Adhyaya 298

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गोनसादिचिकित्सा नाम सप्तनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः षष्टिव्योषगुडक्षीरयोग इति क , ज , ञ , ट च अथाष्टनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः बलग्रहहरबालतन्त्रम् अग्निर् उवाच बालतन्त्रं प्रवक्ष्यामि बालादिग्रहमर्दनं अथ जातदिने वत्सं ग्रही गृह्णाति पापिनी

इत्याग्नेये महापुराणे गोनसादिचिकित्सा नाम सप्तनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः; षष्टिव्योषगुडक्षीरयोग इति (क-ज-ञ-टवर्गेषु) योगः। अथाष्टनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—बलग्रहहरबालतन्त्रम्। अग्निरुवाच—बालतन्त्रं प्रवक्ष्यामि, बालादिग्रहमर्दनम्। अथ जातदिने पापिनी ग्रही वत्सं गृह्णाति॥

Verse 2

गात्रोद्वेगो निराहारो नानाग्रीवाविवर्तनं तच्चेष्टितमिदं तस्यान्मातॄणाञ्च बलं हरेत्

गात्रोद्वेगो निराहारो नानाग्रीवाविवर्तनम्। तच्चेष्टितं तस्य लिङ्गं, मातॄणाञ्च बलं हरेदिति॥

Verse 3

सत्स्यमांससुराभक्ष्यगन्धस्रग्धूपदीपकैः लिम्पेच्च धातकीलोध्रमञ्जिष्ठातालचन्दनैः

सत्स्यमांससुराभक्ष्यगन्धैः स्रग्धूपदीपकैः। लेपयेत्; धातकीलोध्रमञ्जिष्ठातालचन्दनैश्च लेपं प्रयोजयेत्॥

Verse 4

महिषाक्षेण धूपश् च द्विरात्रे भौषणी ग्रही तच्चेष्टा कासनिश्वासौ गात्रसङ्कोचनं मुहुः

महिषाक्षधूपं द्विरात्रं कृत्वा रोगी भौषणी-ग्रहगृहीतो भवति। तस्य लक्षणानि—विचित्रचेष्टा, कासः, कष्टश्वासः, गात्राणां मुहुर्मुहुः सङ्कोचनं च।

Verse 5

आजमूत्रैर् लिपेत् कृष्णासेव्यापामार्गचन्दनैः गोशृङ्गदन्तकेशैश् च धूपयेत् पूर्ववद्बलिः

आजमूत्रैः कृष्णा-आसेव्या-अपामार्ग-चन्दनैः मिश्रैर्लेपं कुर्यात्। गोशृङ्ग-दन्त-केशैश्च पूर्ववत् धूपयेत्; ततः पूर्वोक्तविधिना बलिं दद्यात्।

Verse 6

ग्रही त्रिरात्रे घण्ठाली तच्चेष्टा क्रन्दनं मुहुः जृम्भणं स्वनितन्त्रासो गात्रोद्वेगमरोचनं

ग्रहगृहीते त्रिरात्रे घण्ठाली जायते। तस्य लक्षणानि—विचित्रचेष्टा, मुहुर्मुहुः क्रन्दनं, जृम्भणं, स्वनिते त्रासः, गात्रोद्वेगः, अरोचनं च।

Verse 7

केशराञ्जनगोहस्तिदन्तं साजपयो लिपेत् नखराजीबिल्वदलैर् धूपयेच्च बलिं हरेत्

केशराञ्जन-गोघृतादि-हस्तिदन्तं साजपयसा लिपेत्। नखराजी-बिल्वदलैर्धूपयेत्; ततः बलिं हरेत्।

Verse 8

ग्रही चतुर्थी काकोली गात्रोद्वेगप्ररोचनं फेनोद्गारो दिशो दृष्टिः कुल्माषैः सासवैर् बलिः

ग्रहगृहीते चतुर्थ्यां काकोली-निमित्तं भवति। गात्रोद्वेगः प्ररोचनं च, फेनोद्गारः, दिशो दृष्टिश्च। कुल्माषैः सासवैर्बलिं दद्यात्।

