मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi

Verse 1

ईश्वर उवाच । आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं वरानने । आज्ञार्थं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम् । आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धं ममात्मकम् । एवं चेद्दक्षिणायुक्तं मंत्रसिद्धिर्महत्फलम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ! ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਨਿਯਤ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਪ—ਭਾਵੇਂ ਸਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਵੀ ਜੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਆਗਿਆ, ਕਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਮੰਤਰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੰਤਰ-ਸਿੱਧੀ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 3

उपगम्य गुरुं विप्रमाचार्यं तत्त्ववेदिनम् । जापितं सद्गुणोपेतं ध्यानयोगपरायणम् । तोषयेत्तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः । वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च

ਤੱਤਵ-ਵੇਤਾ, ਆਚਾਰਯ-ਸਰੂਪ ਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ—ਜੋ ਜਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ, ਦੇਹ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਨਾਲ।

Verse 5

आचार्यं पूजयेद्विप्रः सर्वदातिप्रयत्नतः । हस्त्यश्वरथरत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च । भूषणानि च वासांसि धान्यानि च धनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या च विभवे सति

ਦੁਇਜ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਰਤਨ, ਖੇਤ-ਘਰ, ਗਹਿਣੇ-ਵਸਤ੍ਰ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 7

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः । पश्चान्निवेद्य स्वात्मानं गुरवे सपरिच्छदम् । एवं संपूज्य विधिवद्यथाशक्तित्ववंचयन् । आददीत गुरोर्मंत्रं ज्ञानं चैव क्रमेण तु

ਜੇ ਕੋਈ ਆਤਮ-ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਧਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਛਲ ਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ, ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾ ਛੁਪਾਵੇ; ਤਦ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 9

एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजकं वत्सरोषितम् । शुश्रूषुमनहंकारं स्नातं शुचिमुपोषितम् । स्नापयित्वा विशुद्ध्यर्थं पूर्णकुंभघृतेन वै । जलेन मन्त्रशुद्धेन पुण्यद्रव्ययुतेन च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ—ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪੂਜਕ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸੀ ਸੀ—ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਪੂਰਨ-ਕੁੰਭ ਦੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ, ਪੁੰਨ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ।

Verse 11

अलंकृत्य सुवेषं च गंधस्रग्वस्त्रभूषणैः । पुण्याहं वाचयित्वा च ब्राह्मणानभिपूज्य च । समुद्रतीरे नद्यां च गोष्ठे देवालये ऽपि वा । शुचौ देशे गृहे वापि काले सिद्धिकरे तिथौ

ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਪੁਣਿਆਹ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ, ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ—ਅਥਵਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਤਿਥੀ ਨੂੰ (ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ) ਆਰੰਭ ਕਰੇ।

Verse 13

नक्षत्रे शुभयोगे च सर्वदोषविवर्जिते । अनुगृह्य ततो दद्याज्ज्ञानं मम यथाविधि । स्वरेणोच्चारयेत्सम्यगेकांते ऽतिप्रसन्नधीः । उच्चार्योच्चारयित्वा तमावयोर्मंत्रमुत्तमम्

ਜਦੋਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ, ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪ ਜਪ ਕਰਕੇ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਜਪ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇਵੇ।

Verse 15

शिवं चास्तु शुभं चास्तु शोभनो ऽस्तु प्रियो ऽस्त्विति । एवं दद्याद्गुरुर्मंत्रमाज्ञां चैव ततः परम् । एवं लब्ध्वा गुरोर्मंत्रमाज्ञां चैव समाहितः । संकल्प्य च जपेन्नित्यं पुरश्चरणपूर्वकम्

“ਸ਼ਿਵਮਯ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੋਭਨ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ”—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਵੀ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਪਾ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਚਰਨ ਆਦਿ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 17

यावज्जीवं जपेन्नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् । अनन्यस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम् । जपेदक्षरलक्षं वै चतुर्गुणितमादरात् । नक्ताशी संयमी यस्स पौरश्चरणिकः स्मृतः

