शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ “ਸ਼ਿਵਸੰਸਕਾਰ” ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਕਾਰ ਉਹ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਡਧ੍ਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਦੇ ਕ੍ਸ਼ਯ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਾਗਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਭਵੀ, ਸ਼ਾਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਂਤਰੀ। ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਗੁਰੂ-ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਕ੍ਸ਼ਯ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਵਰਾ ਤੇ ਤੀਵ੍ਰਤਰਾਂ ਦੋ ਭੇਦ ਹਨ—ਤੀਵ੍ਰਤਰਾਂ ਤਤਕਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ/ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੀਵਰਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਤੀ ਦੀਖਿਆ ਗੁਰੂ ਦੇ ਯੋਗੋਪਾਯ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਚਕਸ਼ੂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਵਤਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਮਾਂਤਰੀ ਦੀਖਿਆ ਆਦਿ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । भगवान्मंत्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो । तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਮੰਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ, ਵੇਦ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੋਵੇ।
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् । मंत्रसंग्रहणे किंचित्सूचितन्न तु विस्मृतम्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸੰਸਕਾਰ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੰਤਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਸੰਕੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ।
Verse 3
उपमन्युरुवाच । हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् । संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਉਹ ਵਿਧਾਨ ਸਵੈੰ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 4
सम्यक्कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः । संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸਮ੍ਯਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਡਧ੍ਵ-ਪਰਿਸ਼ੋਧਨ—ਛੇ ਅਧ੍ਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबंधनम् । तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते
ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਦੀਖਿਆ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
शांभवी चैव शाक्ती च मांत्री चैव शिवागमे । दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना
ਸ਼ਿਵ-ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦੀਖਿਆ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਭਵੀ, ਸ਼ਾਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਂਤਰੀ (ਮੰਤ੍ਰ-ਆਧਾਰਿਤ) ਦੀਖਿਆ।
Verse 7
गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्संभाषणादपि । सद्यस्संज्ञा भवेज्जंतोः पाशोपक्षयकारिणी
ਗੁਰੂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਛੂਹ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਵੀ—ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸੱਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 8
सा दीक्षा शांभवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा । तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशो पक्षयभेदतः
ਇਹ ਦੀਖਿਆ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਦੇ ਖ਼ਸਾਰਾ‑ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਫਿਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ—‘ਤੀਵ੍ਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਤੀਵ੍ਰਤਰ’—ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
यया स्यान्निर्वृतिः सद्यस्सैव तीव्रतरा मता । तीव्रा तु जीवतोत्यंतं पुंसः पापविशोधिका
ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ/ਮੋਖ਼ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ‘ਤੀਵ੍ਰਤਰ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਤੀਵ੍ਰਾ’ ਦੀਖਿਆ ਤਾਂ ਜੀਵਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 10
शक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु । गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा
ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਪੰਨ, ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੀਖਿਆ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
मांत्री क्रियावती दीक्षा कुंडमंडलपूर्विका । मंदमंदतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः
ਮੰਤ੍ਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸਹਿਤ ਦੀਖਿਆ ਅੱਗੀ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੰਦ ਅਤੇ ਅਤਿਮੰਦ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਕਰੇ।
Verse 12
शक्तिपातानुसारेण शिष्यो ऽनुग्रहमर्हति । शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः
ਸ਼ਕਤੀਪਾਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਲਈ ਇਹੀ ਮੂਲ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ।
Verse 13
यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते । न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः
ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਾਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਹੀਂ ਜਨਮਦੀ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ; ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਸਿੱਧੀਆਂ।
Verse 14
तस्माल्लिंगानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः । ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुश्शिष्यं विशोधयेत्
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਕਤਿਪਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕ੍ਰਿਆ‑ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।
Verse 15
यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्स विनश्यति दुर्मतिः । तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्
ਜੋ ਮੋਹ ਵੱਸ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਉਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 16
लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानंदसंभवः । सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानंदरूपिणी
ਸ਼ਕਤੀਪਾਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ—ਪ੍ਰਬੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਉਦਯ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਰਮਾ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਬੋਧ-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 17
आनंदबोधयोर्लिंगमंतःकरणविक्रियाः । यथा स्यात्कंपरोमांचस्वरनेत्रांगविक्रियाः
ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਬੋਧ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ ਅੰਤਹਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਨ, ਰੋਮਾਂਚ, ਸੁਰ/ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ-ਵਿਕਾਰ।
Verse 18
शिष्योपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् । तत्संपर्कैः शिवार्चादौ संगतैर्वाथ तद्गतैः
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਗ‑ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਵੇਖੇ—ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸ਼ਿਵ‑ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ।
Verse 19
शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹੀ ਗੌਰਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ‑ਗੌਰਵ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
यो गुरुस्स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः । गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः
ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਹੈ ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੁਰੂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਆ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः । शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Verse 22
सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमंत्रमयो गुरुः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्
ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
