Uttarabhaga
विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
ਅਧਿਆਇ 1 ਸ਼ਿਵ-ਵੰਦਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਗੌਰੀ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗਿਆ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਅੰਕਿਤ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੱਧਾਹਨ ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਤ੍ਯਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਆਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ-ਪੂਜਿਤ ਵਾਯੁ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਅਜੇਯ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗਲ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਵਿਭੂਤੀ-ਵਿਸਤਾਰ’ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਕਥਾ-ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਉਪਾਅਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਸੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ), ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਤੇ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਦੇ ਤਾਤ্তਵਿਕ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਕਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਵੇਚਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਸ਼ੁਪਤੀ ਕੌਣ, ਪਸ਼ੂ ਕੌਣ, ਕਿਹੜੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਸ਼ਿਵ-ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਧਨ-ਮੋਖ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਹੇਸ਼/ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੂਹ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਏ ਮੋਤੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ੈਵ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਤਨੂਆਂ—ਈਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਵਾਮਦੇਵ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ—ਨੂੰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਅਵਿਆਪਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਈਸ਼ਾਨ ਖੇਤਰਜ੍ਞ/ਭੋਕਤ੍ਰ ਤੱਤ ਦਾ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਗੁਣਮਈ ਭੋਗ੍ਯਾਂ ਦਾ, ਅਘੋਰ ਬੁੱਧਿਤੱਤ ਦਾ (ਧਰਮ ਆਦਿ ਸਮੇਤ), ਵਾਮਦੇਵ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ, ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਮਨ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਕਰਣ-ਵਿਸ਼ੇ-ਭੂਤ ਸੰਬੰਧ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ–ਵਾਕ੍–ਸ਼ਬਦ–ਵ੍ਯੋਮ, ਤ੍ਵਕ੍–ਪਾਣੀ–ਸਪਰਸ਼–ਵਾਯੁ, ਚਕ੍ਸ਼ੁ–ਚਰਣ–ਰੂਪ–ਅਗਨੀ, ਰਸਨਾ–ਪਾਯੁ–ਰਸ–ਆਪਃ, ਘ੍ਰਾਣ–ਉਪਸਥ–ਗੰਧ–ਭੂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਨੀਯਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸ਼੍ਰੇਯਸ-ਕਾਰਕ ਮੰਗਲ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ–ਪੁੰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ ਵਿਭੂਤੀ ਅਤੇ ਯਾਥਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੇਵਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਵਿਸਤਾਰ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਲੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚਿਤ੍–ਅਚਿਤ੍, ਸ਼ੁੱਧ–ਅਸ਼ੁੱਧ, ਪਰ–ਅਪਰ ਦੇ ਭੇਦ ਸਮਝਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਚੇਤਨ ਨਾਲ ਚੇਤਨ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਕਾਰਨ ਅਪਰ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਸਵਭਾਵਿਕ ਸਵਾਮਿਤ੍ਵ ਹੈ। ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਅਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਭਿੰਨਤਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ ਬਿਨਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦੇਵਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ‘ਵਿਗ੍ਰਹ’ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਦੀ ਭਾਰੀਤਾ ਕਰਕੇ ਬੱਧ ਜੀਵ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ। ਇਕੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਕਲਪ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤਾ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਭੂਤ-ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅੰਤਹਕਰਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਸਮੂਹ ਹੈ; ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਚਿਦਾਤਮਕ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ (ਬ੍ਰਿਹੱਤਵ/ਬ੍ਰਿੰਹਣਤਵ) ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਦੱਸਿਆ—ਵਿਦਿਆ ਸਤ੍ਯਾਨੁਕੂਲ ਚੇਤਨ ਗਿਆਨ, ਅਵਿਦਿਆ ਅਚੇਤਨ ਮਿਥਿਆ-ਗ੍ਰਹਣ; ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ-ਸੰਵਿੱਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਦਿਖਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸਤ्-ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹਨ।
Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ—ਆਣਵ, ਮਾਯੀਯ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਗਿਆਨ‑ਮਾਨਸਿਕ, ਇੰਦ੍ਰੀ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਆਦਿ। ਕਾਲ, ਕਲਾ, ਵਿਦਿਆ, ਨਿਯਤੀ, ਰਾਗ‑ਦ੍ਵੇਸ਼, ਕਰਮ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਪਾਕ ਅਤੇ ਸੁਖ‑ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਮਿੱਤਰ‑ਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਨਿਯੰਤਾ‑ਪ੍ਰੇਰਕ, ਸਵਾਮੀ‑ਗੁਰੂ‑ਰੱਖਿਅਕ ਵਰਗੇ ਸੰਬੰਧਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਪੂਰਨ ਨਿਰਪੇਖ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਸਰਵਮੰਗਲ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਅਡੋਲ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ‘ਸਥਾਣੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਚੇਤਨ੍ਯਮਈ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਫੁਰਣ ਤੋਂ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਸੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮਹਤ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ‘ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਗਿਆਨ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਜਾਣਨ-ਚਾਹੁਣ-ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਮਾਇਆ, ਜੀਵ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੀ ਸਮੂਹਤਾ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਮੋਹ ਵੀ ਪਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਵੇਸ਼ ਜਗਤ ਨੂੰ (ਇੱਥੇ) ਸਤਾਈਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬੋਧ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ‘ਵੇਦਸਾਰ’ ਦਾ ਸਟੀਕ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਭਕਤ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਲਈ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਵੇਦ-ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਅਨੁਕੂਲ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ੈਵ-ਸੂਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਤੁਤੀ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪੂਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਸੰਭਵ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਗਟ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ (ਸਥਾਣੁ/ਮਹੇਸ਼ਵਰ) ਕਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ—ਇਸ ਪਰਸਪਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
ਅਧਿਆਇ 9 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਯੋਗ-ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਛਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਵਾਰਾਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਯੁਗ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਠਾਈ ਯੋਗਾਚਾਰ੍ਯਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਾਂਤਚਿੱਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼੍ਵ, ਸ਼ਵੇਤਲੋਹਿਤ, ਵਿਕੋਸ਼/ਵਿਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ-ਸਮੂਹ ਆਦਿ ਨਾਮ-ਗੁੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੈਵ ਯੋਗ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪੁਰਾਣੀ ‘ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ’ ਵਾਂਗ ਹੈ।
श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਪਰਮ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨਮਗਨ ਅੰਤਰੰਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ—ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਤਪ, ਜਪ, ਆਸਨ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਤੱਤਵ-ਜ੍ਞਾਨ—ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ; ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਵਧਦੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਬੱਧ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਧਾ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਸ਼ਣ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
ਸ਼ਿਵ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇਗਾ। ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸਨਾਨ, ਅਗਨਿਕਾਰਯ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ, ਦਾਨ-ਦਇਆ-ਈਸ਼ਵਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ-ਸੱਤ ਆਦਿ ਸੰਯਮ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਧਿਐਨ-ਅਧਿਆਪਨ-ਵਿਆਖਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਤਪ, ਖ਼ਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਸ਼ਿਖਾ, ਉਪਵੀਤ, ਉਸ਼ਣੀਸ਼, ਉੱਤਰੀਯ ਧਾਰਨ, ਭਸਮ-ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਆਹਾਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਬਾਸੀ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ, ਕੁਝ ਅਨਾਜ, ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੰਧ ਤੱਕ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯੋਗੀ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਖ਼ਮਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਤੋਖ, ਸੱਤ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਭਸਮ-ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਸਰਵ ਆਸਕਤੀ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਭਿਖਿਆ-ਭੋਜਨ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਆਚਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਬਾਹਰੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਨੈਤਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
ਅਧਿਆਇ 12 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੱਤ੍ਵਤಃ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮਹਾਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਰਿਮੇਯ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਗਮ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ; ਸ਼ਿਵਭਕਤਾਂ ਲਈ ਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਪਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ—ਵੇਦਸਾਰ, ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਸਵੈੰ ਸ਼ਿਵਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਸਿੱਧੀਦਾਇਕ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ‘ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਨੂੰ ਆਦ੍ਯ ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੁਖਮ ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰ ਤੱਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਸ਼ਡਕ੍ਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਤਨੁ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵੀ।
पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਸਮਾਂ ਕਲੂਸ਼ਿਤ ਤੇ ਦੁರ್ಜੈ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕਟ ਛਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ–ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਸੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ‘ਪਰਮਾ ਵਿਦਿਆ’—ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ—ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੀ ਉਪਾਯ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੀਵਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਨ-ਬਾਣੀ-ਕਾਇਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਲਿਨ, ਕਰਮ ਲਈ ਅਯੋਗ ਅਤੇ ‘ਪਤਿਤ’ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਉਠਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਕਰਣ, ਨਰਕ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ? ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਰਹੱਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੰਤਰ-ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ (ਸਮੰਤਰਕ ਪੂਜਾ) ਨਿਰਣਾਇਕ ਉਧਾਰਕ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਪਤਿਤ ਭਗਤ ਵੀ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ੈਵ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਕ੍ਰਿਆ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ/ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਜਪ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਤੱਤਵਵੇਤਾ, ਸਦਗੁਣੀ ਤੇ ਧਿਆਨਨਿਸ਼ਠ ਯੋਗ ਗੁਰੂ/ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਾਣੀ-ਮਨ-ਦੇਹ-ਧਨ ਰਾਹੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਤ্ত-ਸ਼ਾਠ੍ਯ (ਧਨ ਵਿੱਚ ਛਲ) ਤੋਂ ਬਚੇ। ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸਨਾਨ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਅਲੰਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ (ਨਦੀ/ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰਾ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ, ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਘਰ) ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਤਿਥੀ-ਨਕਸ਼ਤਰ-ਯੋਗ ’ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ‘ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ’ ਦੇ ਕੇ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਜਪ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸਮਰਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਫਲਤਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ “ਸ਼ਿਵਸੰਸਕਾਰ” ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਕਾਰ ਉਹ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਡਧ੍ਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਦੇ ਕ੍ਸ਼ਯ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਾਗਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਭਵੀ, ਸ਼ਾਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਂਤਰੀ। ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਗੁਰੂ-ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਕ੍ਸ਼ਯ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਵਰਾ ਤੇ ਤੀਵ੍ਰਤਰਾਂ ਦੋ ਭੇਦ ਹਨ—ਤੀਵ੍ਰਤਰਾਂ ਤਤਕਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ/ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੀਵਰਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਤੀ ਦੀਖਿਆ ਗੁਰੂ ਦੇ ਯੋਗੋਪਾਯ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਚਕਸ਼ੂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਵਤਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਮਾਂਤਰੀ ਦੀਖਿਆ ਆਦਿ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)
ਅਧਿਆਇ 16 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ‘ਸਮਯਾਹ੍ਵਯ-ਸੰਸਕਾਰ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੰਧ, ਰੰਗ, ਸਵਾਦ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਮੀ-ਪਰੀਖਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਲਪੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਡਪ ਨਿਰਮਾਣ, ਵੇਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਕੁੰਡਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਨਿਆਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਮੁੱਖ ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਹੈ। ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਛਤਰ, ਧ੍ਵਜ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੰਗੀਨ ਚੂਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਮੰਡਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਮਰੱਥਾਂ ਲਈ ਸੁਵਰਨ/ਅਰੁਣ ਚੂਰਨ, ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਸਿੰਦੂਰ, ਸ਼ਾਲੀ/ਨਿਵਾਰ ਚੂਰਨ ਆਦਿ ਬਦਲ। ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮਾਪ (ਇੱਕ/ਦੋ ਹੱਥ), ਕਰ੍ਣਿਕਾ, ਕੇਸਰ ਤੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਖੰਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਜਾਵਟ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ, ਤਿਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਵਿਖੇਰ ਕੇ ਲੱਛਣਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਭ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਆਹ੍ਵਾਨਾਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।
षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
ਅਧਿਆਇ 17 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਯੋਗਤਾ/ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਸਰਵ-ਬੰਧ-ਵਿਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸ਼ਡਧ੍ਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਾਵੇ ਜਾਂ ਸਿਖਾਵੇ। ਫਿਰ ਛੇ ਅਧ੍ਵ—ਕਲਾ, ਤੱਤ੍ਵ, ਭੁਵਨ, ਵਰਣ, ਪਦ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ‘ਮਾਰਗ’ ਵਜੋਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਅਧ੍ਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ। ਤੱਤ੍ਵਾਧ੍ਵ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ੍ਵ ਤੋਂ ਭੂਮੀ ਤੱਕ 26 ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ–ਅਸ਼ੁੱਧ–ਮਿਸ਼੍ਰ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਭੁਵਨਾਧ੍ਵ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਮਨਾ ਤੱਕ (ਉਪਭੇਦ ਛੱਡ ਕੇ) ਸੱਠ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ। ਵਰਣਾਧ੍ਵ ਪੰਜਾਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਪਦਾਧ੍ਵ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲਾ; ਮੰਤ੍ਰਾਧ੍ਵ ਪਰਾਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਾਇਕ ਮੰਤ੍ਰਾਧ੍ਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਪਕ–ਵਿਆਪ੍ਯ ਨਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਡਧ੍ਵ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਅਧ੍ਵ-ਸ਼ੋਧਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧ੍ਵਾਂ ਦਾ ਸ੍ਵਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਆਪਤੀ-ਰਚਨਾ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
