Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
अध्यायोऽयं अग्निपुराणस्य विश्वकोशीयपाठ्यक्रमे अश्वायुर्वेदाख्यं पशुचिकित्साविशेषविभागं सूचयन् सेतुरिव प्रवर्तते। आग्नेयविद्यायां अश्वपालनं न केवलं उपयोगार्थं, किं तु धर्मसंरक्षणाय आजीविकाया गतिशक्तेः राजसामुदायिकस्थैर्यस्य च रक्षणहेतुः शास्त्रेषु गणितम्। अस्य स्थाननिर्देशेन पुराणे वैद्यज्ञानं मानवचिकित्सामात्रं न, अपि तु जातिविशिष्टस्वास्थ्यव्यवस्थापनं व्याप्नोति, येन परवर्ती विधिशान्तिकर्मोपायानां भूमिका भवति। यथाक्रमशिक्षायां तन्त्रनिर्देशः पवित्रविद्यारूपेण निरूप्यते—यत्र सम्यकाचारः सम्यक्कालः सम्यक्संकल्पश्च देहकल्याणं विश्वव्यवस्थया सह समन्वययन्ति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वायुर्वेदो नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वशान्तिः शालिहोत्र उवाच अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वजिरोगविमर्दनीं नित्यां नैमित्तकीं कम्यां त्रिविधां शृणु सुश्रुत
इत्याग्नेये महापुराणे अश्वायुर्वेदो नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः। अथोननवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—अश्वशान्तिः। शालिहोत्र उवाच—अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वजिरोगविमर्दनीम्; नित्यां नैमित्तकीं काम्यां त्रिविधां शृणु सुश्रुत।
Verse 2
शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश् च तं हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर् जुजुयाद्घृतं
शुभे दिने श्रीधरं श्रियं चोच्चैःश्रवसं हयराजं समभ्यर्च्य, सावित्रैर्मन्त्रैः घृतं जुहुयात्।
Verse 3
द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस् तथा भवेत् अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं
द्विजेभ्यो दक्षिणान् दद्याद्, ततोऽश्ववृद्धिस्तथा भवेत्। अश्वयुजः शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां शान्तिकं कर्म च कारयेत्।
Verse 4
वहिः कुर्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत्
वहिः कुर्याद् विशेषेण; नासत्यौ वरुणं च यजेत्। समुल्लिख्य ततः देवीं शाखाभिः परिवारयेत्॥
Verse 5
घतान्सर्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश् च साश्विनान्
घटान् सर्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात् सवस्त्रकान्। यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य, यजेदश्वांश्च साश्विनान्॥
Verse 6
विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः शृणु मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर् विष्णुं श्रियं यजेत्
विप्रेभ्यो दक्षिणान् दद्यात्; नैमित्तिकमतः शृणु। मकरादौ हयानां च, पद्मैर्विष्णुं श्रियं यजेत्॥
Verse 7
ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश् च दलेष्वपि
ब्रह्माणं शङ्करं सोमम् आदित्यं तथाश्विनौ। रेवन्तम् उच्चैःश्रवसं दिक्पालांश्च दलेष्वपि॥
Verse 8
प्रत्येकं पूर्णकुम्भैश् च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं उपोषितेन कर्तव्यं कर्म चास्वरुजापहं
प्रत्येकं पूर्णकुम्भैश्च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले। तिलाक्षताज्यसिद्धार्थैः देवतानां शतं शतम्। उपोषितेन कर्तव्यं कर्म चास्वरुजापहम्॥
Frequently Asked Questions
It marks the beginning of Aśvāyurveda, establishing veterinary Ayurveda—specifically horse medicine—as a recognized Agneya Vidya within the Purana’s encyclopedic system.
By presenting health-care knowledge as dharmic practice: protecting life and social order (bhukti) while cultivating disciplined, ritually aligned action that supports inner refinement (mukti).