ਜੀਵਨ ਭਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਸ਼ਟੋੱਤਰ ਸਹਸ੍ਰ (1008) ਵਾਰ (ਸ਼ਿਵ) ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਨਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਚੌਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेत्पुनः । तस्य नास्ति समो लोके स सिद्धः सिद्धदो भवेत् । स्नानं कृत्वा शुचौ देशे बद्ध्वा रुचिरमानसम् । त्वया मां हृदि संचिंत्य संचिंत्य स्वगुरुं ततः

ਜੋ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨਿੱਤ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਬੈਠ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਵੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰ।

Verse 21

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा मौनी चैकाग्रमानसः । विशोध्य पञ्चतत्त्वानि दहनप्लावनादिभिः । मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा सफलीकृतविग्रहः । आवयोर्विग्रहौ ध्यायन्प्राणापानौ नियम्य च

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਦਹਨ, ਪਲਾਵਨ ਆਦਿ ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਦੇਹ/ਵਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਵੇ, ਉਪਾਸਕ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 23

विद्यास्थानं स्वकं रूपमृषिञ्छन्दो ऽधिदैवतम् । बीजं शक्तिं तथा वाक्यं स्मृत्वा पञ्चाक्षरीं जपेत् । उत्तमं मानसं जाप्यमुपांशुं चैवमध्यमम् । अधमं वाचिकं प्राहुरागमार्थविशारदाः

ਮੰਤਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆ-ਸਥਾਨ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ, ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ—ਨਾਲ ਹੀ ਬੀਜ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਯ—ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਮਾਨਸਿਕ, ਮੱਧਮ ਉਪਾਂਸ਼ੁ ਅਤੇ ਅਧਮ ਵਾਚਿਕ—ਇਉਂ ਆਗਮ-ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 25

उत्तमं रुद्रदैवत्यं मध्यमं विष्णुदैवतम् । अधमं ब्रह्मदैवत्यमित्याहुरनुपूर्वशः । यदुच्चनीचस्वरितैःस्पष्टास्पष्टपदाक्षरैः । मंत्रमुच्चारयेद्वाचा वाचिको ऽयं जपस्स्मृतः

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉੱਤਮ ਜਪ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਧਮ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ-ਸਵਰਿਤ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਪਦ-ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ‘ਵਾਚਿਕ ਜਪ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

जिह्वामात्रपरिस्पंदादीषदुच्चारितो ऽपि वा । अपरैरश्रुतः किंचिच्छ्रुतो वोपांशुरुच्यते । धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम् । शब्दार्थचिंतनं भूयः कथ्यते मानसो जपः

ਜੋ ਜਪ ਕੇਵਲ ਜੀਭ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਨਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਦ-ਮੰਦ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਉਪਾਂਸ਼ੁ ਜਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਨੁਸਰ ਕੇ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਾਨਸ ਜਪ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 29

वाचिकस्त्वेक एव स्यादुपांशुः शतमुच्यते । साहस्रं मानसः प्रोक्तः सगर्भस्तु शताधिकः । प्राणायामसमायुक्तस्सगर्भो जप उच्यते । आद्यंतयोरगर्भो ऽपि प्राणायामः प्रशस्यते

ਜਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਚਿਕ ਜਪ ਦਾ ਮਾਣ ਇੱਕ ਹੈ; ਉਪਾਂਸ਼ੁ ਜਪ ਨੂੰ ਸੌ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਜਪ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਪ ‘ਸਗਰਭ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਜਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ‘ਅਗਰਭ’ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 31

चत्वारिंशत्समावृत्तीः प्राणानायम्य संस्मरेत् । मंत्रं मंत्रार्थविद्धीमानशक्तः शक्तितो जपेत् । पञ्चकं त्रिकमेकं वा प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भं वा सगर्भं वा सगर्भस्तत्र शस्यते

ਚਾਲੀ ਸਮਾਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਕੇ (ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ) ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ, ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਪੰਜ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਗਰਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਗਰਭ, ਇੱਥੇ ਸਗਰਭ ਅਭਿਆਸ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 33

सगर्भादपि साहस्रं सध्यानो जप उच्यते । एषु पञ्चविधेष्वेकः कर्तव्यः शक्तितो जपः । अङ्गुल्या जपसंख्यानमेकमेवमुदाहृतम् । रेखयाष्टगुणं विद्यात्पुत्रजीवैर्दशाधिकम्

