Adhyaya 292

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शान्त्यायुर्वेदो नामैकनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्विनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्रपरिभाषा अग्निर् उवाच मन्त्रविद्याहरिं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु विंशत्यर्णाधिका मन्त्रा मालामन्त्राः स्मृता द्विज

इत्याग्नेये महापुराणे ‘शान्त्यायुर्वेद’नामैकनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘मन्त्रपरिभाषा’। अग्निरुवाच—मन्त्रविद्याहरीं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदां शृणु। विंशत्यर्णाधिकाः मन्त्राः मालामन्त्राः स्मृता द्विज॥

Verse 2

दशाक्षराधिका मन्त्रास्तदर्वाग्वीजसंज्ञिताः वर्धक्ये सिद्धिदा ह्य् एते मालामन्त्रास्तु यौवेन

दशाक्षराधिकाः मन्त्राः मालामन्त्राः प्रकीर्तिताः। तदर्वाग् बीजसंज्ञिताः। एते हि वर्धक्ये सिद्धिदाः, मालामन्त्रास्तु यौवने॥

Verse 3

पञ्चाक्षराधिका मन्त्राः सिद्धिदाः सर्वदापरे स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन त्रिधाः स्युर्मन्त्रजातयः

पञ्चाक्षराधिकाः मन्त्राः सर्वदा सिद्धिप्रदाः पराः। स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गभेदेन मन्त्रजातयस्त्रिधा भवन्ति॥

Verse 4

स्त्रीमन्त्रा वह्निजायन्ता नमोन्ताश् च नपुंसकाः शेषाः पुमांसस्ते शस्ता वक्ष्योच्चाटविषेषु च

स्त्रीमन्त्राः वह्निजायन्ताः नमोन्ताश्च नपुंसकाः। शेषाः पुमांसस्ते शस्ताः; वक्ष्ये तेषां विशेषतः उच्चाटविधिषु॥

Verse 5

क्षुद्रक्रियामयध्वंसे स्त्रियो ऽन्यत्र नपुंसकाः मन्त्रावाग्नेयसौम्याख्यौ ताराद्यन्तार्द्वयोर्जपेत्

क्षुद्रक्रियामयध्वंसे स्त्रियोऽन्यत्र नपुंसकाः। मन्त्रावाग्नेयसौम्याख्यौ ताराद्यन्तार्द्वयोर्जपेत्॥

Verse 6

तारान्त्याग्निवियत्प्रायो मन्त्र आग्नेय इष्यते शिष्टः सौम्यः प्रशस्तौ तौ कर्मणोः क्रूरसौम्ययोः

तारान्त्याग्निवियत्प्रायो मन्त्र आग्नेय इष्यते। शिष्टः सौम्यः प्रशस्तौ तौ कर्मणोः क्रूरसौम्ययोः॥

Verse 7

बन्धोच्चाटवशेषु चेति ज स्त्रियो नात्रेति ख आग्नेयमन्त्रः सौम्यः स्यात्प्रायशो ऽन्ते नमो ऽन्वितः सौम्यमन्त्रस् तथाग्नेयः फट्कारेणान्ततो युतः

बन्धोच्चाटविषेषु चेति जकारः खकारश्चोच्यते। स्त्रियो नात्रेति च। प्रायशोऽन्ते नमोऽन्वितः आग्नेयो मन्त्रः सौम्यः स्यात्; सौम्यः पुनराग्नेयः फट्कारेणान्ततो युतः॥

Verse 8

सुप्तः प्रबुद्धमात्रो वा मन्त्रः सिद्धिं न यच्छति श्वापकालो महावाहो जागरो दक्षिणावहः

सुप्ते वा केवलं प्रबुद्धमात्रे मन्त्रः सिद्धिं न प्रयच्छति। हे महाबाहो, श्वापकालः शयनयोग्यः; जागरो दक्षिणावहसमये सम्बद्धः।

Verse 9

आग्नेयस्य मनोः सौम्यमन्त्रस्यैतद्विपर्ययात् प्रबोधकालं जानीयादुभयोरुभयोरहः

आग्नेयमनुमन्त्रे सौम्यमन्त्रे च एतद्विपर्ययेन प्रबोधकालं जानीयात्; उभयोरपि तदनुरूपोऽहः परिज्ञेयः।

Verse 10

दुष्टर्क्षराशिविद्वेषिवर्णादीन् वर्जयेन्मनून् राज्यलाभोपकाराय प्रारभ्यारिः स्वरः कुरून्