ਅਧਿਆਇ 18 ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਡਲ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੀ ਕੜੀਬੱਧ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇਤ੍ਰਬੰਧਨ ਤੱਕ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪੁਸ਼ਪਾਵਕੀਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਉਸ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਨਾਮ/ਨਿਯੋਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ-ਮੰਡਲ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਨਲ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਦੋਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੂਲਵਿਦਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ 100, 50 ਜਾਂ 25 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਮ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸ਼ਿਖਾ ਉੱਤੇ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਥੱਲੇ ਛੱਡਣਾ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਕਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਧਾਰ-ਪੂਜਾ, ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ‘ਯੋਜਨਾ’ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਅਧਿਕਾਰ/ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਮੰਤ੍ਰ, ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਨਿਯੋਗ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਯੋਗ੍ਯ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੈਵ ਵਿਦਿਆ/ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਮੰਡਲ-ਪੂਜਾ, ਕੁੰਭ-ਸਥਾਪਨਾ, ਹੋਮ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਬੈਠਕ/ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਵੋਕਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ‘ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ’ ਵਿਧਿਵਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂਬੂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਪਰਸ਼-ਸਹਿਤ ਹਸਤਾਂਤਰ ਕਰਕੇ ਵਿਦ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਿਨਿਯੋਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਹੈ। ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਲਈ ਅਤਿਅਧਿਕ ਰਸਮੀ ਸ਼੍ਰਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
ਅਧਿਆਇ 20 ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ੍ਯ ਪਦ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਕ੍ਰਮਾਵਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੂਰਵੋਕਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਲਸ਼ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਬ/ਅੱਗੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਪੱਛਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਦੱਖਣ ਵਿਦਿਆ, ਉੱਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪਰਾਅ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਕਤੀਆਂ/ਸਤ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ। ਰੱਖਿਆ-ਕਰਮ, ਧੈਨਵੀ ਮੁਦਰਾ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕਲਸ਼-ਸੰਸਕਾਰ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸਿਰ ਅਨਾਵ੍ਰਿਤ ਰੱਖ ਕੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਪੂਰਵਾਂਗ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਚਾਰ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਆਸਨ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਕਲੀਕਰਣ ਕਰਕੇ ਪੰਚਕਲਾ-ਰੂਪ ਦਾ ਬੰਧਨ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਲਸ਼ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮਗਰੋਂ ਆਚਾਰ੍ਯ ‘ਸ਼ਿਵ-ਹਸਤ’ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ੍ਯ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪੂਜਾ, 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
ਅਧਿਆਇ 21 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੈਵ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਭਿਆਸੀ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣਾ, ਅੰਬਾ (ਸ਼ਕਤੀ) ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸਵੇਰ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੌਚ, ਦੰਤਧਾਵਨ, ਦੰਤਕਾਸ਼ਠ ਨਾ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਕਲਪ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੁੱਲ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਮੁਖ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਦੀ, ਤਲਾਬ, ਸਰੋਵਰ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਰੁਣ ਸਨਾਨ’—ਸਨਾਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਬਾਹਰੀ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਦੂਰ ਕਰਨੀ, ਮਿੱਟੀ (ਮ੍ਰਿਦਾ) ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਫ਼ਾਈ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪੁਨಃ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ, ਵਿਧਵਾ ਆਦਿ ਲਈ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ-ਸਮਾਨ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਉਪਵੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਵਗਾਹਨ, ਆਚਮਨ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਮੰਡਲ ਸਥਾਪਨਾ, ਡੁੱਬ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨਚਰਿਆ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
ਅਧਿਆਇ 22 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨਿਆਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਥਿਤੀ (ਸਥਿਰਤਾ), ਉਤਪੱਤੀ (ਪ੍ਰਕਟਤਾ) ਅਤੇ ਸੰਹ੍ਰਿਤੀ (ਲਯ), ਜੋ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਯਤੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ) ਨਿਆਸ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸਥਿਤੀ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਨਿਆਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ/ਕ੍ਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੰਹ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਰਣ-ਬਿੰਦੂ ਨਿਆਸ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ, ਕੰਠ, ਤਾਲੂ, ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਵਰਗੇ ਸੁਖਮ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਗ੍ਰੰਥੀ ਛੇਦ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਤੋਂ ਨਿਰਗਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਕਾਲਾਗਨੀ ਨਾਲ ਦਾਹ, ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਲਯ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਲਾਵਨ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ-ਮਯ ਦੇਹ ਦਾ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਨਿਆਸ, ਦੇਹਨਿਆਸ, ਅੰਗਨਿਆਸ, ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਣਨਿਆਸ, ਸ਼ਡੰਗਨਿਆਸ, ਦਿਗਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼ ਦੇਹ-ਆਤਮਾ ਸ਼ੋਧਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯੋਗ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ।
पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
ਅਧਿਆਇ 23 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ, ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਸ਼ਿਵਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਵਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਪਹਿਲਾਂ ਆਭ੍ਯੰਤਰ-ਯਾਗ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਆਦਿ ਅਗਨੀਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਬਹਿਰ-ਯਾਗ (ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ) ਵੱਲ ਵਧੇ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਪੂਜਾ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਤਦਨੰਤਰ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨੰਦੀਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਯਸ਼ਸ ਆਦਿ ਪਰਿਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਮਨਸਿਕ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੰਹਾਸਨ/ਯੋਗਾਸਨ ਜਾਂ ‘ਤ੍ਰਿ-ਤੱਤਵ’ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਦਮਾਸਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨ—ਅਤੁਲ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਨੀਲਕੰਠ-ਪ੍ਰਭਾ, ਸਰਪਾਭਰਣਧਾਰੀ; ਵਰਦ-ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਤੇ ਟੰਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਕਤੀ ਯੁਗਲ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਲ-ਪ੍ਰੋਖਣ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨ-ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖਣੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਨਿਵਾਰਣ, ਫਿਰ ਅਵਗੁੰਠਨ ਅਤੇ ਵਰਮ-ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਪੂਜਾ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਦರ್ಭਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਪ੍ਰੋਖਣ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੌਚ, ਸਭ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਖਣੀ, ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਆਚਮਨੀਯ—ਇਹ ਚਾਰ ਪਾਤਰ ਧੋ ਕੇ, ਛਿੜਕ ਕੇ ‘ਸ਼ਿਵ-ਜਲ’ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ-ਰਤਨ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਅਨਾਜ, ਪੱਤੇ, ਦರ್ಭਾ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪਾਉਣੇ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਾਵਟ ਦੱਸੀ ਹੈ—ਸਨਾਨ/ਪਾਨ ਦੇ ਜਲ ਲਈ ਠੰਢੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ, ਪਾਦ੍ਯ ਲਈ ਉਸ਼ੀਰ-ਚੰਦਨ, ਇਲਾਇਚੀ-ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਚੂਰਨ; ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰ, ਅਕਸ਼ਤ, ਜੌ/ਗੇਹੂੰ/ਤਿਲ, ਘੀ, ਸਰੋਂ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਭਸਮ। ਸਥਾਨ→ਰੱਖਿਆ→ਪਾਤਰ→ਜਲ→ਉਪਹਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਿਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਪੂਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਪੂਰਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਹਵਿਸ਼ ਅਰਪਣ, ਦੀਪਦਾਨ ਅਤੇ ਨੀਰਾਜਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਵਰਣ-ਅਰਚਨਾ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਿਵਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਘੇਰਿਆਂ (ਆਵਰਣਾਂ) ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਜਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਸ਼ਾਨ੍ਯ, ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ, ਪੱਛਮ, ਆਗਨੇਯ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਗਰਭ-ਆਵਰਣ’ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰੂਪ ਆਵਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ(ਸ਼ਕ੍ਰ), ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਕੁਬੇਰ(ਧਨਦ), ਅਗਨੀ(ਅਨਲ), ਨੈਤੀ, ਵਾਯੂ/ਮਾਰੁਤ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ-ਪੂਜਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁਖਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ‘ਨਮಃ’ ਸੂਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਲਿਟੁਰਜਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
ਅਧਿਆਇ 26 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਤਪ ਜਾਂ ਯਜ੍ਞ-ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਭਕਤੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਸੁਰਾਪਾਨ, ਚੋਰੀ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਦਾ ਅਪਰਾਧ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਧ, ਵੀਰ ਜਾਂ ਭ੍ਰੂਣ ਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪਾਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪੜਾਅਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਸ਼ਿਵਭਕਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਭਿੱਖਿਆ ਵਰਗੀ ਨਿਯਮਿਤ ਘੱਟ ਜੀਵਿਕਾ—ਇਹ ‘ਪਤਿਤ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਜਲ-ਵ੍ਰਤ, ਵਾਯੁ-ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਪਰ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇਕ ਵਾਰ ਦਾ ਪੂਜਨ ਵੀ ਮੰਤਰ-ਗੌਰਵ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ, ਸਾਰਾ ਧਨ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣ ਤੇ ਵੀ, ਸ਼ਿਵਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ; ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟੇ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ/ਅਰੁਦ੍ਰ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਛਡਕਸ਼ਰ, ਸੂਕਤ-ਮੰਤਰ ਆਦਿ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੱਤ ਸ਼ਿਵਭਕਤੀ ਹੀ ਹੈ।
अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