ਸਗਰਭ ਤੋਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਜੋ ਜਪ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਸਧਿਆਨ ਜਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਗਿਣਨਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੈ; ਰੇਖਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਗਿਣਨਾ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਸਮਝੋ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਜੀਵ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਿਣਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਦਸ ਵੱਧ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 35

शतं स्याच्छंखमणिभिः प्रवालैस्तु सहस्रकम् । स्फटिकैर्दशसाहस्रं मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते । पद्माक्षैर्दशलक्षन्तु सौवर्णैः कोटिरुच्यते । कुशग्रंथ्या च रुद्राक्षैरनंतगुणितं भवेत्

ਸ਼ੰਖ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ਤ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਲ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਫਟਿਕ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਦਮਾਖ਼ (ਕਮਲ ਬੀਜ) ਨਾਲ ਦਸ ਲੱਖ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਗੰਢ ਨਾਲ ਬੰਨੀ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਫਲ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

त्रिंशदक्षैः कृता माला धनदा जपकर्मणि । सप्तविंशतिसंख्यातैरक्षैः पुष्टिप्रदा भवेत् । पञ्चविंशतिसंख्यातैः कृता मुक्तिं प्रयच्छति । अक्षैस्तु पञ्चदशभिरभिचारफलप्रदा

ਤੀਹ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਜਪ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਤਾਈ ਮਣਕਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਪੱਚੀ ਮਣਕਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ ਮੋਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਦਰਾਂ ਮਣਕਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ ਅਭਿਚਾਰ (ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਆਦਿ) ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 39

अंगुष्ठं मोक्षदं विद्यात्तर्जनीं शत्रुनाशिनीम् । मध्यमां धनदां शांतिं करोत्येषा ह्यनामिका । अष्टोत्तरशतं माला तत्र स्यादुत्तमोत्तमा । शतसंख्योत्तमा माला पञ्चाशद्भिस्तु मध्यमा

ਅੰਗੂਠੇ ਨੂੰ ਮੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਣੋ। ਵਿਚਲੀ ਉਂਗਲ ਧਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ 108 ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸਰਵੋਤਮ; 100 ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਉੱਤਮ, ਅਤੇ 50 ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਮੱਧਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 41

चतुः पञ्चाशदक्षैस्तु हृच्छ्रेष्ठा हि प्रकीर्तिता । इत्येवं मालया कुर्याज्जपं कस्मै न दर्शयेत् । कनिष्ठा क्षरिणी प्रोक्ता जपकर्मणि शोभना । अंगुष्ठेन जपेज्जप्यमन्यैरंगुलिभिस्सह

ਚੌਵੰਜਾ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਐਸੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵਿਖਾਓ। ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ‘ਖ਼ਰਿਣੀ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਪਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਭਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ (ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਮੰਤ੍ਰ ਗਿਣੋ।

Verse 43

अंगुष्ठेन विना जप्यं कृतं तदफलं यतः । गृहे जपं समं विद्याद्गोष्ठे शतगुणं विदुः । पुण्यारण्ये तथारामे सहस्रगुणमुच्यते । अयुतं पर्वते पुण्ये नद्यां लक्षमुदाहृतम्

ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਜਪ ਫਲਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਪ ਸਧਾਰਣ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੌ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 45

कोटिं देवालये प्राहुरनन्तं मम सन्निधौ । सूर्यस्याग्नेर्गुरोरिंदोर्दीपस्य च जलस्य च । विप्राणां च गवां चैव सन्निधौ शस्यते जपः । तत्पूर्वाभिमुखं वश्यं दक्षिणं चाभिचारिकम्

ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ। ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਗੁਰੂ, ਚੰਦਰਮਾ, ਦੀਵਾ ਅਤੇ ਜਲ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਪ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। (ਹੇਠਲੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ) ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਨਾ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਨਾ ਅਭਿਚਾਰ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 47