राज्यलाभोपकाराय दुष्टर्क्षराश्याद्याञ् तथा विद्वेषिवर्णाद्याञ् मनून् वर्जयेत्। आरम्भ एव स्वरं तथा कुर्यात् यथा ‘अरि’-स्वरूपो नादः स्यात्।

Verse 11

गोपालककुटीं प्रायात् पूर्णामित्युदिता लिपिः नक्षेत्रेक्षक्रमाद्योज्या स्वरान्त्यौ रेवतीयुजौ

गोपालककुटीं प्रायात्; एषा लिपिः ‘पूर्णा’ इति उदिता। नक्षत्रेक्षक्रमात् योज्या; आद्यन्त्यौ स्वरौ रेवतीयुजौ कार्यौ।

Verse 12

वेला गुरुः स्वराः शोणः कर्मणैवेतिभेदिताः लिप्यर्णा वशिषु ज्ञेया षष्ठेशादींश् च योजयेत्

वेला ‘गुरुः’ इति; स्वराः ‘शोणाः’ कर्मणैव भेदिताः। लिप्यर्णा वशिषु ज्ञेया; षष्ठेशादीन् च योजयेत्।

Verse 13

लिपौ चतुष्पथस्थायामाख्यवर्णपदान्तराः सिद्धाः साध्या द्वितीयस्थाः सुसिद्धा वैरिणः परे

लिपौ चतुष्पथस्थायां प्राप्तलेख्ये अक्षराणि पदान्तराणि च यथाविधि विवेचनीयानि—प्रथमस्थाः ‘सिद्धा’ इति, द्वितीयस्थाः ‘साध्या’ इति; द्वितीय एव ‘सुसिद्धा’ अपि; परेषु स्थानेषु ‘वैरिणः’ इति निर्दिश्यन्ते।

Verse 14

सिद्धादीन् कल्पयेदेवं सिद्धात्यन्तगुणैर् अपि सिद्धे सिद्धो जपात् साध्यो जपपूजाहुतादिना

एवं सिद्धादीन् कल्पयेत्, मन्त्रसिद्धिजन्यैः अत्यन्तगुणैरपि। सिद्धे मन्त्रे साधकः सिद्धो भवति; सा सिद्धिः जपपूजाहुतादिभिः साध्या।

Verse 15

सुसिद्धो ध्यानमात्रेण साधकं नाशयेदरिः दुष्टार्णप्रचुरो यः स्यान्मन्त्रः सर्वविनिन्दितः

सुसिद्धोऽपि मन्त्रः, ध्यानमात्रेण अरिः साधकं नाशयेत्। यश्च दुष्टार्णप्रचुरो मन्त्रः स्यात्, स सर्वविनिन्दितः।

Verse 16

प्रविश्य विधिवद्दीक्षामभिषेकावसानिकाम् श्रुत्वा तन्त्रं गुरोर् लब्धं साधयेदीप्सितं मनुम्

विधिवत् दीक्षां प्रविश्य, अभिषेकावसानिकाम्; गुरोर्लब्धं तन्त्रं श्रुत्वा, इप्सितं मनुं साधयेत्।

Verse 17

धीरो दक्षः शुचिर्भक्तो जपध्यानादितत्परः सिद्धद्यन्तदलैर् अपीति ज जपपूर्णाहुतादिनेति ख सिद्धस्तपस्वी कुशलस्तन्त्रज्ञः सत्यभाषणः

धीरो दक्षः शुचिर्भक्तो जपध्यानादितत्परः। सिद्धस्तपस्वी कुशलस्तन्त्रज्ञः सत्यभाषणः॥

Verse 18

निग्रहानुग्रहे शक्तो गुरुरित्यभिधीयते शान्तो दान्तः पटुश्चीर्णब्रह्मचर्यो हविष्यभुक्

निग्रहानुग्रहे शक्तः शान्तो दान्तः पटुश्चीर्णब्रह्मचर्यो हविष्यभुक्—एवं गुणैः सम्पन्नो गुरुरिति कथ्यते।

Verse 19

कुर्वन्नाचार्यशुश्रूषां सिद्धोत्साही स शिष्यकः स तूपदेश्यः पुत्रश् च विनयी वसुदस् तथा

कुर्वन्नाचार्यशुश्रूषां सिद्धोत्साही स शिष्यकः। स तूपदेश्यः पुत्रश्च विनयी वसुदस्तथा॥

Verse 20

मन्त्रन्दद्यात् सुसिद्धौ तु सहस्रं देशिकं जपेत् यदृच्छया श्रुतं मन्त्रं छलेनाथ बलेन वा