श्रेयो ऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लंघयेत् । गुर्वाज्ञापालको यस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते
ਜੇ ਕੋਈ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुंजन्नान्यत्कर्म समाचरेत् । समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः
ਚੱਲਦਿਆਂ, ਖੜ੍ਹਿਆਂ, ਸੁੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਖਾਂਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰੇ।
Verse 25
गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् । गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्
ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਖਾਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਖਾਤ ਦੇਵ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 26
पापिनां च यथा संगात्तत्पापात्पतितो भवेत् । यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति कांचनम्
ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਸੋਨਾ ਆਪਣੀ ਮੈਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः । यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਿਆ ਘਿਉ ਦਾ ਘੜਾ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः । यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਗੀਲੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 29
तथायमपि संतुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਗੁਰੂ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਸਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਾਉ।
Verse 30
तस्य क्रोधेन दह्यंते ह्यायुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः । तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः
ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਯੁ, ਸ਼੍ਰੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜ्ञ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा । गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः
ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਬੋਲ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਕਹੇ।
Verse 32
वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः
ਜੇ ਕੋਈ ਮਹਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ (ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ) ਬੋਲ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹੋ।
Verse 33
श्रेयोर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् । गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा
ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠਾ ਜਾਂ ਪਖੰਡੀ ਆਚਰਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਹੁਕਮ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਹੀ ਕਰੇ।
Verse 34
असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् । इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः
ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਹੈ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾਚਾਰ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततो ऽर्हति । गुरुश्चेद्गुणवान्प्राज्ञः परमानंदभासकः
ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ੈਵ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਗੁਰੂ ਗੁਣਵਾਨ, ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः । संवित्संजननं तत्त्वं परमानंदसंभवम्
ਤੱਤਵ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਤੱਤਵ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਵਿਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानंददर्शकः । न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः
ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਸੰਵਿਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।
Verse 38
अन्योन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् । एतस्या नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका
ਨੌਕਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪੱਥਰ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਵੇ? ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਮਾਤਰ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮੁਕਤੀ।
Verse 39
यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि । तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੱਤਵ-ਹੀਣ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਬੋਧ ਕਿੱਥੋਂ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਪਕੜ ਕਿੱਥੋਂ?
Verse 40
परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते । पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते
ਜੋ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਮਮਤਾ-ਗ੍ਰਹਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਪਸ਼ੂ’ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੁਤ੍ਵ—ਬੰਧਨ—ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 41
तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते । सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੱਤ੍ਵ-ਵਿਦ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੋਚਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਗਿਆਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
सर्वोपायविधिज्ञो ऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः । यस्यानुभवपर्यंता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते
ਸਾਰੇ ਉਪਾਯ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਤੱਤ੍ਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਭਵ ਤੱਕ ਤੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
Verse 43
तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दो ऽभिजायते । तस्माद्यस्यैव संपर्कात्प्रबोधानंदसंभवः
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਨ্নਿਧ ਨਾਲ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਬੋਧ-ਆਨੰਦ, ਅਰਥਾਤ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੁਖ, ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः । स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः
ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਚੁਣੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਐਸਾ ਗੁਰੂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः । ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्
ਜਦ ਤੱਕ ਤੱਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਤੱਤ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਵਾਸ ਹੋਣ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 46
न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथंचन । यत्रानंदः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते
ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਤਿਆਗੋ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਆਨੰਦ ਜਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 47
गुरोर्भ्रात्ःंस्तथा पुत्रान्बोधकान्प्रेरकानपि । तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम्
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਬੋਧ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 48
गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम् । सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रांतमानसम्
ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਭੈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 49
तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा । तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोसौ भवेद्यथा
ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਰੂ/ਈਸ਼ਵਰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 50
तस्मिन्प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत् । तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च
ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਧਨ, ਰਤਨ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 51
भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः
ਗਹਿਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਵਾਹਨ, ਸੇਜ ਅਤੇ ਆਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 52
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम् । स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम्
