Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
अध्यायोऽयं पूर्वाध्याये मृतसञ्जीवनी-कल्पसमाप्तिं सूचयित्वा ‘कल्पसागर’ इति वैद्यकल्पानां महासङ्ग्रहं प्रवर्तयति। धन्वन्तरिरूपेणोक्तं मृ्त्युञ्जय-प्रयोगान् आयुर्दान-रोगघ्न-रसायनविधानैः सह निरूपयति—त्रिफलायाः क्रमवर्धितमात्रा, नस्यकर्माणि (बिल्वतैलं तिलतैलं कटुतुम्बीतैलं) नियतकालपर्यन्तं, मधु-घृत-दुग्धाद्यनुपानैः दीर्घकालसेवनं च। निरगुण्डी-भृङ्गराज-अश्वगन्धा-शतावरी-खदिर-निम्बपञ्चकादयः, तथा ताम्रभस्म-गन्धकः कुमारिकासहितः, क्षीर-क्षीरान्नादिनियमैः सह निर्दिष्टाः। अन्ते योगराजकस्य सेवनविकल्पाः, ‘ॐ ह्रूं स’ इति मन्त्राभिमन्त्रणं, तथा देवरषिभिरपि पूज्यत्वं कथ्यते; अनन्तरं पालकाप्यस्य गजायुर्वेदादि व्यापकायुर्वेदपरम्परायां संक्रमणं सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगो नाम चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कल्पसागरः धन्वन्तरिर् उवाच कल्पाम्मृत्युञ्चयान्वक्ष्ये ह्य् आयुर्दान्रोगसर्दनान् त्रिशती रोगहा सेव्या मध्वाज्यत्रिफलामृता
इत्याग्नेये महापुराणे ‘मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः’ नाम चतुरशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘कल्पसागरः’ आरभ्यते। धन्वन्तरिरुवाच—मृत्युञ्जयान् कल्पान् वक्ष्ये, आयुर्दान् रोगसर्दनान्। ‘त्रिशती’ रोगहा सेव्या, मध्वाज्यत्रिफलामृता।
Verse 2
पलं पलार्धं कर्षं वा त्रिफलां सकलां तथा बिल्वतैलस्य नस्यञ्च मासं पञ्चशती कविः
त्रिफलां सकलां गृह्णीयात्; मात्रा पलं पलार्धं वा कर्षं वा। तथा बिल्वतैलनस्यं मासपर्यन्तं कारयेत्; इति पञ्चशतीश्लोकैः कविना निगदितम्।
Verse 3
रोगापमृत्युबलिजित् तिलं भल्लातकं तथा पञ्चाङ्गं वाकूचीचूणं षण्मासं खदिरोदकैः
तिलं भल्लातकं तथा पञ्चाङ्गं वाकूचीचूर्णं च खदिरोदकैः सह षण्मासं सेवेत्; रोगापमृत्युबलक्षयजित् इति श्रूयते।
Verse 4
क्वाथैः कुष्ठञ्जयेत् सेव्यं चूर्णं नीलकुरुण्टजम् क्षिरेण मधुना वापि शतायुः खण्डदुग्धभुक्
क्वाथैः कुष्ठं जयेत्। सेव्यनीलकुरुण्टजचूर्णं क्षीरेण मधुना वा सेवितं शतायुः करोति; विशेषतः खण्डदुग्धभुक्।
Verse 5
मध्वाज्यशुण्ठीं संसेव्य पलं प्रातः समृद्युजित् बलीपलितजिज्जीवेन्माण्डकीचूर्णदुग्धपाः
मध्वाज्यशुण्ठीं प्रातः पलं नित्यं सेवेत्; समृद्धियुक्तो बलीपलितं जित्वा दीर्घं जीवेत्। तथा माण्डकीचूर्णयुक्तं दुग्धं पिबेत्।
Verse 6
उच्चटामधुना कर्षं पयःपा मृत्युजिन्नरः मध्वाज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित्
उच्चटां मधुना सह कर्षमात्रां पयःपा नरः मृत्युजित् भवति। तथा निर्गुण्डीं मध्वाज्यैः सह पयसा वा सेवन् रोगमृत्युजित् भवति।
Verse 7
तैलमिति ञ पलाशतैलं कर्षैकं षण्मासं मधुना पिवेत् दुग्धभोजी पञ्चशती सहस्रायुर्भवेन्नरः
‘तैलम्’ इति ज्ञात्वा पलाशतैलं कर्षमात्रं मधुना सह षण्मासान् पिबेत्। दुग्धभोजी नरः पञ्चशतीवीर्ययुक्तो भूत्वा सहस्रायुः भवति।
Verse 8
ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा त्रिफलां पिवेत् मधुनाज्यन्ततस्तद्वत् शतावर्या रजः पलं
ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा सह पिबेत्, त्रिफलां च पेयत्वेन गृह्णीयात्। ततः मधुनाज्याभ्यां मिश्रितं शतावर्याः रजः पलं तद्वत् सेवेत्।
Verse 9
क्षौद्राज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् पञ्चाङ्गं निम्बचूर्णस्य खदिरक्वाथभावितं
क्षौद्राज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् भवति। तथा निम्बचूर्णेन खदिरक्वाथभावितं निम्बपञ्चाङ्गं महौषधं भवति।
Verse 10
कर्षं भृङ्गरसेनापि रोगजिच्चामरो भवेत् रुदन्तिकाज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित्
भृङ्गरसेन सह कर्षमात्रं सेवयित्वा रोगजित् चामरो भवेत्। रुदन्तिकां घृतमधुभुक्, दुग्धभोजी च, मृत्युजित् भवति।
Verse 11
कर्षचूर्णं हरीतक्या भावितं भृङ्गराड्रसैः घृतेन मधुना सेव्य त्रिशतायुश् च रोगजित्
हरीतकीचूर्णं कर्षमात्रं भृङ्गराजरसैः भावितं घृतेन मधुना च सेव्यं; तत् त्रिशतायुः प्रददाति रोगांश्च जयति।
Verse 12
वाराहिका भृङ्गरसं लोहचूर्णं शतावरी साज्यं कर्षं पञ्चशती कर्तचूर्णं शतावरी