मन्त्रं दद्यात् सुसिद्धौ तु सहस्रं देशिकं जपेत्। यदृच्छया श्रुतं मन्त्रं छलेनाथ बलेन वा॥

Verse 21

पत्रे स्थितञ्च गाथाञ्च जनयेद्यद्यनर्थकम् मन्त्रं यः साधयेदेकं जपहोमार्चनादिभिः

पत्रे स्थितं च गाथां च जनयेद्यद्यनर्थकम्। मन्त्रं यः साधयेदेकं जपहोमार्चनादिभिः॥

Verse 22

क्रियाभिर्भूरिभिस्तस्य सिध्यन्ते स्वल्पसाधनात् सम्यक्सिद्धैकमन्त्रस्य नासाध्यमिह किञ्चन

क्रियाभिर्भूरिभिस्तस्य सिध्यन्ते स्वल्पसाधनात्। सम्यक्सिद्धैकमन्त्रस्य नासाध्यमिह किञ्चन॥

Verse 23

बहुमन्त्रवतः पुंसः का कथा शिव एव सः दशलक्षजपादेक वर्णो मन्त्रः प्रसिध्यति

बहुमन्त्रवतः पुंसः किं वक्तव्यमतः परम्। स एव शिवरूपः स्यात्। दशलक्षजपेनैकवर्णोऽपि मन्त्रः सुप्रसिद्धिं प्रभावं च प्राप्नोति॥

Verse 24

वर्णवृद्ध्या जपह्रासस्तेनान्येषां समूहयेत् वीजाद्द्वित्रिगुणान्मन्त्रान्मालामन्त्रे जपक्रिया

वर्णवृद्ध्या जपसंख्या ह्रासनीया; तेनैव न्यायेनान्येषां सहायकमन्त्राणां संख्याः सम्यगनुपातेन समूहेयुः। मालामन्त्रे तु बीजजपात् द्वित्रिगुणा जपक्रिया विधीयते॥

Verse 25

सङ्ख्यानुक्तौ शतं साष्टं सहस्रं वा जपादिषु जपाद्दशांशं सर्वत्र साभिशेकं हुतं विदुः

सङ्ख्या निर्दिष्टा चेत् जपादिषु शतं साष्टं वा सहस्रं वा कर्तव्यम्। सर्वत्र जपस्य दशांशं हवनं विदुः, तच्चाभिषेकसहितं विधीयते॥

Verse 26

द्रव्यानुक्तौ घृतं होमे जपो ऽशक्तस्य सर्वतः मूलमन्त्राद्दशांशः स्यादङ्गादीनां जपादिकम्

द्रव्येऽनुक्ते होमे घृतं प्रयोज्यम्। अशक्तस्य तु सर्वथा जप एव प्रशस्यते। मूलमन्त्रजपस्य दशांशोऽङ्गमन्त्राणां जपादिकं भवेत्॥

Verse 27

जपात्सशक्तिमन्त्रस्य कामदा मन्त्रदेवताः साधकस्य भवेत् तृप्ता ध्यानहोमार्चनादिना

सशक्तिमन्त्रजपेन साधकस्य मन्त्रदेवताः कामदाः तृप्ता भवन्ति, ध्यान-होम-आर्चनादिभिः सेविताः सन्तः॥

Verse 28

उच्चैर्जपाद्विशिष्टः स्यादुपांशुर्दशभिर्गुणैः जिह्वाजपे शतगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः

उच्चैर्जपात् उपांशुर्जपो दशगुणैः श्रेष्ठः; जिह्वाजपः शतगुणफलदः; मानसजपः सहस्रगुणफलः स्मृतः।

Verse 29

प्राङ्मुखो ऽवाङ्मुखो वापि मन्त्रकर्म समारभेत् प्रणवाद्याः सर्वमन्त्रा वाग्यतो विहिताशनः

प्राङ्मुखोऽवाङ्मुखो वा मन्त्रकर्म समारभेत्; सर्वमन्त्राः प्रणवाद्याः; वाग्यतः विहिताशनः साधकः स्यात्।

Verse 30

आसीनस्तु जपेन्मन्त्रान्देवताचार्यतुल्यदृक् कुटीविविक्ता देशाः स्युर्देवालयनदीह्रदाः

आसीनः मन्त्रान् जपेत्, देवताचार्ययोः तुल्यदृक्; जपदेशाः कुटीविविक्ताः, देवालय-नदी-ह्रदादयः।

Verse 31

सिद्धौ यवागूपूपैर् वा पयो भक्ष्यं हविष्यकम् मन्त्रस्य देवता तावत् तिथिवारेषु वै जपेत्

