Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
अध्यायेऽस्मिन् अश्वशान्तेः समाप्त्यनन्तरं शालीहोत्रेणोक्तो गजशान्तिविधिः प्रदर्श्यते—आयुर्वेदपशुचिकित्सासहितो राजरक्षार्थः, गजरोगप्रशमनाय अशुभनिवारणाय च। पञ्चम्यां कालनिर्णयेन आरभ्य विष्णु-श्रीप्रमुखदेवताः, लोकपालाः, नियन्तारः, नागवंशाश्च समाहूयन्ते। पद्ममण्डले देवतानां, अस्त्राणां, दिक्पालानां, भूततत्त्वानां च यथास्थानन्यासः; बहिर्वर्तुले ऋषयः, सूत्रकाराः, नद्यः, पर्वताश्च स्थाप्यन्ते—चिकित्सार्थं विश्वरचनासंयोगः। चतुर्धाराकुम्भाः, ध्वज-तोरणादि, औषधद्रव्याणि, घृताहुतयः (प्रत्येकदेवतायै शतानि) विहिताः; विसर्जनं दक्षिणा च, विशेषतः पशुवैद्यभृत्यादिभ्यः पारितोषिकं। मन्त्रजपेन गजिनीमारुह्य राजाभिषेकक्रमः, ‘श्रीगज’ इति रक्षावचनं च—युद्धे यात्रायां गृहे च राजधर्मरक्षकत्वं स्थापयति। अन्ते गजाध्यक्ष-परिचारकादीनां सत्कारः, ḍiṇḍिमनादश्च शुभसूचनार्थं निर्दिश्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वशान्तिर्नामोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजशान्तिः शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्दनीम् विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागम् ऐरावतं यजेत्
इत्याग्नेये महापुराणेऽश्वशान्तिर्नामोननवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—गजशान्तिः। शालिहोत्र उवाच—गजरोगविमर्दनीं गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि। पञ्चम्यां विष्णुं श्रियं च तथा नागमैरावतं यजेत्।
Verse 2
ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्नवणंयमं चन्द्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा च खं
ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्रवणं यमम्। चन्द्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा खम्॥
Verse 3
शेषं शैलान् कुञ्जरांश् च ये ते ऽष्टौ देवयोनयः विरुपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा
शेषं शैलं कुञ्जरं च ये तेऽष्टौ देवयोनयः। विरूपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसं तथा॥
Verse 4
कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमो ऽथ दक्षिणां
कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः। सुप्रतीकोऽञ्जनो नागा अष्टौ; होमोऽथ दक्षिणा॥
Verse 5
गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं सृणु गजानाम्मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्वहिः
गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ; नैमित्तिकं शृणु। गजानां मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्बहिः॥
Verse 6
स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्य् अनन्तकं
स्थण्डिले कमलमण्डले मध्ये विष्णुं पूजयेत्; केशरे लक्ष्मीम्; तथा ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं स्कन्दं च अनन्तकं यजेत्।
Verse 7
खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां
खं शिवं सोममिन्द्रादीन् तदस्त्राणि दले क्रमात् स्थापयेत्; वज्रं शक्तिं दण्डं तोमरं पाशं गदां च।
Verse 8
शूलं पद्मम्बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्यन्तथाश्विनौ वसूनष्ठौ तथा साध्यान् याम्ये ऽथ नैरृते दले
शूलं पद्मस्य बहिर्वृन्ते स्थापयेत्; चक्रे सूर्यं तथाश्विनौ; वसून् अष्टौ तथा साध्यान् याम्ये नैरृते च दले न्यसेत्।
Verse 9
देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतो ऽनिले विश्वेदेवांस् तथा दक्षे रुद्रा शैद्रे ऽथ मण्डले
अनिले देवान् आङ्गिरसान् चाश्विनो भृगवो मरुतश्च; दक्षे विश्वेदेवान्; शैद्रे रुद्रान्—एवं मण्डले विन्यसेत्।
Verse 10
ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै वाह्यतो यजेत् सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्वादौ सरितो गिरीन्
ततो वृत्तया रेखया देवान् बाह्यतो यजेत्; सूत्रकारान् ऋषीन् वाणीं च; पूर्वादौ सरितो गिरीन् अपि पूजयेत्।
Verse 11
महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् पद्मं चक्रं गदां शङ्खं चतुरश्रन्तु मण्डलं
ईशान्यादिकोनदिशासु महाभूतानि विधिवत् संयजेत्। मण्डलं चतुरश्रं कृत्वा तत्र पद्मं चक्रं गदां शङ्खं च धारयेत्॥