ਅਧਿਆਇ ੨੭ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਅਗਨਿਕਾਰ੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਡ, ਸਥੰਡਿਲ, ਵੇਦੀ ਜਾਂ ਲੋਹੇ/ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਭ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਮ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁੰਡ ਦੇ ਮਾਪ (ਇੱਕ-ਦੋ ਹਸਤ ਆਦਿ), ਗੋਲ ਜਾਂ ਚੌਰਸ ਆਕਾਰ, ਵੇਦੀ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ, ਅਤੇ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ (੨੪ ਅੰਗੁਲ = ਇੱਕ ਕਰ/ਹਸਤ) ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੇਖਲਾਵਾਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਯੋਨੀ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪ, ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਾਪਨਾ, ਕੁੰਡ/ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਗੋਬਰ-ਜਲ ਲੇਪਨ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਗੋਬਰ-ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਮਹਾਦੇਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਹੋਮ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਵਾਸਤੂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਹੈ।
नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
ਅਧਿਆਇ 28 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਲਈ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧਿਕ੍ਰਮ-ਰੇਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਅਤੇ ਪੱਖਵਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਵ ਦਿਨਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਅਯਨ-ਬਦਲਾਅ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਬ੍ਰਹਮਕੂರ್ಚ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾਭਿਸ਼ੇਕ, ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਗ ਸੇਵਨ—ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਜਿਹੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੀਨਾ–ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਤੇ ਦਾਨ: ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼੍ਯ ਤੇ ਨੀਰਾਜਨ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਮਘਾ ਤੇ ਘ੍ਰਿਤ-ਕੰਬਲ ਦਾਨ, ਫਾਲਗੁਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੋਤਸਵ ਆਰੰਭ, ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਾ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਦੋਲਾ-ਵਿਧੀ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪੋਤਸਵ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਮੂਲਾ ਤੇ ਠੰਢੇ ਜਲਘਟ ਦਾ ਦਾਨ, ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਸ਼ਾਢਾ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਪਣ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲ-ਸਜਾਵਟ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਜਲਕ੍ਰੀੜਾ/ਪ੍ਰੋਛਣ ਆਦਿ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵਰਤ-ਪੂਜਾ-ਦਾਨ-ਉਤਸਵਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੈਲੰਡਰ-ਨਕਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
ਅਧਿਆਇ 29 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ‑ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਵੀ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਐਹਿਕ, ਆਮੁਸ਼ਮਿਕ ਅਤੇ ਉਭਯਫਲਦਾਇਕ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਆਮਯ, ਤਪੋਮਯ, ਜਪ‑ਧਿਆਨਮਯ ਅਤੇ ਸਰਵਮਯ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਮ, ਦਾਨ, ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਆਕਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਕਤਿਸੰਪੰਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਜ੍ਞਾ/ਅਨੁਮਤੀ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਜ੍ਞਾਧਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਮ੍ਯ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਹ‑ਬਾਹਿ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ’ ਤੱਤਤಃ ਅਭਿੰਨ ਹਨ; ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ‑ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ, ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਕਰਮ‑ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਇਸ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਅੰਦਰ/ਬਾਹਰ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਧੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੈ।
द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)
ਅਧਿਆਇ 30 ਸ਼ੈਵ ਮੰਡਲ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਆਵਰਣ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੇਰੰਬ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ (ਸਸ਼ਕਤਿਕ) ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਦ੍ਯਾਂਤ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਲਈ ਹਿਰਦਯ ਆਦਿ ਸ਼ਡੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਗਨੀ-ਦਿਸ਼ਾ ਆਦਿ ਸਥਾਨ-ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਵਾਮ ਆਦਿ ਅੱਠ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਮਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ (ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ ਤੇ) ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਦਿਕਪੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ—ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੂਖ਼ਮ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵੋੱਤਮ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਏਕਨੇਤ੍ਰ; ਅਤੇ ਮੱਧ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਏਕਰੁਦ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ, ਸ਼ਿਖੰਡੀਸ਼ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ। ਦੂਜੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ-ਸਰੂਪ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਵੰਦਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)