मन्त्रसिद्ध्यर्थं यवागूपूपैर्वा पयोभक्ष्यं हविष्यकं गृह्णीयात्; मन्त्रदेवताविधानानुसारं तिथिवारेषु जपेत्।

Verse 32

कृष्णाष्टमीचतुर्दश्योर्ग्रहणादौ च साधकः दस्रो यमो ऽनलो धाता शशी रुद्रो गुरुर्दितिः

कृष्णाष्टमीचतुर्दश्योर्ग्रहणादौ च साधकयोगः; तस्य नामानि—दस्रः, यमः, अनलः, धाता, शशी, रुद्रः, गुरुः, दितिः।

Verse 33

सर्पाः पितरो ऽथ भगो ऽर्यमा शोतेतरद्युतिः त्वष्टा मरुत इन्द्राग्नी मित्रेन्द्रौ निरृतिर्जलम्

सर्पाः पितरश्च, अथ भगोऽर्यमा; शोतेतरद्युतिः; त्वष्टा; मरुतः; इन्द्राग्नी; मित्रेन्द्रौ; निरृतिः; जलं च—एते देवतागणाः।

Verse 34

विश्वेदेवा हृषीकेशो वायवः सलिलाधिपः अजैकपादहिर्व्रध्नः पूषाश्विन्यादिदेवताः

विश्वेदेवाः, हृषीकेशः, वायवः, सलिलाधिपः; अजैकपादः, अहिर्व्रध्नः, पूषा, अश्विनौ—आद्यदेवताश्चैते।

Verse 35

अग्निदस्रावुमा निघ्नो नागश् चन्द्रो दिवाकरः मातृदुर्गा दिशामीशः कृष्णो वैवस्वतः शिवः

अग्निः, दस्रौ (नासत्यौ), वायुः, विघ्ननिघ्नः, नागः, चन्द्रः, दिवाकरः, मातृदुर्गा, दिशामीशः, कृष्णः, वैवस्वतः, शिवश्च।

Verse 36

पञ्चदश्याः शशाङ्कस्तु पितरस्तिथिदेवताः हरो दुर्गा गुरुर्विष्णुर्ब्रह्मा लक्ष्मीर्धनेश्वरः

पञ्चदश्यां शशाङ्को देवता; तिथीनां देवताः पितरः। तथा हरो दुर्गा गुरुः विष्णुर्ब्रह्मा लक्ष्मीर्धनेश्वरश्च (देवताः)।

Verse 37

एते सुर्यादिवारेशा लिपिन्यासो ऽथ कथ्यते केशान्तेषु च वृत्तेषु चक्षुषोः श्रवणद्वये

एते सूर्यादिवारेशाः। अथ लिपिन्यासः कथ्यते—केशान्तेषु, वृत्तेषु, चक्षुषोर्द्वयोः, श्रवणद्वये च कर्तव्यः।

Verse 38

नासागण्डौष्ठदन्तानां द्वे द्वे मूर्धस्ययोः क्रमात् वर्णान् पञ्चसुवर्गानां बाहुचरणसन्धिषु

नासागण्डौष्ठदन्तेषु द्वे द्वे वर्णाः क्रमात् उच्चार्याः; पञ्चवर्गाणां वर्णाः तालुकण्ठयोश्च तथा, बाहुचरणसन्धिषु च तेषाम् उच्चारणचिह्नं निर्दिश्यते।

Verse 39

पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभौ हृदये च क्रमान्न्यसेत् तरेति ख पञ्चस्वरवर्गाणामिति ख यादींश् च हृदये न्यस्येदेषां स्युः सप्तधातवः

पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभौ हृदये च क्रमान्न्यसेत्; पञ्चस्वरवर्गान् तथा ‘य’-आदीन् हृदये न्यस्येत्; एतेभ्यः सप्तधातवः सम्भवन्ति।

Verse 40

त्वगसृङ्मांसकस्नायुमेदोमज्जाशुक्राणि धातवः वसाः पयो वासको लिख्यन्ते चैव लिपीश्वराः

त्वक् असृक् मांसं क स्नायुः मेदः मज्जा शुक्रं च धातवः; वसा पयः वासकश्चैव लिख्यन्ते—इति लिपीश्वराः।

Verse 41

श्रीकण्ठो ऽनन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः अग्नीशो भावभूतिश् च तिथीशः स्थानुको हरः

स श्रीकण्ठोऽनन्तसूक्ष्मौ च; त्रिमूर्तिरमरेश्वरः। अग्नीशो भावभूतिश्च; तिथीशः स्थानुको हरः॥