Verse 9

गजदन्ताहिनिर्मोकवाजिमूत्रप्रलेपनं सराजीनिम्बपत्रेण धूतकेशेन छूपयेत्

गजदन्ताहिनिर्मोकवाजिमूत्रैः समिश्रितं लेप्यं बाह्यलेपनार्थं प्रयोजयेत्। सराजी-निम्बपत्रैः धूतकेशेन सह विधिवत् छूपयेत्।

Verse 10

हंसाधिका पञ्चमी स्याज्जृम्भाश्वासोर्धधारिणी मुष्टिबन्धश् च तच्चेष्टा बलिं मत्स्यादिना हरेत्

पञ्चमी मुद्रा हंसाधिका नाम। जृम्भाश्वासेनोर्ध्वधारिण्या मुष्टिबन्धेन च क्रियते। तया एव मत्स्यादिना आरभ्य बलिं हरेत्।

Verse 11

मेषशृङ्गबलालोध्रशिलातालैः शिशुं लिपेत् फट्कारी तु ग्रही षष्ठी भयमोहप्ररोदनं

मेषशृङ्गबलालोध्रशिलातालैः शिशुं लिपेत्। एषा फट्कारी ग्रही षष्ठी-ग्रहभयमोहप्ररोदननिवारिणी।

Verse 12

निराहारो ऽङ्गविक्षेपो हरेन्मत्स्यादिना बलिं राजीगुग्गुलुकुष्ठेभदन्ताद्यैर् धूपलेपनैः

निराहारोऽङ्गविक्षेपश्च मत्स्यादिना बलिं हरेत्। राजी-गुग्गुलु-कुष्ठ-एभदन्ताद्यैः धूपलेपनैः शमनं कुर्यात्।

Verse 13

सप्तमे मुक्तकेश्यार्तः पूतिगन्धो विजृम्भणं सादः प्ररोदनङ्कासो धूपो व्याघ्रनखैर् लिपेत्

सप्तमे मुक्तकेश्यार्तः पूतिगन्धो विजृम्भणं सादः प्ररोदनं कासश्च। व्याघ्रनखैः धूपं कृत्वा लिपेत्।

Verse 14

वचागोमयगोमूत्रैः श्रीदण्डी चाष्टमे ग्रही दिशो निरीक्षणं जिह्वाचालनङ्कासरोदनं

वचागोमयगोमूत्रैः शमनं कार्यम्। अष्टमे तु श्रीदण्डी नाम ग्रहो बालं गृह्णाति; तस्य लक्षणानि—दिशोऽनु निरन्तरं निरीक्षणं, जिह्वायाः कम्पनचालनं, कण्ठावरोधसदृशं रोदनं च।

Verse 15

बलिः पूर्वैव मत्स्याद्यैर् धूपलेपे च हिङ्गुला वचासिद्धर्थलशुनैश्चोर्ध्वग्राही महाग्रही

पूर्वमेव मत्स्यादिभिर्बलिं दद्यात्। धूपलेपयोश्च हिङ्गुला विधीयते; वचासिद्धार्थलशुनैः सह ऊर्ध्वग्राही महाग्रही च पीडितस्य शमनं कार्यम्।

Verse 16

उद्वेजनोर्ध्वनिःश्वासः स्वमुष्टिद्वयखादनं रक्तचन्दनकुष्ठाद्यैर् धूपयेल्लेपयेच्छिशुं

उद्वेजनं चोर्ध्वनिःश्वासः स्वमुष्टिद्वयखादनं च यदा शिशौ दृश्यते, तदा रक्तचन्दनकुष्ठाद्यैः धूपयेत्, लेपयेत् च शिशुम्।

Verse 17

कपिरोमनखैर् धूपो दशमी रोदनी ग्रही तच्चेष्टा रोदनं शश्वत् सुगन्धो नीलवर्णता

कपिरोमनखसदृशो धूपः; दशमी; रोदनी ग्रही। तस्य चेष्टा—शश्वद्रोदनं, सुगन्धता, नीलवर्णता च।

