भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
ਸ਼ਿਵ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇਗਾ। ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸਨਾਨ, ਅਗਨਿਕਾਰਯ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ, ਦਾਨ-ਦਇਆ-ਈਸ਼ਵਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ-ਸੱਤ ਆਦਿ ਸੰਯਮ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਧਿਐਨ-ਅਧਿਆਪਨ-ਵਿਆਖਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਤਪ, ਖ਼ਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਸ਼ਿਖਾ, ਉਪਵੀਤ, ਉਸ਼ਣੀਸ਼, ਉੱਤਰੀਯ ਧਾਰਨ, ਭਸਮ-ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਆਹਾਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਬਾਸੀ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ, ਕੁਝ ਅਨਾਜ, ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੰਧ ਤੱਕ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯੋਗੀ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਖ਼ਮਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਤੋਖ, ਸੱਤ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਭਸਮ-ਸੇਵਨ ਅਤੇ ਸਰਵ ਆਸਕਤੀ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਭਿਖਿਆ-ਭੋਜਨ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਆਚਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਬਾਹਰੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਨੈਤਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ-ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् । विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਕਰਤੱਬ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਦੇ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 2
त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् । दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा
ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ, ਅਗਨਿਕਾਰਜ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ; ਦਾਨ, ਪ੍ਰਭੂ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਭਾਵ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਆਚਰਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 3
सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु । ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च
ਸੱਚਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਆਸਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ; ਲਾਜ, ਸ਼ਰਧਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਧਿਐਨ, ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਪਦੇਸ਼/ਅਧਿਆਪਨ—ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 4
व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा । शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्
ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਆਖਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਤਪ ਅਤੇ ਖਿਮਾ; ਸ਼ੌਚ, ਸ਼ਿਖਾ ਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਉਸ਼ਨੀਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀਯ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਕ ਦੇ ਨਿਯਤ ਲੱਛਣ ਤੇ ਆਚਾਰ ਹਨ।
Verse 5
निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् । पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਤੇ ਰੁਦਰਾਖ਼ਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰੋ। ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਥੀਆਂ ‘ਤੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—(ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ।
Verse 6
पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि । अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये
ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਸੇ (ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ) ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ।
Verse 7
सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् । तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः
ਜੋ ਅੰਨ ਸਭ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਅੰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਠੁਕਰਾਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਸੀ ਅੰਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਾਵਕ (ਜੌ-ਆਧਾਰਿਤ) ਅੰਨ—ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् । सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः
ਮਦਿਰਾ, ਮਦਿਰਾ ਦੀ ਗੰਧ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ; ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹੈ।
Verse 9
क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च । ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्
ਖ਼ਿਮਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ; ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਸਤੇਯ (ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ); ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਮੇਰਾ (ਸ਼ਿਵ ਦਾ) ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਭਸਮ-ਸੇਵਨ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਗੁਣ ਤੇ ਵ੍ਰਤ ਹਨ, ਜੋ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः । लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा
ਸਭ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਇਹ ਦਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਹੀ ਭਿੱਖਿਆ-ਅੰਨ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते । रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੋ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 12
अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः । वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते
ਖੱਤਰੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਅਤੇ ਯਾਜਨ (ਪੁਰੋਹਿਤ-ਕਰਮ) ਨਿਯਤ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਲਈ ਦਾਨ ਨਾ ਲੈਣਾ (ਅਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ) ਆਦੇਸ਼ ਹੈ। ਵੈਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਪੁਰੋਹਿਤ-ਕਰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 13
रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा । दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्
ਉਸ ਦਾ ਕਰਤੱਬ—ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ।
Verse 14
अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु । स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च
ਸਭ ਥਾਂ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਹੇ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਹੇ। ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਰਹੇ।
Verse 15
सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् । सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्
ਸਦਾ ਚਲਦੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ-ਵ੍ਰਿੱਤਾਂਤ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਭਸਮ-ਕੰਚੁਕ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਵਰਨ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 16
राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः । गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते
ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ। ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਤੱਬ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 17
शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते । उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः
ਹੋਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਗ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਖੇਤਰ—ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ/ਦੇਵਾਲੇ ਦੀ ਭੂਮੀ—ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ।
Verse 18
धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते । ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਗਮਨ ਵਿਧਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਵਨਸਥ, ਯਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 19
स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः । ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਜੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਜਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਤੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 20
या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा । सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा
ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 21
अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् । व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्
ਹੁਣ ਪਤੀ-ਵਿਹੂਣੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਸ਼ੌਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖ-ਦਾਤਾ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 22
ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा । शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि
ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਸਦਾ ਪਾਲਣ, ਨਿੱਤ ਇਸ਼ਨਾਨ—ਭਸਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜਲ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਮੌਨ, ਨਿਰੰਤਰ ਖ਼ਿਮਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਾਨ-ਵੰਡ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਕਰਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 23
अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्
ਅੱਠਮੀ, ਚੌਦਵੀਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਮੇਰੀ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 24
इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् । ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼—ਅਤੇ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਹਨ।
Verse 25
तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि । शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।