वाराहिका-भृङ्गरसरस-लोहचूर्ण-शतावरी-साज्यं सम्यक् संयोज्य कर्षमात्रया सेव्यम्। तथा पञ्चशती कर्तचूर्णं च शतावरीसहितं विधीयते।
Verse 13
भावितं भृङ्गराजेन मध्वाज्यन्त्रिशती भवेत् ताम्रं मृतं सृततुल्यं गन्धकञ्च कुमारिका
भृङ्गराजेन पुनःपुनर्भावितं मध्वाज्ययुक्तं त्रिशतीमात्रं भवेत्। ताम्रं मृतं सृततुल्यं भवति; गन्धकं च कुमारिकासहितं (विधीयते)।
Verse 14
रसैर् विमृज्य द्वे गुञ्जे साज्यं पञ्चशताब्दवान् अश्वगन्धा पलं तैलं साज्यं खण्डं शताब्दवान्
रसैर्विमृज्य द्विगुञ्जामात्रं साज्यं पञ्चशताब्दवान् इति कथ्यते। अश्वगन्धा पलं तैल-घृत-खण्डयुक्ता शताब्दवान् (योगः)।
Verse 15
पलम्पुनर् नवाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवम् अशोकचूर्णस्य पलं मध्वाज्यं पयसार्तिनुत्
पुनर्नवाचूर्णं पलं मध्वाज्यपयसा पिबेत्। अशोकचूर्णस्यापि पलं मध्वाज्यं पयसासहितं पीत्वा आर्तिं नुत्।
Verse 16
तिलस्य तैलं समधु नस्यात् कृष्णकचः शती कर्षमक्षं समध्वाज्यं शतायुः पयसा पिवन्
तिलतैलं समधु नस्यात्; तेन कृष्णकचः शती (भवेत्)। अक्षकर्षं समध्वाज्यं पयसा पिबन् शतायुः भवति।
Verse 17
रोगनुच्चामरो भवेदिति ञ साज्यं सर्वमिति ख ताम्रामृतमिति ख सुरतुस्यमिति ज , ञ च अभयं सगुडञ्चग्ध्वा घृतेन मधुरादिभिः दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशो ऽरोगी पञ्चशताब्दवान्
अभयां सगुडां भुक्त्वा घृतेन मधुरैः सह । दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशो निरामयो भवेत् पञ्चशताब्दवान् ॥
Verse 18
पलङ्कुष्माण्डिकाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् मासं दुग्धान्नभोजी च सहस्रायुर्विरोगवान्
पलस्य कुष्माण्डिकायाश्च चूर्णं मध्वाज्यपयःसमम् । मासं पिबन् दुग्धान्नाशी सहस्रायुर्विरोगवान् ॥
Verse 19
शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृत् कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान्
शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृत् । कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान् ॥
Verse 20
त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताब्दकृत् शतावर्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत्
त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताब्दकृत् । शतावर्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत् ॥
Verse 21
चित्रकेन तथा पुर्वस् तथा शुण्ठीविडङ्गतः लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः
चित्रकेन तथा पूर्वैः शुण्ठीविडङ्गसंयुतैः । लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः ॥
Verse 22
खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्याथ वासकात् वर्षाभुवा तद्रसैर् वा भावितो वटिकाकृतः
खदिरेण निर्गुण्ड्या कण्टकार्याथ वासकात्, अथवा वर्षाभू-तदादीनां रसैर्भावितं वटिकाकृतं भवेत्।
Verse 23
चूर्णङ्घृतैर् वा मधुना गुडाद्यैर् वारिणा तथा ॐ ह्रूं स इतिमन्त्रेण मन्त्रतो योगराजकः
चूर्णेन वा घृतेन वा मधुना वा गुडाद्यैर्वा वारिणा तथा; ॐ ह्रूं स इति मन्त्रेण मन्त्रतो योगराजकः सेवनीयः।
Verse 24
मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् सुरासुरैश् च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्ये ऽङ्गराजकं
मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत्; सुरासुरैर्मुनिभिश्च सेविताः कल्पसागराः। पालकाप्यो गजायुर्वेदं प्रोवाच अङ्गराजकं।
Frequently Asked Questions
It compiles Mṛtyuñjaya-oriented rasāyana regimens—formulations and routines framed to conquer disease, prevent untimely death, restore strength, and extend lifespan, often supported by strict dietary pathya.
Nasal therapy (nasya) with medicated oils, long-term rasāyana ingestion with vehicles (honey, ghee, milk), bhāvanā/impregnation with juices or decoctions, and pill-making (vaṭikā), culminating in Yogarājaka with mantra-empowerment.
Alongside pharmacological routines and dietetics, it prescribes mantra-empowerment (“oṃ hrūṃ sa”) and treats medical knowledge as a revered, trans-human tradition (used by gods, asuras, and sages), aligning healing practice with dharmic discipline.