Verse 18

धूपो निम्बेन भूतोग्रराजीसर्जरसैर् लिपेत् बलिं वहिर्हरेल्लाजकुल्माषकवकोदनम्

धूपार्थं निम्बेन भूतोग्रराजीसर्जरसैश्च लिपेत्। बलिं च वहिर्हरेत्—लाजकुल्माषकवकोदनरूपम्।

Verse 19

यावत्त्रयोदशाहं स्यादेवं धूपादिका क्रिया गृह्नाति मासिकं वत्सं पूतनासङ्कुली ग्रही

यावत् त्रयोदशाहपर्यन्तं बालस्य पीडावस्था तावत् धूपादिकर्म एतद्विधिना कार्यम्; मासिकं वत्सं पूतनासङ्कुली ग्रही गृह्णाति।

Verse 20

काकवद्रोदनं श्वासो मूत्रगन्धो ऽक्षिमीलनं गोमूत्रस्नपनं तस्य गोदन्तेन च धूपनम्

काकवद्रोदनं श्वासक्लेशो मूत्रगन्धोऽक्षिमीलनं च दृश्येत्; तदा तं गोमूत्रेण स्नापयेत्, गोदन्तेन च धूपयेत्।

Verse 21

धूपदीपे चेति ट करकोदनमिति ख पीतवस्त्रं ददेद्रक्तस्रग्गन्धौ तैलदीपकः त्रिविधं पायसम्मद्यं तिलमासञ्चतुर्विधम्

धूपदीपे चेति ट-वर्गः; ‘करकोदनम्’ इति ख-वर्गः। पीतवस्त्रं दद्यात्, रक्तस्रग्गन्धौ च, तैलदीपकं च। पायस-मद्यं त्रिविधं, तिल-माषौ चतुर्विधौ।

Verse 22

करञ्जाधो यमदिशि सप्ताहं तैर् बलिं हरेत् द्विमासिकञ्च मुकुटा वपुः शीतञ्च शीतलं

करञ्जाधः यमदिशि तैः सह सप्ताहं बलिं हरेत्। द्विमासिके मुकुटा; वपुः शीतं, शीतले च स्थितिः।

Verse 23

छर्धिः स्यान्मुखशोषादिपुष्पगन्धांशुकानि च अपूपमोदनं दीपः कृष्णं नीरादि धूपकम्

छर्दिः स्यात्, मुखशोषादिलक्षणानि च; तत्र पुष्पगन्धांशुकानि प्रयोज्यानि। अपूपमोदनं दीपः, कृष्णं नीरादि-धूपकं च विधीयते।

Verse 24

तृतीये गोमुखी निद्रा सविन्मूत्रप्ररोदनम् यवाः प्रियङ्गुः पलनं कुल्माषं शाकमोदनम्

तृतीये गोमुखीनिद्रां कुर्यात्; प्रातःसवितृसमये मूत्रोत्सर्गं कुर्यात्; यवान् प्रियङ्गुं पलनं कुल्माषं शाकोदनं च भुञ्जीत।

Verse 25

क्षीरं पूर्वे ददेन्मध्ये ऽहनि धूपश् च सर्पिषा पञ्चभङ्गेन तत् स्नानं चतुर्थे पिङ्गलार्तिहृत्

पूर्वे क्षीरं दद्यात्; मध्याह्ने सर्पिषा धूपं कुर्यात्; ततः पञ्चभङ्गस्नानं विधीयते; चतुर्थे पिङ्गलार्तिं हरति।

Verse 26

तनुः शीता पूतिगन्धः शोषः स म्रियते ध्रुवम् पञ्चमी ललना गात्रसादः स्यान्मुखशोषणं

तनुः शीताभवेत् पूतिगन्धा शोषयुक्ता चेत् स ध्रुवं म्रियते; पञ्चम्यां ललनायां गात्रसादो मुखशोषणं च भवति।

Verse 27

अपानः पीतवर्णश् च मत्स्याद्यैर् दक्षिणे बलिः षण्मासे पङ्कजा चेष्टा रोदनं विकृतः स्वरः