ਜੇ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਛਲ ਨਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਪਤੀ, ਬੰਧੂ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੁਖ ਹਨ।
Verse 53
सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत् । निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम्
ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ—ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਾਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਸਮੇਤ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ।
Verse 54
समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत् । यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने
ਉਸ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜਲ ਸਮੇਤ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇਸ਼ਿਕ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
तदा शैवो भवेद्देही न ततो ऽस्ति पुनर्भवः । गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत्
ਤਦੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸੱਚਾ ਸ਼ੈਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਰਖ ਕਰੇ।
Verse 56
ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम् । प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः
ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼—ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ—ਜੀਵਨ-ਧਾਰਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਸੰਖੇਪ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਵੇ।
Verse 57
उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि । आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि
ਜੋ ਉਲਟੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਨੂੰ ਨੀਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨੀਚ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਾਲਾਂ ਤੇ ਮਾਰ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ—ਉਹ ਮਨੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 58
ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि । अहिंसका दयावंतो नित्यमुद्युक्तचेतसः
ਉਹੀ ਯੋਗ ਹਨ—ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਕਰਮ ਲਈ; ਅਹਿੰਸਕ, ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਦਯਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ।
Verse 59
अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः । ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः
ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਵੇਕਵਾਨ, ਸਪਰਧਾ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ; ਸਿੱਧੇ, ਨਰਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਨੀਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ-ਚਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 60
शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः । एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः
ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ ਦਵਿਜ—ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਐਸੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ।
Verse 61
शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः । नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬੋਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ।
Verse 62
नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे । तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया
ਪਤੀ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ-ਯੁਕਤਿ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਤੀ-ਹੀਣ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਓਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया । शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः
ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ, ਮਰਤ੍ਯ-ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ।
Verse 64
तथा संकरजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते । तैप्यकृत्रिमभावश्चेच्छिवे परमकारणे
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਧ੍ਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਕਠੋਰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੇ ਪਰਮਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੀ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ, ਸਹਜ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 65
पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् । अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु
ਪਾਦੋਦਕ ਦੇਣ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਅਨੁਲੋਮ ਜਨਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤਵਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 66
तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् । या तु कन्या स्वपित्राद्यैश्शिवधर्मे नियोजिता
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਧ੍ਵ-ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿ ਕਰਮ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕੁਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਆਰੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਆਦਿ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ—
Verse 67
सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने । दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्
ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 68
अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् । यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता
ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਕਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ; ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਮੁਨਿਵਰ ਨੂੰ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖੀ।
Verse 69
कृतकृत्या ऽभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् । यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पांडवान्
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯਤਾ ਪਾਈ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 70
पतींल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता । अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः
ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਅਸਵਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।
Verse 71
शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् । बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਵਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 72
संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते । गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि
ਜੇ ਦীক্ষਾ-ਯੋਗ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਕਾਰ-ਕ੍ਰਿਆ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਕ੍ਰਿਆ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
Verse 73
यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः । मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਪਰਾਜਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਅੰਤਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਚਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 74
स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः
ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter is framed as an instructional dialogue: Śrī Kṛṣṇa requests teaching, and Upamanyu transmits Śiva’s doctrine on Śivasaṃskāra/dīkṣā and its classifications.
Because the rite both imparts liberating knowledge (vijñāna/jñāna) and erodes pāśa (bondage), functioning as a transformative initiation that changes ontological status and ritual eligibility, not merely a social or ceremonial refinement.
Three modalities are foregrounded: Śāṃbhavī (instant, guru-mediated; even by glance/touch/speech; subdivided into tīvrā/tīvratarā), Śāktī (power/knowledge entering the disciple, enacted by yogic method), and Māṃtrī (named as the third type, with details expected in later verses).