ਅਧਿਆਇ 31 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਪੰਚਾਵਰਣ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ‘ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ’ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤੋਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਜਯ ਜਯ’ ਅਤੇ ‘ਨਮਃ’ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲੜੀਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਏਕਮਾਤ੍ਰ ਨਾਥ, ਸਵਯੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ੍ਯ, ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਤੱਤਵ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਰਾਧਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਰਵਾਧਾਰ, ਨਿਸ਼ਕਾਰਣੋਦਯ, ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਮਾਨੰਦ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ, ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੁਲ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ਿਤਾ ਦਰਸਾ ਕੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਾਠ-ਲਿਤੁਰਗੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ-ਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਤ ਦਰ ਪਰਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਕਰਮ-ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)
ਅਧਿਆਇ 32 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ-ਪਰ ਸਫਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਆਮ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਾਧਨ/ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਪ੍ਰਤਿਬੰਧ’ ਨਾਮਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਸਣ ‘ਤੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕੁਨ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਮਨ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਲਤ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਮੋਹ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਾਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਫਲ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾਹੀਨ ਨੂੰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਦੋਸ਼ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਸਿੱਧ ਸਾਧਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ (ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਵਿਸ਼੍ਯ, ਪਾਇਸ, ਫਲ) ਅਪਣਾ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
केवलामुष्मिकविधिः — The Rite for Exclusive Otherworldly Attainment (Liṅga-Abhiṣeka and Padma-Pūjā Protocol)
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਇਕ ਅਤੁੱਲ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਮੁਸ਼ਮਿਕ’ (ਪਰਲੋਕ-ਸਾਧਕ) ਵਿਧੀ ਹੈ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਰੁਦ੍ਰ; ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ; ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਨਵਗ੍ਰਹ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ-ਵਸਿਸ਼ਠ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਰਿਸ਼ੀ (ਸ਼ਵੇਤ, ਅਗਸਤ੍ਯ, ਦਧੀਚਿ)। ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਕਾਲ, ਭ੍ਰਿੰਗੀਸ਼ ਜਿਹੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ, ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਮਹਾਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਭੂਤ-ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ ‘ਦੇਵਤ੍ਵ’ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿਸ਼ਣੁਤ੍ਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਰੁਦ੍ਰਤ੍ਵ, ਇੰਦਰ ਇੰਦਰਤ੍ਵ, ਗਣੇਸ਼ ਗਣੇਸ਼ਤ੍ਵ। ਅੱਗੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿੰਗਾਭਿਸ਼ੇਕ, ਖਿੜੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਯਥਾ-ਲੱਛਣ ਸੁੰਦਰ ਪਦਮਾਸਨ ਬਣਾਉਣਾ; ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੋਨੇ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਕੇ, ਕੇਸਰਜਾਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ।
लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਬੇਰ/ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਤ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਗਤ ਲਿੰਗਮਯ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ, ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ‘ਲਿੰਗੀ’ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੂਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਉਪਾਦਾਨ-ਕਾਰਣ ਹੈ; ਉਸ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ/ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਚਰ-ਅਚਰ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ-ਸ਼ੁੱਧਾਸ਼ੁੱਧ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ-ਪਰ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਧਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਕਰਮ ਹੈ।
प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ/ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਨਾਦ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਬੀਜ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੁ ‘ਓਂ’ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਗੂੰਜਦੀ ਧੁਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਆਵਰਨ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਇਕਾਖਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅ, ਉ, ਮ (ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ) ਅਤੇ ਨਾਦਰੂਪ ਅਰਧਮਾਤਰਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਥਾਨ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅ ਦੱਖਣ, ਉ ਉੱਤਰ, ਮ ਮੱਧ; ਨਾਦ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ—ਅ=ਗਵੇਦ, ਉ=ਯਜੁਰਵੇਦ, ਮ=ਸਾਮਵੇਦ, ਨਾਦ=ਅਥਰਵਵੇਦ। ਅੱਗੇ ਗੁਣਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜਾਂ, ਤੱਤਾਂ, ਲੋਕਾਂ, ਕਲਾ/ਅਧਵ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦਿਖਾ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵੇਦ-ਵਿਸ਼ਵ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
