ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
ਅਧਿਆਇ 39 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ-ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗੀ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਸਥੂਲ (ਵਿਸ਼ਯ-ਆਧਾਰਿਤ) ਧਿਆਨ, ਫਿਰ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਚਿੰਤਨ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਵੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਥਿਰਤਾ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਸਵਿਸ਼ਯ ਤੋਂ ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ ਵੱਲ ਗਤੀ। ‘ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ’ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ-ਸੰਤਤੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ। ਸਬੀਜ-ਨਿਰਬੀਜ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਬੀਜ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਬੀਜ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਿਕ ਫਲ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । श्रीकंठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः । प्रसिध्यंतीति मत्वैके तं वै ध्यायंति योगिनः
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠਨਾਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते । स्थूलं तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्
ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਥੂਲ (ਸਾਕਾਰ) ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਥੂਲ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
शिवे तु चिंतिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः । मूर्त्यंतरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिंतयेत्
ਜਦੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਹੀ ਸਮਝ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः । ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः
ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਧਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਿਸ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् । बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते
ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਤਜਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਧਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते । तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम्
ਉਸ (ਸੂਖਮ ਅਭਿਆਸ) ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਿਸ਼ਯ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਦਯ ਹੋ ਰਹੇ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ।
Verse 7
सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः । यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्
ਜੋ ਧਿਆਨ ਸੂਖਮ ਆਸਰੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਸ਼ੇ-ਸਹਿਤ ਧਿਆਨ ਸਾਕਾਰ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् । निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते
ਵਿਸ਼ੇ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਦੋ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿਰਬੀਜ ਅਤੇ ਸਬੀਜ।
Verse 9
निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा । तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्
ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਸਾਕਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ-ਆਧਾਰਿਤ, ਬੀਜਯੁਕਤ (ਮੰਤ੍ਰ/ਰੂਪਯੁਕਤ) ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अंते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये । प्राणायामेन सिध्यंति देव्याः शांत्यादयः क्रमात्
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ-ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ ਸਰਵ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਨਿਰਬੀਜ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 11
शांतिः प्रशांतिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् । शमः सर्वापदां चैव शांतिरित्यभिधीयते
ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੀਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ—ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਆਪਦਾ ਵਿਚ ਸ਼ਮ ਅਰਥਾਤ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ; ਇਹ ਸਭ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
तमसो ऽन्तबहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते । बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते
ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਤਮਸ ਦਾ ਨਾਸ ‘ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਹਰਲੇ ਜਗਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਦੀਪਤੀ’ ਹੈ।
Verse 13
स्वस्थता या तु सा बुद्धः प्रसादः परिकीर्तितः । कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यंतराणि च
ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜੋ ਸਵਸਥਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ’—ਅਰਥਾਤ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਪਸ਼ਟਤਾ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 14
एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः
ਇਹ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਅਵਿਆਗ੍ਰ ਮਨ ਵਾਲਾ।
Verse 15
श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः । ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜਣ ‘ਧਿਆਤਾ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ‘ਧ੍ਯੈ’ ਧਾਤੁ ‘ਚਿੰਤਨ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ, ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ।
Verse 17
योगाभ्यासस्तथाल्पे ऽपि यथा पापं विनाशयेत् । ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्
ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਲ-ਕਲੂਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते । बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलंबनम्
ਜਦੋਂ ਮਨ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਧਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਸਰੂਪ ਇਸ ਧਿਆਨ ਲਈ ਇਕ ਥਿਰ ਆਲੰਬਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च सांबः स्वयं शिवः । विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम्
ਸਤਪੁਰਖ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਿਆਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਧ੍ਯੇਯ ਸਵੈੰ ਸਾਂਬ—ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਪੂਰਨ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम् । यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादभयमाप्नुयात्
ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਿੱਧਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਸ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਭਯਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः । नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः
ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 22
ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम्
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਅਤੇ ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्त्वेव सिध्यति । प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः
ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਿਰਵਸ਼ੇਸ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
Verse 24
पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा । यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्
ਪਾਪ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਸ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੱਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਦੀਪਤ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਗੀਲੇ—ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ—ਦੋਵੇਂ ਮੈਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात् । अत्यल्पो ऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੋਵੇਂ ਕਰਮ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਦੀਵਾ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
योगाभ्यासस्तथाल्पो ऽपि महापापं विनाशयेत् । ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्
ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਲ ਭਰ ਧਿਆਨ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪਾਪ-ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
यद्भवेत्सुमहच्छ्रेयस्तस्यांतो नैव विद्यते । नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः
ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਧਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਧਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ।
Verse 28
नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृन्मयान्
ਧਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਯਜ્ઞ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੋਂ) ਤੀਰਥ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕੁੰਡ ਹਨ, ਅਤੇ (ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੋਂ) ਦੇਵਤਾ ਪੱਥਰ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 29
योगिनो न प्रपद्यंते स्वात्मप्रत्ययकारणात् । योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्
ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਬਾਹਰੀ ਆਸਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਦਾ ਦੇਹ ਸੂਖਮ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । यथेहांतश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः
ਜਿਵੇਂ ਅਨਿਯਮਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਥੂਲ ਧਾਰਣਾ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ।
Verse 31
तथांतर्ध्याननिरताः प्रियाश्शंभोर्न कर्मिणः । बहिस्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਕਰਮੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵਾ ਲੋਕੀ ਆਡੰਬਰ ਵਾਂਗ, ਡੂੰਘੇ ਫਲ-ਭੋਗ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ।
Verse 32
दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । यद्यंतरा विपद्यंते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः
ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਓਹੀ ਹੈ। ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ—ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਲਈ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 33
योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति । अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੱਚੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते । जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः
ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਯੋਗ ਜੋ ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः । द्विजानां वेदविदुषां कोटिं संपूज्य यत्फलम्
ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਸਭ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਨਾ ਹੀ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਣ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 36
भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिने । यज्ञाग्निहोत्रदानेन तीर्थहोमेषु यत्फलम्
ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭਿੱਖਿਆ-ਮਾਤਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਦੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत् । ये चापवादं कुर्वंति विमूढाश्शिवयोगिनाम्
ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 38
श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात् । सति श्रोतरि वक्तास्यादपवादस्य योगिनाम्
ਪੁੰਨ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਪਾਪ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
तस्माच्छ्रोता च पापीयान्दण्ड्यस्सुमहतां मतः । ये पुनः सततं भक्त्या भजंति शवयोगिनः
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਕੋਟਿ ਦੇ ਹਨ।
Verse 40
ते विदंति महाभोगानंते योगं च शांकरम् । भोगार्थिभिर्नरैस्तस्मात्संपूज्याः शिवयोगिनः
ਉਹ ਮਹਾ-ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਕਰ ਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭੋਗ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
प्रतिश्रयान्नपानाद्यैः शय्याप्रावरणादिभिः । योगधर्मः ससारत्वादभेद्यः पापमुद्गरैः
ਆਸਰਾ, ਅੰਨ-ਪਾਣੀ, ਸੈਜਾ, ਓੜ੍ਹਣ-ਵਿਛੌਣ ਆਦਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਯੋਗ-ਧਰਮ ਪਾਪ-ਰੂਪੀ ਮੁਦਗਰ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਅਭੇਦ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
वज्रतंदुलवज्ज्ञेयं तथा पापेन योगिनः । न लिप्यंते च तापौघैः पद्मपत्रं यथांभसा
ਪਾਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਦਾਣਿਆਂ ਸਮਾਨ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ਉਹ ਤਾਪ-ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ।
Verse 43
यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं शिवयोगरतो मुनिः । सो ऽपि देशो भवेत्पूतः सपूत इति किं पुनः
ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮੁਨੀ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਥਾਂ ਹੀ ਉਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਆਪ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਪਾਵਨ ਹੋਵੇਗਾ!
Verse 44
तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः । सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत्
ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਹੋਰ ਸਭ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਲਈ, ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 45
सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया । भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम्
ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਫਲ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮਨਚਾਹੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 46
अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम् । त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम्
ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਨਿਤ ਸੁਖ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ; ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 47
यस्त्वासन्नां मृतिं मर्त्यो दृष्टारिष्टं च भूयसा । स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत्
ਜੋ ਮਰਤਯ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ।
Verse 48
स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः । प्राणान्विनापि रोगाद्यैः स्वयमेव परित्यजेत्
ਜੇ ਧੀਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਆਦਿ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 49
कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चांगं शिवानले । क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात्
ਕੋਈ ਅਨਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ ਕਰੇ—(ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)।
Verse 50
शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत् । सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा २
ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 51
रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः । म्रियते यदि सोप्येवं मुच्यते नात्र संशयः
ਰੋਗ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 52
यथा हि मरणं श्रेष्ठमुशंत्यनशनादिभिः । शास्त्रविश्रंभधीरेण मनसा क्रियते यतः
ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਧੀਰ ਮਨ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
शिवनिन्दारतं हत्वा पीडितः स्वयमेव वा । यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्न स भूयः प्रजायते
ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਆਪ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਤਿਆਜ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 54
शिवनिन्दारतं हंतुमशक्तो यः स्वयं मृतः । सद्य एव प्रमुच्येत त्रिः सप्तकुलसंयुतः
ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ (ਉਸ ਯਤਨ ਵਿੱਚ) ਆਪ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਕੁਲ ਵੀ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 55
शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवभक्तार्थमेव वा । न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः
ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਲਈ—ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਲਈ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 56
तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमंडलात् । एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਅਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲਵੇ।
Verse 57
षडध्वशुद्धिं विधिवत्प्राप्तो वा म्रियते यदि । पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्
ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਛਡਧਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਔਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ (ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ) ਕਰਮ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 58
नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिविशेषतः । शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा
ਉਹ ਆਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 59
अथैनमपि चोद्दिश्य कर्म चेत्कर्तुमीप्सितम् । कल्याणमेव कुर्वीत शक्त्या भक्तांश्च तर्पयेत्
ਫਿਰ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮ ਹੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਵੇ।
Verse 60
धनं तस्य भजेच्छैवः शैवी चेतस्य सन्ततिः । नास्ति चेत्तच्छिवे दद्यान्नदद्यात्पशुसन्ततिः
ਸ਼ੈਵ ਨੂੰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੈਵ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਐਸੀ ਸ਼ੈਵੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਪਸ਼ੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੇ।
Frequently Asked Questions
The sampled passage is primarily doctrinal rather than event-narrative: it presents Upamanyu’s instruction on meditation on Śrīkaṇṭha-Śiva and the graded method of dhyāna.
It is treated as formless self-awareness (nirākāra-ātma-saṃvitti) and as a refined continuity of cognition (buddhi-santati), not mere blankness—culminating in nirbīja absorption oriented to ultimate attainment.
Sthūla vs sūkṣma contemplation; saviṣaya (object-supported) vs nirviṣaya (objectless/formless) dhyāna; and sabīja vs nirbīja stages, supported by prāṇāyāma and culminating in comprehensive siddhi.