पश्चिमं धनदं विद्यादौत्तरं शातिदं भवेत् । सूर्याग्निविप्रदेवानां गुरूणामपि सन्निधौ । अन्येषां च प्रसक्तानां मन्त्रं न विमुखो जपेत् । उष्णीषी कुंचुकी नम्रो मुक्तकेशो गलावृतः

ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜਾਣੋ। ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਗਲਾ ਢੱਕ ਕੇ ਜਪ ਕਰੋ।

Verse 49

अपवित्रकरो ऽशुद्धो विलपन्न जपेत्क्वचित् । क्रोधं मदं क्षुतं त्रीणि निष्ठीवनविजृंभणे । दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज्जपकर्मणि । आचमेत्संभवे तेषां स्मरेद्वा मां त्वया सह

ਜੋ ਦੇਹ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜਪ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਪ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਮਦ/ਨਸ਼ਾ ਅਤੇ ਛੀਂਕ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਟਾਲੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਥੁੱਕਣਾ ਅਤੇ ਜੰਭਾਈ ਲੈਣਾ ਵੀ ਛੱਡੇ। ਜਪਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ/ਸੰਗ ਵੀ ਵर्जਿਤ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਸਮੇਤ (ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ) ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 51

ज्योतींषि च प्रपश्येद्वा कुर्याद्वा प्राणसंयमम् । अनासनः शयाने वा गच्छन्नुत्थित एव वा । रथ्यायामशिवे स्थाने न जपेत्तिमिरान्तरे । प्रसार्य न जपेत्पादौ कुक्कुटासन एव वा

ਪਵਿੱਤਰ ਜੋਤਿ (ਦੀਵਾ ਆਦਿ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ ਕਰੇ। ਢੁੱਕਵੇਂ ਆਸਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਲੇਟ ਕੇ, ਤੁਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਜਪ ਨਾ ਕਰੇ। ਗਲੀ/ਸੜਕ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ੁਭ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਪ ਨਾ ਕਰੇ। ਪੈਰ ਫੈਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਕੁੱਕੁਟਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਜਪ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 53

यानशय्याधिरूढो वा चिंताव्याकुलितो ऽथ वा । शक्तश्चेत्सर्वमेवैतदशक्तः शक्तितो जपेत् । किमत्र बहुनोक्तेन समासेन वचः शृणु । सदाचारो जपञ्छुद्धं ध्यायन्भद्रं समश्नुते

ਰਥ/ਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਚਾਰ ਪੂਰੇ ਕਰੇ; ਜੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕੀ? ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ—ਜੋ ਸਦਾਚਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

आचारः परमो धर्म आचारः परमं धनं । आचारः परमा विद्या आचारः परमा गतिः । आचारहीनः पुरुषो लोके भवति निंदितः । परत्र च सुखी न स्यात्तस्मादाचारवान्भवेत्

ਆਚਾਰ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਆਚਾਰ ਹੀ ਪਰਮ ਧਨ ਹੈ। ਆਚਾਰ ਹੀ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਆਚਾਰ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਆਚਾਰ-ਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਆਚਾਰਵਾਨ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 57

यस्य यद्विहितं कर्म वेदे शास्त्रे च वैदिकैः । तस्य तेन समाचारः सदाचारो न चेतरः । सद्भिराचरितत्वाच्च सदाचारः स उच्यते । सदाचारस्य तस्याहुरास्तिक्यं मूलकारणम्

ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਲਈ ਜੋ ਕਰਮ ਵਿਹਿਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਹੀ ਸਦਾਚਾਰ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਦਾਚਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ‘ਆਸਤਿਕ੍ਯ’—ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਰਥ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ (ਪਤੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ—ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 59

आस्तिकश्चेत्प्रमादाद्यैः सदाचारादविच्युतः । न दुष्यति नरो नित्यं तस्मादास्तिकतां व्रजेत् । यथेहास्ति सुखं दुःखं सुकृतैर्दुष्कृतैरपि । तथा परत्र चास्तीति मतिरास्तिक्यमुच्यते

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਸਤਿਕ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਨਾ ਡਿਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਆਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ‘ਆਸਤਿਕ੍ਯ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 61

