अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਰਾਯਾਂ ਦਾ ਸੁਖਮ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਸ ਮੁੱਖ ਵਿਘਨ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਆਲਸ, ਤੀਬਰ ਰੋਗ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਸਾਧਨਾ-ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਅਸ਼ਰੱਧਾ, ਵਿਪਰਯਯ (ਉਲਟਾ ਨਿਰਣੇ), ਦੁੱਖ, ਦੌਰਮਨਸ੍ਯ/ਉਦਾਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਕਸ਼ੇਪ। ਫਿਰ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਿਦਾਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਰੋਗ ਦੇਹ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਦੇਹ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਮਨ ਦੇ ਆਧਾਰ-ਅਭਾਵ ਨਾਲ, ਅਸ਼ਰੱਧਾ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਵ-ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਪਰਯਯ ਭ੍ਰਾਂਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ, ਆਧਿਦੈਵਿਕ; ਉਦਾਸੀ ਅਪੂਰੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੇ ਖਿੱਲਰਣ ਤੋਂ। ਇਹ ਵਿਘਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ‘ਦੈਵੀ’ ਉਪਸਰਗ ਵੀ ਦਿਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਲਤ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਉਪਸਰਗ—ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਵਾਰਤਾ, ਦਰਸ਼ਨ, ਆਸ੍ਵਾਦ, ਵੇਦਨਾ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਮੰਤਵ—ਵਿਘਨਾਂ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਕਰਕੇ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼ ਵੱਲ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः । अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਲਸ, ਤੀਬਰ ਰੋਗ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਥਾਂ (ਅਤੇ ਵਿਧੀ) ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਅਸ਼ਰੱਧਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਦੇ ਵਿਘਨ ਹਨ।
Verse 2
दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता । दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः
ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਲੋਲਤਾ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦਸ—ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅੰਤਰਾਯ (ਰੁਕਾਵਟਾਂ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः । धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः
ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਉੱਤੇ ਆਲਸ ਅਤੇ ਮੈਲੀਂ ਜੜਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਦੇਹ-ਦੋਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना । इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨੂੰ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭਾਵਨਾ’ (ਨਿਯਮਤ ਧਿਆਨ) ਹੈ। ਪਰ ‘ਇਹ’ ਅਤੇ ‘ਉਹ’—ਦੋਹਾਂ ਧਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਆਧਾਰ-ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹਯੁਕਤ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते । अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि
‘ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਭਕਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਐਸੀ ਹੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ।
Verse 6
विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते । दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः
ਜੋ ਮਤਿ ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਭ੍ਰਾਂਤੀ’ (ਭਰਮ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ—ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 7
आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः । आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्
ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇਹ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ—ਪੂਰਵਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ—ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਆਧਿਭੌਤਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ, ਅਸਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼ ਆਦਿ ਦੈਵੀ-ਵਿਸ਼ਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਲੇਸ਼ ‘ਆਧਿਦੈਵਿਕ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते । विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता
ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਘਾਤ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ‘ਮੋਖ’ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦਾ ਦੌਰਮਨੱਸ (ਵਿਸ਼ਾਦ) ਹੈ। ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚਿੱਤ ਚੰਚਲ ਤੇ ਡੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः । उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः
ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਘਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਲੀਨ ਯੋਗੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਸਰਗ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ।
Verse 10
प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः
ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਸ੍ਰਵਣ, ਦੂਰ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਆਸ੍ਵਾਦ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਸਪਰਸ਼-ਵੇਦਨਾ—ਇਹ ਛੇ ਉਪਸਰਗ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਭਰਨ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਯੋਗ ਦਾ ਖ਼ਰਚ/ਖ਼ਸਾਰਾ ਦਰਸਦਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਐਕ੍ਯ ਤੋਂ ਭਟਕਾ ਸਕਦੇ ਹਨ)।
Verse 11
सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्
ਵਸਤੂ ਸੁਖਮ, ਓਹਲੇ, ਅਤੀਤ, ਦੂਰ ਜਾਂ ਅਨਾਗਤ ਹੋਵੇ—ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਤਿਭਾ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ‘ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ’ ਹੈ।
Verse 12
श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः । वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्
ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਦੇ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਤਾਂ-ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਆਮ ਸਮਝ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः । तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते
‘ਦਰਸ਼ਨ’ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ‘ਆਸ੍ਵਾਦ’ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰਸਾਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਵੇ।
Verse 14
स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता । गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ‘ਵੇਦਨਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਗੰਧ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਤੱਕ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च । स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते
ਉੱਥੇ ਰਤਨ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा । सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः
ਸਾਰੇ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਔਖਧੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪਤਨੀਆਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः । दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति
ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭਾਗ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸ ਪਏ ਤਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—“ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੈਂ ਆਪ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 18
कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् । नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्
ਕ੍ਰਿਸ਼ਤਾ, ਸਥੂਲਤਾ, ਬਾਲਪਨ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ—ਇਹ ਚੌਗੁਣੇ ਦਿਹ-ਧਾਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 19
पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः । एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्
ਪਾਰਥਿਵ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ‘ਸੁਰਭਿ’ ਅਰਥਾਤ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀ ‘ਪੈਸ਼ਾਚ’ (ਸਥੂਲ-ਤਾਮਸ) ਪਾਰਥਿਵ ਪਦ ਨੂੰ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः । इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः
ਉਹ ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् । विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦਿਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਘੜੇ ਆਦਿ ਬਰਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् । रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्
ਜੋ ਵਸਤੂ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਸ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਰਸ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਦੋਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਹ ਦਾ ਧਾਰਣ।
Verse 23
निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् । तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्
ਸਰੀਰ ਘਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਰਥਿਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਲ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਦਭੁਤ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 24
शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः
ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਡਰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਇੱਛਾ ਕਰੇ ਤੇ ਯਤਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 25
द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् । एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते
ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਦੇਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ੍ਯ (ਜਲ-ਤੱਤ) ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤੈਜਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚੌਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 26
मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् । पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः
ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਰਗਾ ਵੇਗ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 27
गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम् । अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम्
ਉਹ ਭਾਰਤਾ ਅਤੇ ਲਘੁਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਹਾਰ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵੀ ਕੰਬ ਉਠਦੀ ਹੈ।
Verse 28
एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः । द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः
ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਇੱਕ (ਮਾਤ੍ਰ) ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਜਸ (ਸੂਖਮ-ਦੀਪਤ) ਭੋਗ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ‘ਮਾਰੁਤ’ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨੂੰ ਬੱਤੀ ਗੁਣਾ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 29
छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् । खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः
ਐਸੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਦੀ ਛਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਾਸ਼-ਗਮਨ (ਖੇਚਰਤਵ) ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸਮਨ੍ਵਯ ਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 30
आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् । आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च
ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਲੰਘਨ, ਉਸ (ਸੂਖਮ ਤੱਤ) ਦਾ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼, ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਦਾ ਪਿੰਡੀਕਰਨ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਰੀਰਤਵ ਤੱਕ—ਇਹ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत् । ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते
ਵਾਯੂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰੀ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਚਾਲੀ ਗੁਣਾ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ੀ (ਅੰਬਰ) ਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः । सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम्
ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਗਮਨ (ਮੁਕਤੀ) ਵੀ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਅਭਿਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् । संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम्
ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਸ਼ਿਤਵ (ਅਧਿਕਾਰ) ਅਤੇ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतो ऽधिकम् । छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा
ਇਹ ਚਾਂਦ੍ਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯ—ਮਾਨਸਿਕ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ—ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੇਦਨ, ਤਾੜਨ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਚਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 35
ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् । प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 36
आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते । एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत्
ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਨੂੰ ‘ਆਭਿਮਾਨਿਕ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ (ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਸਤ੍ਹਾ) ਸਰਬਸੱਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਚਾਂਦ੍ਰਮਸ ਲੋਕ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੱਪਣ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।
Verse 37
सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा । स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम्
ਉਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਵੀ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक् । शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम्
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹੀ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 39
चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते । बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः
ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਚੌਂਸਠ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਬੌੱਧਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਜੋ ਗੌਣ (ਦੂਜਾ) ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 40
वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः । ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते
ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵੈਸ਼ਣਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਪਦ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 41
तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् । विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते
ਉਹ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪਦ—ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਗੌਣ ਦੋਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ—ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਤੱਕ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
Verse 42
विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः । निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु
ਯੋਗ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਪਸਰਗ—ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
Verse 43
प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः । न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਭਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਨਾਂ ਹੀ ਸਰਵਕਾਮ-ਪ੍ਰਦ ਨਿਰਭੈ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 44
तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् । तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਚਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 45
अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः । यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति
ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਹੇ; ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते । सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते
ਨਿਰਜਨ, ਜੀਵ-ਰਹਿਤ, ਨਿਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਬਾਧਾ-ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ—ਸਾਫ਼, ਸੁਚੱਜੀ, ਕੋਮਲ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰਕੇ—ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते । कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते
ਉਹ ਥਾਂ ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਵਿਤਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ, ਫੁੱਲ, ਸਮਿਧਾ, ਜਲ, ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਸਮੇਤ—ਪੂਜਾ ਤੇ ਵਿਧੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਸੀ।
Verse 48
नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा । न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले
ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਾ ਬੈਠੇ; ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਜਾਂ ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਕੁਲ ਥਾਂ ਵਿੱਚ (ਧਿਆਨ/ਪੂਜਾ) ਕਰੇ।
Verse 49
न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते । श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे
ਦੁਸ਼ਟ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਡਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁর্জਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ—ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਚੈਤ੍ਯ ਜਾਂ ਵਲਮੀਕ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਰਜਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ—(ਸਾਧਕ) ਡੋਲ੍ਹੇ ਨਾ। ਸ਼ਿਵ-ਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਅੰਦਰਲਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा । न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते
ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲਿਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਾਂ ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤ/ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਰਜਰ ਬਾਗ਼, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਨਿੰਦਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 51
नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते । नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते
ਜੇ ਅਜੀਰਨ ਕਾਰਨ ਖੱਟੀ ਡਕਾਰ ਆਵੇ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਦਸਤ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਵ੍ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵੱਧ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 52
न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः । नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत्
ਅਤਿ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਂ ਅਤਿ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫਸ ਕੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਸਮਤੋਲਤਾ ਅਤੇ ਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 53
युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु । युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः
ਜੋ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ-ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि । पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च
ਆਸਨ ਨਰਮ, ਸੁਹਾਵਣਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸਮਤਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਦਮਕ, ਸਵਸਤਿਕ ਆਦਿ ਆਸਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 55
अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात् । ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः
ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਪੂਜਣਯ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰ; ਗਰਦਨ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਨਿਮਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 56
किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च
ਸਿਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਰੱਖ ਕੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਛੁਹਾਏ; ਅਤੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਚਲ ਰੱਖੇ।
Verse 57
पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः । ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः
ਐੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਫਿਰ ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਆੜੇ ਰੱਖ ਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 58
दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि । उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः
ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਖੱਬੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇ।
Verse 59
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः
ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 60
स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया । हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत्
ਆਪਣੇ ਦੇਹ-ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀ ਪੀਠਿਕਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 61
मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः । भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत्
ਮੂਲਾਧਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ, ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ; ਜਾਂ ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਤਾਲੂ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ ਵਿੱਚ; ਜਾਂ ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਦ੍ਵਾਰ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ; ਜਾਂ ਮੱਥੇ ਤੇ, ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ (ਸ਼ਿਵ ਦਾ) ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 62
परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम् । तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਲਈ ਪਰਮ ਆਸਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਵਰਨ-ਸਹਿਤ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਵਰਨ—ਸਰਲ ਤੇ ਨਿਰਬਾਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 63
द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि । दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत्
ਦੋ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਅਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ—ਅਥਵਾ ਦਸ ਅਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਛੇ-ਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਚੌਰਸ ਵਿੱਚ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 64
भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् । भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे
ਦੋਨਾਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਦੋ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਹੈ। ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਸ ਅਰਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਜਾ-ਖੱਬਾ ਹੀ ਦੱਖਣ-ਉੱਤਰ ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 65
विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके । षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै
ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕਾਏ ਹਨ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਅਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪੱਤੇ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸੁਰ ਹਨ।
Verse 66
पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः । ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्
ਕੰਦ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਇਹ ਕਮਲ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਕ’ ਤੋਂ ‘ਟ’ ਤੱਕ ਦੇ ਵਰਣ ਹਨ।
Verse 67
भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तद्१ हृदयान्तरे । गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्
ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਉਹ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਧਵਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਰ ‘ਡ’ ਤੋਂ ‘ਫ’ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 68
अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य २ च दलानि षट् । विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः
ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਅਧಃ-ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ ਅੰਗਾਰ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਦ (ਕੰਪਨ-ਧੁਨੀ) ਵੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 69
मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् । वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः
ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਮੂਲਾਧਾਰ ਅਰਵਿੰਦ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵ’ ਤੋਂ ‘ਸ’ ਤੱਕ ਦੇ ਵਰਣ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 70
एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः । तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਵਿੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਵਿਵੇਕਮਈ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 71
अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः । शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्
ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 72
इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा । नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा
ਉਹ ਕਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਵਰਗੀ ਰੇਖਾ, ਕਦੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਜੰਗਲੀ ਧਾਨ ਦੇ ਸ਼ੂਕ ਵਰਗਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਮਲ-ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਬਰੀਕ ਧਾਗੇ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 73
कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् । क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति
ਜੇ ਧਿਆਨੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣਾ ਵੀ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਤੱਤਾਤੀਤ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਕਦੰਬ ਫਲ ਦੇ ਗੋਲਕ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਪਾਲੇ ਦੇ ਕਣ ਵਰਗਾ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 74
तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् । सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः
ਹਰ-ਹਰ ਤੱਤ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੀ ਉਸੇ ਸਥੂਲ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਭਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 75
शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः । घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः
ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਸਥੂਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਘੋਰ, ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ।
Verse 76
फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः । घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्
ਜੋ ਸਾਧਕ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਘੋਰ ਰੂਪਾਂ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪਾਪਜਨਿਤ ਰੋਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 77
चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि । सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति
ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਫਲ ਨਾ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ। ਪਰ ਸੌਮ੍ਯ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 78
सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः
ਇੱਥੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily didactic rather than event-driven: Upamanyu instructs on yogic psychology—cataloguing antarāyas and upasargas—rather than narrating a discrete mythic episode.
The text reframes inner disturbances and extraordinary perceptions as mapable states in sādhana: obstacles are to be diagnosed and removed, while siddhi-like upasargas are to be recognized without attachment so liberation remains the telos.
Six upasargas are highlighted as siddhi-indicating manifestations: pratibhā (intuitive insight), śravaṇa (extraordinary hearing), vārtā (receiving communications), darśana (visions), āsvāda (heightened taste), and vedanā (heightened sensation).