Verse 26
ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः । वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਅਤੇ ਛਡਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸਮੂਹ ਧਰਮ—ਇਹੀ ਧਰਮਾਰਥ ਦਾ ਸਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਹੈ।
Verse 27
अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः । भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः
ਹੁਣ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ—ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।
Verse 28
विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि । पापैर्न ते विलिंपंते १ पद्मपत्रमिवांभसा
ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵਿਰਕਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਕਤ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
Verse 29
तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् । मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्
ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਵੇਕੀ ਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् । न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ‘ਕਰਨ ਯੋਗ’ ਹੈ ਨਾ ‘ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ’; ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਵਿਧੀ ਹੈ ਨਾ ਨਿਸ਼ੇਧ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ।
Verse 31
तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते । तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 32
मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः । रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः
ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 33
ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् । तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः
ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਲਈ ਵੀ ਓਹੀ ਨਿਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ।
Verse 34
ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च । तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਤਿਸ਼ਯ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः । मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ ਪੱਕੇ ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਰਥ ਪਹਿਲਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया । आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः
ਕੰਬਣਾ, ਪਸੀਨਾ, ਅੰਸੂ ਡਿੱਗਣਾ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਦਾ ਬਦਲਾਅ—ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਨੰਦ ਆਦਿ ਦੀ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਅਚਾਨਕ ਅਨੁਭੂਤੀ—ਭਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ।
Verse 37
स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः । मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ—ਚਾਹੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਿਸਣ ਜਾਂ ਸਭ ਇਕੱਠੀਆਂ—ਉਹ ਨਰੋਤਮ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਮੰਦ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ—ਤਿੰਨ ਦਰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् । स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
Verse 39
हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् । प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः
ਹੱਥ ਪੈਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਮਰਤ੍ਯ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਲੋਕ ਸਮਝ ਕੇ ਕੋਈ ਪੰਡਿਤ ਕਦੇ ਵੀ ਅਵਗਿਆ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 40
अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः । आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्
ਜੋ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਯੁ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕੁਲ-ਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਗਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਰਕ ਦਾ ਪਤਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् । मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਦ ਵੀ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਤੋਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਉੱਧਾਰੇ ਗਏ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਤুচ্ছ ਹੈ।
Verse 42
अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा । गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्
ਅਸ਼ੁੱਧ ‘ਬੌੱਧ’ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲੱਭਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ (ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ-ਜਨਿਤ) ਲੋਕਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਦ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् । मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना
ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਕੋ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਮੇਰੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ, ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਲਗਨ ਕਰ ਲਵੇ।
Verse 44
उपमन्युरुवाच । इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना । हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠਨਾਥ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 45
विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः । सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः
ਇਸ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆਨ ਹੈ।
Verse 46
ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् । साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः
ਗਿਆਨ, ਜਾਣਨਯੋਗ ਤੱਤ, ਕਰਣਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ—ਇਹ ਛੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੰਗ੍ਰਹ ਹੈ।
Verse 47
गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः । लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः
ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਯੋਗ ਤ੍ਰਿਯ: ਪਾਸ਼, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪਤੀ (ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਬੋਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਤ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ-ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੇ।
Verse 48
साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता । षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते
ਸਾਧਨ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਛਡਰਥ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰਵਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः । बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਕਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅੰਤਰਯਾਗ—ਅੰਦਰਲਾ ਯਜ੍ਞ—ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 50
रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् । न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः
ਜਿਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਰਤੀ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਬਾਹਰੀ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਅੰਤਰਿਕ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਆਦਰ ਕਰਕੇ—ਉਸ ਲਈ ਬਾਹਰਲਾ ਕਰਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ।
Verse 51
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः । नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ—ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ—ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਬਾਂਧਕ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 52
तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्
ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ—ਦੋਹਾਂ ਆਸਕਤੀਆਂ—ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜ੍ਞੇਯ ਤੱਤ (ਪਰਮ ਪਤੀ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
Verse 53
नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा । एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
ਜੇ ਚਿੱਤ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਲਾਭ? ਅਤੇ ਜੇ ਚਿੱਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਵੀ ਕੀ ਲੋੜ?
Verse 54
तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् । येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्
ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ—ਬਾਹਰੀ ਰੀਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਸਾਧਨਾ—ਜਿਸ ਵੀ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ।
Verse 55
शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् । परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸਰਬੱਤਰ—ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 56
इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः । स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये
ਇੱਥੇ ਹੀ ‘ਓਂ ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਾਅ ਤੇ ਅਪਰਾਅ ਵਿਭੂਤੀ ਦੀ ਪਰਮ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter is primarily prescriptive rather than narrative: it records Śiva’s instruction to Devī on conduct, observances, and yogic markers for devotees and dvijas, not a distinct mythic episode.
It frames ‘signs’ (liṅgas) of yogins as inner-realization validated by outer discipline: detachment (saṅga-nivṛtti), Śiva-jñāna, and purity are expressed through regulated worship, diet, and Śaiva markers (bhasma/rudrākṣa).
Rather than avatāras, the chapter highlights manifestations of Śaiva identity in practice—liṅga worship, bhasma-sevana, rudrākṣa-dhāraṇa, and vrata-timing (parvan/caturdaśī)—as embodied forms of devotion.