पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ), ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਤੇ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਦੇ ਤਾਤ্তਵਿਕ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਕਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਵੇਚਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਸ਼ੁਪਤੀ ਕੌਣ, ਪਸ਼ੂ ਕੌਣ, ਕਿਹੜੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਸ਼ਿਵ-ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਧਨ-ਮੋਖ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः । कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ? ਸ਼ਿਵ ਕਿਵੇਂ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਹਨ? ਅਤੇ ਧੌਮ੍ਯ ਦੇ ਅਗਰਜ ਨੂੰ ਅਕਲਿਸ਼ਟਕਰਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ?
Verse 2
एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह । तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः
ਹੇ ਵਾਯੂ, ਸ਼ੰਕਰ-ਸਰੂਪ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਾਨ ਵਕਤਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਤੁਲ ਨਹੀਂ।
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः । संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 4
वायुरुवाच । पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे । देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 5
तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना । पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च
ਉਹੀ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੋਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਪੁੱਛੀ ਸੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਪਸ਼ੁਤ੍ਵ (ਬੰਧਨ) ਕਿਵੇਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਤਿਤ੍ਵ (ਪ੍ਰਭੁਤਾ) ਕਿਵੇਂ ਹੈ।
Verse 6
यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना । तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः
ਜਿਵੇਂ ਮੁਨੀ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 7
पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः । प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्
ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਰਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕੋਲ ਆਏ। ਯਥਾਵਿਧੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 8
श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् । दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः
ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 9
कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः । कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्
ਦੇਵ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਕਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ‘ਪਸ਼ੁ’ ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਾਤਮਾਵਾਂ ਕੌਣ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
Verse 10
इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना । प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ-ਬਲ ਪਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 11
उपमन्युरुवाच । ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਵਰ (ਅਚਲ) ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ੂਲਿਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ ਉਹ ਸਭ ‘ਪਸ਼ੁ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮਲ, ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 13
स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੋਚਕ ਹੈ। ਇਹ—ਚੌਵੀ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ, ਕਰਮ, ਗੁਣ—(ਜੀਵ ਦੇ) ਪਾਸ਼ ਹਨ।
Verse 14
विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः
ਵਿਸ਼ੇ ‘ਪਾਸ਼’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਜਕੜਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਣ-ਸਤੰਭ ਤੱਕ ਸਭ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਮੰਨ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 15
पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् । तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਾਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵ-ਪਤੀ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः । इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा
ਉਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਿਆਰਾਂ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः । तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਦਾਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਮਹਾ-ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਆਗਿਆ ਅਧੀਨ ਧਾਰਿਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 18
महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्
ਸਾਰੇ ਮਹਾਭੂਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਸੰਗਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਣ ਤੱਕ ਸਭ ਲਈ।
Verse 19
महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया । अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਹਾਭੂਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ‘ਮੈਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि । श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्
ਚਿੱਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 21
स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै । वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च
ਦੇਵ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਿਆ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ, ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਣੀ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਸੀ, ਉਹ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ।
Verse 22
यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया । शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः
ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਆਦਿ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 23
अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी । अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਲੰਘਣੀਯ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਦੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਅਵਕਾਸ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਥਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 24
आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः । प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਨਾਮ-ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः । हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि
ਸ਼ਰਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੰਜਨ—ਵਾਯੂ—ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਵ੍ਯ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् । संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅੱਗ ਪਕਾਉਣ ਆਦਿ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਤੇ ਪਾਲਣ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया । देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति
ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਧਾਰਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਿੱਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 28
आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया । आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा
ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦੀ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਲੰਘਣੀ—ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵੇਂਦਰ ਵਰੁਣ ਸਦਾ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਆਧਿਪਤ੍ਯ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् । ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः
ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦੰਡਯੋਗ ਲੋਕ ਫਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਧਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਯਕਸ਼ੇਂਦ੍ਰ ਕੁਬੇਰ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਧਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 30
पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् । करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्
ਪਰਮ ਪੁਰਖ (ਪਤੀ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਮੇਧਾਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਦਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 31
निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् । धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਈਸ਼ਾਨ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः । सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः
ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹਰਿ ਦੀ ਤਾਮਸੀ, ਰੌਦਰੀ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਮੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਈਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਚਤੁਰਾਨਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 33
अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च । विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਕਾਲਕਾਲ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः । हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्
ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਤਨੂ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति । कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਜਿਹਾ ਦਿਸ ਕੇ ਭੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् । त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्
ਕਾਲ ਦੇ ਭੀ ਨਿਯੰਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਤੇਜਸਵੀ ਤਿੰਨ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਵਰਖਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् । पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਔਸ਼ਧੀ-ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा
ਚੰਦਰਭੂਸ਼ਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਪੀ’ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੋਵੇਂ ਅਤੇ ਮਰੁਤ—ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਧਾਰੇ ਤੇ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः । पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च
ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ; ਭੋਗੀ ਨਾਗ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ; ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ; ਅਤੇ ਕੀਟ ਆਦਿ ਤੇ ਸਥਾਵਰ—ਇਹ ਸਭ (ਜੀਵ ਵਰਗ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 40
नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च । वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः
ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ; ਅਤੇ ਸਾਂਗ ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਤੇ ਯਜ्ञ ਆਦਿ—(ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਧੀਨ ਹਨ)।
Verse 41
कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च
ਕਾਲਾਗਨੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਅਸੰਖ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
Verse 42
वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः । दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः
ਵਰਤਮਾਨ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਕਾਲ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਦਿ ਮਾਪ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ।
Verse 43
यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा । तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम्
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ।
Verse 44
आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति
ਉਸ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਪਤੀ ਦੇ ਆਗਿਆ-ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਹਾੜ, ਜਲ-ਧਾਰਕ ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਜੋਤਿ-ਗਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਮੁੱਖ ਦੇਵ ਵੀ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਡਿੱਗ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
उपमन्युरुवाच । अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः । आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਅਪਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 46
पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम् । असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ—“ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਹੀ, ਮੈਂ ਹੀ!”
Verse 47
तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् । स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत्
ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਨੋ ਆਪ ਹੀ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 48
स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले । य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्
ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਘਾਹ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿੰਨਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਹੈ।”
Verse 49
यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः । किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः
ਯਕਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ, ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਕੁਝ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਤਾਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 50
न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते । यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत्
ਉਹ ਤਿੰਨਾ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਚੁੱਕਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਵਜ੍ਰਧਰ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 51
तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः । तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह
ਉਹ ਵਜ੍ਰ ਮਾਨੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਜ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨੋਕ ਤਿਰਛੀ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 52
ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः । ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः
ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਹਾਬਲੀ ਲੋਕਪਾਲ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗੇ।
Verse 53
प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ । प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते
ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ, ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਵੱਗਣ ਲੱਗੀ। ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉੱਛਲ ਕੇ ਵਧਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः । व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਜੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਰਹੀ—ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਬਲ ਕਰਕੇ।
Verse 55
तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः । ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ
ਤਦੋਂ ਦੇਵਿੰਦਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧੀ?” ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 56
तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा । आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता
ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੇਮਵਤੀ ਦੇਵੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਸੌੰਦਰਯ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 57
तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः
ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸਨਿਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਯਕਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ?”
Verse 58
सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः । तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्
ਦੇਵੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੀ—“ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਅਗੋਚਰ ਹੈ। ਉਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਘੁੰਮਦਾ ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।”
Verse 59
तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः । न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते
ਉਸੇ ਨਾਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸੰਹਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਿਯੰਤਾ ਨਹੀਂ; ਉਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै । देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Vāyu recalls Śiva (Śrīkaṇṭha) teaching the supreme Pāśupata knowledge to Devī on Mandara, and relates how Kṛṣṇa later requests the same doctrine from the sage Upamanyu.
They set up a Śaiva soteriology: the self as bound (paśu), the binding factors (pāśa), and Śiva as lord and liberator (Paśupati), with liberation explained as the removal of bonds through Pāśupata knowledge and divine grace.
Śiva is highlighted as Maheśa/Īśāna/Śrīkaṇṭha and Paśupati; Kṛṣṇa is identified as Viṣṇu in Kṛṣṇa-form (viśvayoni), and Śiva’s vibhūti (glories/powers) is explicitly requested for exposition.