगजैः शिबिरनियमैश्चाधीन इति। अनन्तरं चिकित्सा क्रमशः—निर्वातस्नेहनीयदेशसज्जा, स्कन्धोपचाराः अभ्यङ्गश्च, आभ्यन्तरौषधानि (घृततैलयोगाः, कषायाः, क्षीरं, मांसरसः) तथा विशेषरोगेषु उपायाः—पाण्डुत्वसदृशवर्णक्षयः, आनाहः, मूर्च्छा, शिरोरुजः (नस्यसहितः), पादरोगाः, कम्पः, अतिसारः, कर्णशोथः, कण्ठावरोधः, मूत्राघातः, त्वग्दोषः, कृमिरोगः, क्षयसदृशव्याधिः, शूलः, विद्रधिचिकित्सा (छेदनात् स्नेहनबस्त्यन्तम्)। आहारविहारौ च—धान्यक्रमः, बलवर्धकभक्ष्याः, ऋतौ प्रोक्षणविधानम्। अन्ते युद्ध-धार्मिकांशोऽपि—जयार्थं धूपनम्, नेत्रप्रक्षालनं अञ्जनं, मन्त्रयुक्तं नेत्रबलप्रदानं—इत्यग्निपुराणस्य भैषज्य-रणनीति-दैवप्रभावसमन्वयः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे कल्पसागरो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजचिकित्सा पालकाप्य उवाच गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः
इत्याग्नेये महापुराणे कल्पसागरो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षडशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—गजचिकित्सा। पालकाप्य उवाच—लोमपाद, गजलक्ष्म-चिकित्सां ते वदामि; दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रशस्तास्ते महिष्णवः।
Verse 2
विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं
विंशत्यष्टादशनखाः शीतकाले मदाश्च ये; दक्षिणं चोन्नतदन्तं वृंहितं जलदोपमं।
Verse 3
कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः
येṣां कर्णौ विपूलौ, त्वक् च सूक्ष्मविन्दुभिरङ्किता, ते धार्याः; ये तु वामनाः वा कर्णाः सङ्कुशवत् वक्राः, ते न तथा धार्याः।
Verse 4
हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः
हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यश्च मूढा मतङ्गजाश्च—तेषां वर्णं सत्त्वं बलं रूपं कान्तिः संहननं जवश्च परीक्ष्याः।
Verse 5
सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च
एवं सप्तस्थितो गजः सङ्ग्रामे रिणं जयेत्; कुञ्जराश्च शिविरस्य बलस्य च परमा शोभा।
Verse 6
आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं
कुञ्जरैरेव पृथिवीक्षितां विजयम् आयत्तम्; सर्वेषु पाकलेषु च अनुवासनं कर्तव्यम्।
Verse 7
घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः
घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं कर्तव्यम्; स्कन्धेषु च क्रिया कार्या, हे नृपाः, पालकवत् सावधानम्।
Verse 8
गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते
पाण्डुरोगेषु गोमूत्रं विधीयते; रजनीद्वययुक्तं घृतं च। द्विजोत्तम, आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकः तस्य प्रशस्यते।
Verse 9
लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी धन्वन्तरिरुवाचेति ञ मर्दना इति ञ विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्
पञ्चलवणमिश्रा वारुणी प्रतिपानाय देया; इति धन्वन्तरिरुवाच। ‘मर्दना’ नाम योगः विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलरूपेण कृतः।
Verse 10
मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते
मूर्छासु नागं भोजयेत्, क्षौद्रतोयं च पाययेत्। शिरसः शूलेऽभ्यङ्गः, नस्यं चैव प्रशस्यते।
Verse 11
नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते
पादरोगेषु नागानां स्नेहपुटकं प्रथमं प्रयोजयेत्। पश्चात् कल्ककषायेण शोधनं विधीयते।
Verse 12
शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते
वेपथुर्यस्य जायते तं शिखितित्तिरिलावानां रसैः पिप्पलीमरिचान्वितैः नागं सम्भोजयेत्।
Verse 13
बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः
अतीसारविनाशार्थं बालबिल्वं लोध्रं धातकीं सितासहितां पिण्डीं कृत्वा कुञ्जरो भुञ्जीत।
Verse 14
नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम् मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता
नस्यार्थं करग्रहेण घृतं दद्यात्; लयणसंयुक्तं मागधी-नागर-अजाजी-यवागू-मुस्तसाधितं भवेत्।
Verse 15
उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम् दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्
उत्कर्णके तु वाराहरसं दातव्यं; तथा दशमूल-कुलत्थ-अम्ल-काकमाचीविपाचितं रसं च प्रयोजयेत्।
Verse 16
तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्
तैलमूषणसंयुक्तं घृतं गलग्रहगदापहम्; अष्टलवणपिष्टैः सम्यक् प्रसन्नं कृत्वा तत् घृतं पाययेत्।
Verse 17
मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः
मूत्रभङ्गेऽथवा त्रपूषबीजक्वाथं पिबेत्; त्वग्दोषेषु द्विपो निम्बक्वाथं वृषक्वाथं वा पिबेत्।
Verse 18
गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः
कृमिकोष्ठरोगेषु गवां मूत्रं विडङ्गानि च शस्यन्ते; तथा शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः पानाय प्रशस्तम्।
Verse 19
क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते
क्षतक्षययोः पानं बल्यं प्रशस्यते, तथा शुभो मांसरसः हितः; अरुचौ तु व्योषयुतं मुद्गोदनं विशेषतः प्रशस्तम्।
Verse 20
त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः
त्रिवृत्-व्योष-चित्रक-दन्त्यर्क-श्यामा-क्षीर-एभपिप्पलीभिः सम्यक् कृतः स्नेहो गुल्महरः; तथैव अपरः स्नेहः अपि विधीयते।
Verse 21
भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्
भेदन-द्रावण-अभ्यङ्ग-स्नेहपान-अनुवासनैः समुत्पन्नान् सर्वान् विद्रधान् यथाविधि समुपाहरेत्।
Verse 22
यष्टिकं मुद्गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते
यष्टिकां मुद्गसूपेन शारदेन च सह पिबेत्; तथा बालबिल्वैः कृतो लेपः फटुरोगेषु शस्यते।
Verse 23
विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये
पूर्वाह्णे विडङ्गेन्द्रयवहिङ्गुसरलरजनीद्वयसंयुक्तान् पिण्डान् पाययेत्; तेन सर्वशूलानां सम्यगुपशान्तिर्भवति।
Verse 24
प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः
तेषु धान्येषु प्रधानभोजने यष्टिकव्रीहिशालयः श्रेष्ठाः; यवगोधूमौ मध्यमौ; शेषा धान्यजातयः दन्तिन्यादयश्चाधमाः स्मृताः।
Verse 25
यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं
यवश्चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः; नागानां तु यवसं शुष्कं धातुप्रकोपणं विकारहेतुः।
Verse 26
मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः
मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते; दीपनीयद्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभो हितकरश्च।
Verse 27
वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि
महापदि युद्धकाले क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डः वायसं कुक्कुरं च, काकोलूककुलं चाकर्षति; शत्रुविनिवर्तनायापि साधनं भवति।
Verse 28
कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः
कटुमत्स्यद्रव्यं विडङ्गानि क्षारः कोषातकीपयः हरिद्रा चेति—एष धूपः कुञ्जरस्य जयावहः।
Verse 29
पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते
पिप्पलीतण्डुलैस्तैलं माध्वीकं माक्षिकं तथा—एष नेत्रयोः परिषेकः दीपनीयः प्रशस्यते।
Verse 30
पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च क्षीरवृक्षकरीषाश् च प्रसन्नयेष्टमञ्जनं
चटकायाः पारावतस्य च पूरीषं तथा क्षीरवृक्षकरीषाश्च—प्रसन्नये इष्टमञ्जनम्।
Verse 31
मुद्ग्यूषेणेति ज , ञ च मदाय हीति ञ क्षीरवृक्षकरीराश्चेति ञ अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च
‘मुद्ग्यूषेण’ इति ज-ञ-युक्तं, ‘मदाय हि’ इति ञ-युक्तं, ‘क्षीरवृक्षकरीराः’ इति ञ-युक्तम्। अनेनाञ्जितनेत्रः रणे कदनं करोति, नीलोत्पलानि च सुस्तन्तगरं विषं च साधयति।
Verse 32
तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि
तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम्। नखवृद्धौ नखच्छेदः, तैलसेकश्च मास्यपि।
Verse 33
शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते
शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते
Frequently Asked Questions
It prioritizes gaja-lakṣaṇa (selection markers) and a protocol-driven therapeutic system—environment control, oleation/purification procedures, dietetics, and disease-specific formulations—explicitly tied to stable discipline and battlefield readiness.
By framing veterinary medicine as rājadharma and a form of protective service, it treats technical competence (bhukti) as dharmically sanctified action that sustains order, reduces suffering, and supports the conditions for disciplined spiritual life (mukti-oriented practice).
Yes. The text links elephant health to victory logistics, includes victory-oriented fumigation, ocular preparations, and a mantra layer—showing the Agni Purāṇa’s characteristic integration of medical and martial sciences.