Verse 12
चतुर्धारं ततः कुम्भाः अग्न्यादौ च पताकिकाः चत्वारस्तोरणा द्वारि नागान् ऐरवतादिकान्
ततः चतुर्धारयुक्ताः कुम्भाः स्थापयेत्, अग्न्यादौ पताकिकाः। द्वारि चत्वारस्तोरणानि, ऐरावतादीन् नागान् च विन्यसेत्॥
Verse 13
पूर्वादौ चौषधीभिश् च देवानां भाजनं पृथक् पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर् गजानर्च्य प्रदक्षिणं
पूर्वादारभ्य औषधीभिश्च सह देवानां भाजनानि पृथक् पृथक् विन्यसेत्। ततः आज्यैः पृथक् शताहुतीः कृत्वा गजानर्च्य प्रदक्षिणं कुर्यात्॥
Verse 14
नागं वह्निं देवतादीन् वाह्यैर् जग्मुः स्वकं गृहम् द्विजेभ्यो दिक्षिणां दद्यात् हयवैद्यादिकस् तथा
नागं वह्निं देवतादीन् विसृज्य ते वाह्यैः सह स्वकं गृहम् जग्मुः। ततः द्विजेभ्यो दाक्षिणां दद्यात्, हयवैद्यादिभ्यश्च तथैव॥
Verse 15
करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् मरुतो ऽनल इति ज चतुःकुम्भा इति ञ पताकिन इति ज नागराजे ऽमृते शान्तिं कृत्वामुस्मिन् जपेन्मनुम्
करिणीं समारुह्य कालवित् कर्णे वदेत्— ‘मरुतोऽनल’ इति ‘ज’कारेण, ‘चतुःकुम्भा’ इति ‘ञ’कारेण, ‘पताकिन’ इति ‘ज’कारेण। नागराजेऽमृते शान्तिं कृत्वा तस्मिन् प्रसङ्गे मनुं जपेत्॥
Verse 16
श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः प्रभूर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्पति पार्थिवः
श्रीगजस्त्वं नृपेण कृतोऽसि; भवानस्य गजाग्रणीः। पार्थिवो मालयाग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्यति॥
Verse 17
लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव पालनीयस्त्वया राजा युद्धे ऽध्वनि तथा गृहे
लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव। तस्मात् त्वया नृपो रक्ष्यो युद्धेऽध्वनि तथा गृहे॥
Verse 18
तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः
तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर। देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः॥
Verse 19
ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्वमेवोपतिष्ठते
ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः। श्रीगजानां तु तत् तेजः सर्वमेवोपतिष्ठते॥
Verse 20
तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे
तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितम्। उपतिष्ठतु भद्रं ते रक्ष राजानमाहवे॥
Verse 21
इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्गजाः
एवं विधिनाभिषिक्तो नृपः शुभमारोहेत। तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रैः सह नव सद्गजाः।
Verse 22
शालास्वसौ स्थण्डिले ऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैच सरस्वतीं
शालासु स्थण्डिलेऽब्जे दिक्पालादीन् यजेत। वहिः केशरेषु बलं नागं भुवं च तथा सरस्वतीं पूजयेत्।
Verse 23
मध्येषु डिण्डिमं प्रार्च्य गन्धमाल्यानुलेपनैः हुत्वा देयस्तु कलसो रसपूर्णो द्विजाय च
मध्येषु डिण्डिमं प्रथमं गन्धमाल्यानुलेपनैः सम्पूज्य। हुत्वा तु रसपूर्णं कलसं द्विजायापि दद्यात्।
Verse 24
गजाध्यक्षं हस्तिपञ्च गणितज्ञञ्च पूजयेत् गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थो ऽभिवादयेत्
गजाध्यक्षं हस्तिपञ्च गणितज्ञं च पूजयेत्। गजाध्यक्षाय डिण्डिमं दद्यात्; सोऽपि शुभगम्भीरशब्दैर्वादयेत्, जघनस्थोऽभिवादयेत्।
Frequently Asked Questions
A veterinary-ritual protocol for preventing and suppressing elephant diseases (gajaroga-vimardanī), combining therapeutic sprinkling, herb-based offerings, and structured homa within a mandala-based worship system.
It sacralizes the royal elephant as a protector of kingship: the rite culminates in consecration, protective invocations, and a procession framework (armed attendants and signal drum) that stabilizes public order and royal safety.
Viṣṇu and Śrī anchor the rite; major devas (Brahmā, Śiva, Indra, Kubera, Yama), luminaries (Sun/Moon), elements, Dikpālas, and Nāga lineages (notably Airāvata and the Nāga-king Amṛta) are installed through a directional mandala schema.