अपानदोषलक्षणं पीतवर्णता च; मत्स्याद्यैः दक्षिणे बलिं दद्यात्; षण्मासे पङ्कजवत् चेष्टा, रोदनं, विकृतस्वरता च भवति।

Verse 28

मत्स्यमांससुराभक्तपुष्पगन्धादिभिर्बलिः सप्रमे तु निराहारा पूतिगन्धादिदन्तरुक्

मत्स्यमांससुराभक्तपुष्पगन्धादिभिर्बलिं दद्यात्; सप्रमे तु निराहारा पूतिगन्धादिभिः स-दन्तरुक् बलिः।

Verse 29

पिष्टमांससुरामांसैर् बलिः स्याद्यमुनाष्टमे विस्फोटशोषणाद्यं स्यात् तच्चिकित्सान्न कारयेत्

यमुनायां अष्टम्यां पिष्टमांससुरामांसैः बलिं दद्यात्। विस्फोट-शोषणादयः पीडाः स्युः चेत् तस्य चिकित्सां न कारयेत्, शान्तिकर्मैव अनुष्ठेयम्।

Verse 30

नवमे कुम्भकर्ण्यार्तो ज्वरी च्छर्दति पालकम् रोदनं मांसकुल्माषमद्याद्यैर् वैश्वके बलिः

नवमे कुम्भकर्ण्याऽऽर्ते पालको ज्वरी स्यात्, छर्दति, रोदनं च भवति। वैश्वदेवे मांस-कुल्माष-मद्यादिभिः बलिं दद्यात्।

Verse 31

दशमे तापसी चेष्टा निराहारोक्षिमीलनम् घण्टा पताका पिष्टोक्ता सुरामांसबलिः समे

दशमे तापसी चेष्टा—निराहारः, अक्षिमीलनं च। घण्टा-पताकायुक्ते कर्मणि पिष्टबलिः प्रोक्तः; तत्रैव सुरामांसबलिरपि समर्प्यः।

Verse 32

राक्षस्येकादशी पीडा नेत्राद्यं न चिकित्सनम् चञ्चला द्वादशे श्वासः त्रासादिकविचेष्टितम्

राक्षस्यां एकादश्यां पीडा भवति; नेत्रादिविकाराणां चिकित्सनं न। द्वादशे चञ्चलता, श्वासः, त्रासादिकविचेष्टितं च जायते।

Verse 33

बलिः पूर्वे ऽथ मध्याह्ने कुल्मापाद्यैस्तिलादिभिः यातना तु द्वितीये ऽब्दे यातनं रोदनादिकम्

बलिः पूर्वं दातव्यः; अथ मध्याह्ने कुल्माषाद्यैः तिलादिभिश्च। यातना तु द्वितीयाब्दे—रोदनादिरूपं यातनं भवति।

Verse 34

तिलमांसमद्यमांसैर् बलिः स्नानादि पूर्ववत् तृतीये रोदनी कम्पो रोदनं रक्तमूत्रकं

तिलमांसमद्यादिमांसैर्बलिः कार्यः, स्नानादिकं पूर्वोक्तविधिना। तृतीये रोदनी कम्पश्च, रोदनं च रक्तमूत्रप्रवृत्तिश्च भवति।

Verse 35

गुडौदनं तिलापूपः प्रतिमा तिलपिष्टजा तिलस्नानं पञ्चपत्रैर् धूपो राजफलत्वचा

गुडौदनं तिलापूपश्च, तिलपिष्टनिर्मिता प्रतिमा च विधीयते। तिलोदकेन स्नानं कार्यं, पञ्चपत्रैर्धूपो राजफलत्वचया च धूपनम्।

Verse 36

चतुर्थे चटकाशोफो ज्वरः सर्वाङ्गसादनम् मत्स्यमांसतिलाद्यैश् च बलिः स्नानञ्च धूपनम्

चतुर्थे चटकाशोफो ज्वरश्च सर्वाङ्गसादनं भवति। मत्स्यमांसतिलादिभिर्बलिः कार्यः, स्नानं धूपनं च कर्तव्यम्।