रहस्यमन्यद्वक्ष्यामि गोपनीयमिदं प्रिये । न वाच्यं यस्य कस्यापि नास्तिकस्याथ वा पशोः । सदाचारविहीनस्य पतितस्यान्त्यजस्य च । पञ्चाक्षरात्परं नास्ति परित्राणं कलौ युगे

ਪ੍ਰਿਯੇ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਗੋਪਨੀਯ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ—ਨਾਸਤਿਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਪਸ਼ੂਵਤ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਸਦਾਚਾਰ-ਹੀਣ, ਪਤਿਤ ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯਜ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਨ ਤੇ ਪਰਿਤ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ।

Verse 63

गच्छतस्तिष्ठतो वापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा शुचेर्वापि मन्त्रो ऽयन्न च निष्फलः । अनाचारवतां पुंसामविशुद्धषडध्वनाम् । अनादिष्टो ऽपि गुरुणा मन्त्रो ऽयं न च निष्फलः

ਚੱਲਦਿਆਂ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ—ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਡਧਵ ਹਜੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ।

Verse 65

अन्त्यजस्यापि मूर्खस्य मूढस्य पतितस्य च । निर्मर्यादस्य नीचस्य मंत्रो ऽयं न च निष्फलः । सर्वावस्थां गतस्यापि मयि भक्तिमतः परम् । सिध्यत्येव न संदेहो नापरस्य तु कस्यचित्

ਅੰਤ੍ਯਜ ਹੋਵੇ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ, ਮੋਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਪਤਿਤ ਹੋਵੇ—ਹਾਂ, ਬੇਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਨੀਚ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 67

न लग्नतिथिनक्षत्रवारयोगादयः प्रिये । अस्यात्यंतमवेक्ष्याः स्युर्नैष सप्तस्सदोदितः । न कदाचिन्न कस्यापि रिपुरेष महामनुः । सुसिद्धो वापि सिद्धो वा साध्यो वापि भविष्यति

ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਲਗਨ, ਤਿਥੀ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਵਾਰ, ਯੋਗ ਆਦਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜਾਂਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਸੁਸਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਧ੍ਯ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

सिद्धेन गुरुणादिष्टस्सुसिद्ध इति कथ्यते । असिद्धेनापि वा दत्तस्सिद्धसाध्यस्तु केवलः । असाधितस्साधितो वा सिध्यत्वेन न संशयः । श्रद्धातिशययुक्तस्य मयि मंत्रे तथा गुरौ

ਸਿੱਧ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਸੁਸਿੱਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਿੱਧ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਧ੍ਯ ਹੀ ਹੈ। ਨਾ ਸਾਧਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਧਿਆ ਹੋਵੇ—ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅਧਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋਵੇ।

Verse 71

तस्मान्मंत्रान्तरांस्त्यक्त्वा सापायान् १ धिकारतः । आश्रमेत्परमां विद्यां साक्षात्पञ्चाक्षरीं बुधः । मंत्रान्तरेषु सिद्धेषु मंत्र एष न सिध्यति । सिद्धे त्वस्मिन्महामंत्रे ते च सिद्धा भवंत्युत

ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਜਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ—ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ। ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

यथा देवेष्वलब्धो ऽस्मि लब्धेष्वपि महेश्वरि । मयि लब्धे तु ते लब्धा मंत्रेष्वेषु समो विधिः । ये दोषास्सर्वमंत्राणां न ते ऽस्मिन्संभवंत्यपि । अस्य मंत्रस्य जात्यादीननपेक्ष्य प्रवर्तनात्

ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਤਿ ਆਦਿ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

तथापि नैव क्षुद्रेषु फलेषु प्रति योगिषु । सहसा विनियुंजीत तस्मादेष महाबलः । उपमन्युरुवाच । एवं साक्षान्महादेव्यै महादेवेन शूलिना । हिता य जगतामुक्तः पञ्चाक्षरविधिर्यथा

ਤਾਂ ਵੀ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਫਲਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਰੀਤ ਉਪਦੇਸ਼ੀ।

Verse 77

य इदं कीर्तयेद्भक्त्या शृणुयाद्वा समाहितः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिम्

ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।