Verse 42

दण्डीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः अक्रूरश् च महासेनः शरण्या देवता अमूः

दण्डीशो भौतिकः सद्योजातोऽनुग्रहेश्वरः। अक्रूरश्च महासेनः शरण्याः देवता अमूः॥

Verse 43

ततः क्रोधीशत्तण्डौ च पञ्चान्तकशिवोत्तमौ तथैव रुद्रकूर्मौ च त्रिनेत्रौ चतुराननः

ततः क्रोधीशतण्डू च पञ्चान्तकशिवोत्तमौ तथा रुद्रकूर्मौ च त्रिनेत्रश्चतुराननश्च (इति) आवाह्यन्ते।

Verse 44

अजेशः शर्मसोनेशौ तथा लाङ्गलिदारुकौ अर्धनारीश्वरश्चोमा कान्तश्चाषाढिदण्डिनौ

अजेशः शर्मसोनेशौ तथा लाङ्गलिदारुकौ अर्धनारीश्वरश्चोमा कान्तश्चाषाढिदण्डिनौ (इति शिवनामानि)।

Verse 45

अत्रिर्मोनश् च मेषश् च लोहितश् च शिखी तथा छगलण्डद्विरण्डौ द्वौ समहाकालवालिनौ

अत्रिर्मोनश्च मेषश्च लोहितश्च शिखी तथा छगलण्डद्विरण्डौ द्वौ समहाकालवालिनौ (इति नामानि)।

Verse 46

भुजङ्गश् च पिनाकी च खड्गीशश् च वकः पुनः श्वेतो भृगुर्लगुडीशाक्षश् च सम्बर्तकः स्मृतः

भुजङ्गश्च पिनाकी च खड्गीशश्च वकः पुनः श्वेतो भृगुर्लगुडीशाक्षश्च सम्बर्तकः स्मृतः।

Verse 47

रुद्रात्मशक्तान् लिख्यादीन् नमोन्तान् विन्यसेत् क्रमात् अङ्गानि विन्यसेत्सर्वे मन्त्राः साङ्गास्तु सिद्धिदाः

रुद्रात्मशक्तान् लिख्यादीन् नमोन्तान् विन्यसेत् क्रमात् अङ्गानि विन्यसेत्सर्वे मन्त्राः साङ्गास्तु सिद्धिदाः।

Verse 48

हृल्लेखाव्योमसपूर्वाण्येतान्यङ्गानि विन्यसेत् हृदादीन्यङ्गमन्त्रान्तैर् यो जपेद्धृदये नमः

हृत्-लेखा-व्योमादि-मन्त्रैः पूर्वं हृदयादीन्यङ्गानि विन्यसेत्। यः हृदयाद्यङ्गमन्त्रान् अङ्गसूत्रान्तान् जपेत्, स हृदये ‘नमः’ इति प्रणमेत्।

Verse 49

स्वाहा शिरस्यथ वषट्शिखायां कवचे च् हूं वौषत् नेत्रे ऽस्त्राय फटस्यात् पञ्चाङ्गं नेत्रवर्जितम्

स्वाहा शिरसि विन्यसेत्, वषट् शिखायाम्, हूं कवचे, वौषट् नेत्रयोः, फट् अस्त्राय। एवं नेत्रवर्जितं पञ्चाङ्गं विन्यस्तं भवति।

Verse 50

निरङ्गस्यात्मना चाङ्गं न्यस्येमान्नियुतं जपेत् क्रमाभ्यां देवीं वागीशीं यथोक्तांस्तु तिलान् हुनेत्

निरङ्गस्यात्मना चाङ्गं न्यस्य, इमं मन्त्रं नियुतं जपेत्। ततः क्रमाभ्यां यथोक्तां वागीशीं देवीं पूजयेत्, तिलान् च हुत्वा वह्नौ समर्पयेत्।

Verse 51

लिपिदेवी साक्षसूत्रकुम्भपुस्तकपद्मधृक् कवित्वादि प्रयच्छेत कर्मादौ सिद्धये न्यसेत् निष्कविर्निर्मलः सर्वे मन्त्राःसिध्यन्ति मातृभिः

लिपिदेवी साक्षसूत्र-कुम्भ-पुस्तक-पद्मधृक्, कवित्वादि प्रयच्छति। कर्मादौ सिद्धये मातृकान्यासं विन्यसेत्। निष्कविरपि निर्मलः स्यात्; मातृभिः सर्वे मन्त्राः सिद्ध्यन्ति।