Verse 37

चञ्चला पञ्चमे ऽब्दे तु ज्वरस्त्रासो ऽङ्गसादनम् मांसौदनाद्यैश् च बलिर्मेषशृङ्गेण धूपनम्

पञ्चमेऽब्दे तु चञ्चला ज्वरत्रासौऽङ्गसादनं च जनयति। तस्य शान्त्यर्थं मांसौदनादिभिर्बलिः, मेषशृङ्गेण धूपनं च कार्यम्।

Verse 38

पलाशोदुम्बराश्वत्थवटबिल्वदलाम्बुधृक् षष्ठे ऽब्दे धावनीशोषो वैरस्यं गात्रसादनम्

पलाशोदुम्बराश्वत्थवटबिल्वदलाम्बुधृक्; षष्ठेऽब्दे धावनीशोषो वैरस्यं गात्रसादनं च भवति।

Verse 39

सप्ताहोभिर्बलिः पूर्वैर् धुपस्नानञ्च भङ्गकैः सप्तमे यमुनाच्छर्दिरवचोहासरोदनम्

पूर्वेषु सप्ताहेषु बलिहानिः स्यात्, धूपस्नानं चाङ्गभङ्गकैः सह; सप्तमे यमुनाजलसदृशं छर्दिः, अवचोवाक्यं, हासः, रोदनं च।

Verse 40

मांसपाद्यसमद्याद्यैर् बलिः स्नानञ्च धूपनम् अष्टमे वा जातवेदा निराहारं प्ररोदनम्

मांसपाक्यसमद्याद्यैः सह बलिः कार्यः, स्नानं धूपनं च; अथवा अष्टमे जातवेदसे निराहारव्रतं कृत्वा प्ररोदनं कुर्यात्।

Verse 41

कृशरापूपदध्याद्यैर् बलिः स्नानञ्च धूपनम् कालाब्दे नवमे वाह्वोरास्फोटो गर्जनं भयम्

कृशरापूपदध्याद्यैः बलिः कार्यः, स्नानं धूपनं च; कालाब्दे नवमे बाह्वोरास्फोटो गर्जनं च भयहेतवः।

Verse 42

बलिः स्यात् कृशरापूपशक्तुकुल्मासपायसैः दशमे ऽब्दे कलहंसी दाहो ऽङ्गकृशता ज्वरः

कृशरापूपशक्तुकुल्मासपायसैः बलिः कार्यः; दशमेऽब्दे कलहंसी, दाहः, अङ्गकृशता, ज्वरश्च जायते।

Verse 43

वैवर्ण्यमिति ठ भागकैर् इति ख पौलिकापूपदध्यन्नैः पञ्चरात्रं बलिं हरेत् निम्बधूपकुष्ठलेप एकादशमके ग्रही

वैवर्ण्यनाम्नि व्याधौ (ठ-ख-भेदेषु) पौलिकापूपदध्यन्नैः पञ्चरात्रं बलिं हरेत्; एकादशमके ग्रही निम्बधूपेन कुष्ठलेपेन च शम्यते।

Verse 44

देवदूती निष्ठुरवाक् बलिर्लेपादि पूर्ववत् बलिका द्वादशे बलिर्लेपादि पूर्ववत्

देवदूत्यै निष्ठुरवाचाय च बलिर्लेपादिकं पूर्वोक्तविधिना कार्यम्। बलिकायाः अपि द्वादशे बलिर्लेपादि सर्वं पूर्ववत् एव विधेयम्।

Verse 45

त्रयोदशे वायवी च मुखवाह्याङ्गसादनम् रक्तान्नगन्धमाल्याद्यैर् बलिः पञ्चदलैः स्नपेत्

त्रयोदशे वायवीविधिं कुर्यात्—मुखस्य बाह्याङ्गानां च साधनम्। रक्तान्नगन्धमाल्यादिभिः बलिं दद्यात्, पञ्चदलैः स्नपनं च कारयेत्।