ਅਧਿਆਇ 36 ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਬੇਰ (ਪ੍ਰਤਿਮਾ) ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ) ਚੁਣਨਾ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ ਬਣਾਉਣਾ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ। ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ, ਫਿਰ ਸਥਾਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣਾ। ਸ਼ਿਲਪਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਨਾਲ ਕੁੰਕੁਮ ਆਦਿ ਰੰਗ ਲੈ ਕੇ ਰੇਖਾਂਕਨ/ਅੰਕਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪਿੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ-ਜਲ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸ਼ੋਧ ਕੇ ਵੇਦਿਕਾ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਅਧਿਵਾਸ ਲਈ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਵਾਸ ਮੰਡਪ ਤੋਰਨਾਂ, ਆਵਰਨਾਂ, ਦਰਭ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਅਸ਼ਟ ਦਿਗਗਜ, ਅਸ਼ਟ ਦਿਕਪਾਲ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ ਕਮਲਾਸਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੀਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕ੍ਰਮ ਚਲਦਾ ਹੈ।
योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ‘ਪਰਮ-ਦੁਰਲਭ’ ਯੋਗ ਦਾ ਸਟੀਕ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ—ਅਧਿਕਾਰ, ਅੰਗ, ਵਿਧੀ, ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ—ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਧਕ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨ ਸ਼ਿਵਨਿਸ਼ਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੋਗ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੰਤ੍ਰਯੋਗ, ਸਪਰਸ਼ਯੋਗ (ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ), ਭਾਵਯੋਗ, ਅਭਾਵਯੋਗ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮਹਾਯੋਗ। ਜਪ-ਅਰਥਚਿੰਤਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਯਮਨ, ਭਾਵ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਲਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਧਾਰਿਤ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਲੀਨਤਾ ਤੱਕ ਦੀ ਯੋਗ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਰਾਯਾਂ ਦਾ ਸੁਖਮ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਸ ਮੁੱਖ ਵਿਘਨ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਆਲਸ, ਤੀਬਰ ਰੋਗ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਸਾਧਨਾ-ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਅਸ਼ਰੱਧਾ, ਵਿਪਰਯਯ (ਉਲਟਾ ਨਿਰਣੇ), ਦੁੱਖ, ਦੌਰਮਨਸ੍ਯ/ਉਦਾਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਕਸ਼ੇਪ। ਫਿਰ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਿਦਾਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਰੋਗ ਦੇਹ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਦੇਹ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਮਨ ਦੇ ਆਧਾਰ-ਅਭਾਵ ਨਾਲ, ਅਸ਼ਰੱਧਾ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਵ-ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਪਰਯਯ ਭ੍ਰਾਂਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ, ਆਧਿਦੈਵਿਕ; ਉਦਾਸੀ ਅਪੂਰੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੇ ਖਿੱਲਰਣ ਤੋਂ। ਇਹ ਵਿਘਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ‘ਦੈਵੀ’ ਉਪਸਰਗ ਵੀ ਦਿਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਲਤ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਉਪਸਰਗ—ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਵਾਰਤਾ, ਦਰਸ਼ਨ, ਆਸ੍ਵਾਦ, ਵੇਦਨਾ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਮੰਤਵ—ਵਿਘਨਾਂ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਕਰਕੇ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼ ਵੱਲ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।
ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
ਅਧਿਆਇ 39 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ-ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਸਥੂਲ (ਵਿਸ਼ਯ-ਆਧਾਰਿਤ) ਧਿਆਨ, ਫਿਰ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਚਿੰਤਨ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਵੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਥਿਰਤਾ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਸਵਿਸ਼ਯ ਤੋਂ ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ ਵੱਲ ਗਤੀ। ‘ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ’ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ-ਸੰਤਤੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ। ਸਬੀਜ-ਨਿਰਬੀਜ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਬੀਜ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਬੀਜ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਿਕ ਫਲ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਹਨ।
अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
ਅਧਿਆਇ 40 ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਯੂ ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਵੇਰੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਮਿੱਠੇ ਜਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਭਾਗੀਰਥੀ (ਗੰਗਾ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਸਮੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਭਸਮਧਾਰੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸਿੱਧ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਰਾਤਪਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
ਅਧਿਆਇ 41 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸਕੰਦਸਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਜਲ ਮਿੱਠਾ, ਠੰਢਾ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ ਕੰਢੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਕਮਲ ਤੇ ਜਲ-ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼’ ਜਿਹਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀਕੁਮਾਰ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਭਸਮ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ ਤਪੱਸਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਘੜਾ, ਕਲਸ਼, ਕਮੰਡਲੂ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਆਦਿ ਜਲ-ਵਾਹਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਉਦੇਸ਼—ਆਪਣੇ ਲਈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ—ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ → ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ → ਤੀਰਥ-ਜਲ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।