Verse 46

राजीनिस्वदलैर् धूपो यक्षिणी च चतुर्दशे चेष्टा शूलं ज्वरो दाहो मांसभक्षादिकैर् बलिः

राजीनिपत्रैर्धूपनं कार्यम्; चतुर्दशे यक्षिणीविधिः निर्दिष्टः। चेष्टा-शूल-ज्वर-दाहादिषु मांसभक्ष्यादिभिः बलिं दद्यात्।

Verse 47

स्नानादि पूर्ववच्छान्त्यै मुण्डिकार्तिस्त्रिपञ्चके तच्चेष्टासृक्श्रवः शश्वत्कुर्याम्मातृचिकित्सनम्

शान्त्यर्थं स्नानादि पूर्ववदाचरेत्। मुण्डिकार्त्यादि त्रिपञ्चके, तच्चेष्टासृक्श्रवः सह, मातृचिकित्सनं नित्यं कुर्यात्।

Verse 48

वानरी षोडशी भूमौ पतेन्निद्रा सदा ज्वरः पायसाद्यैस्त्रिरात्रञ्च वलिः स्नानादि पूर्ववत्

षोडश्यां वानरीदोषे भूमौ पतेत्; निद्रा च सदा ज्वरश्च भवेत्। पायसादिभिस्त्रिरात्रं बलिं दद्यात्; स्नानादि पूर्ववत् आचरेत्।

Verse 49

गन्धवती सप्तदशे गात्रोद्वेगः प्ररोदनम् कुल्माषाद्यैर् बलिः स्नानधूपलेपादि पूर्ववत्

गन्धवतीनाम सप्तदशगन्धे गात्रोद्वेगः प्ररोदनं च भवति। कुल्माषादिभिर्बलिः कार्यः; स्नानं धूपनं लेपनादि च पूर्ववदनुष्ठेयम्।

Verse 50

दिनेशाः पूतना नाम वर्षेशाः सुकुमारिकाः आकट्टय एवं सिद्धरूपो ज्ञापयति हरे हरे निर्दोषं कुरु कुरु बालिकां बालं स्त्रियम् पुरुषं वा सर्वग्रहाणामुपक्रमात् चामुण्डे नमो देव्यै ह्रूं ह्रूं ह्रीं अपसर अपसर दुष्टग्रहान् ह्रूं तद्यथा गच्छन्तु गृह्यकाः अन्यत्र पन्थानं रुद्रो ज्ञापयति सर्वबालग्रहेषु स्यान्मन्त्रो ऽयं सर्वकामिकः

दिनेशाः पूतनानाम वर्षेशाः सुकुमारिकाश्च—एवं सिद्धरूपो ज्ञापयति—“हरे हरे, निर्दोषं कुरु कुरु बालिकां बालं स्त्रियम् पुरुषं वा सर्वग्रहाणामुपक्रमात्। चामुण्डे नमो देव्यै; ह्रूं ह्रूं ह्रीं, अपसर अपसर दुष्टग्रहान्, ह्रूं। तद्यथा गच्छन्तु गृह्यकाः अन्यत्र पन्थानं; रुद्रो ज्ञापयति पन्थानम्।” सर्वबालग्रहेषु मन्त्रोऽयं प्रयोज्यः, सर्वकामिकः।

Verse 51

ॐ नमो भगवति चामुण्डे मुञ्च मुञ्च बलिं बालिकां वा बलिं गृह्ण गृह्ण जय जय वस वस सर्वत्र बलिदाने ऽयं रक्षाकृत् पठ्यते मनुः रक्षन्तु च ज्वराभ्यान्तं मुञ्चन्तु च कुमारकम्

ॐ नमो भगवति चामुण्डे। मुञ्च मुञ्च बलिं, बालिकां वा; बलिं गृह्ण गृह्ण। जय जय, वस वस सर्वत्र। सर्वत्र बलिदानेऽयं रक्षाकृत् मनुः पठ्यते—रक्षन्तु च ज्वराभ्यान्तं, मुञ्चन्तु च कुमारकम्।