लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation

Verse 1

उपमन्युरुवाच । नित्यनैमित्तिकात्काम्याद्या सिद्धिरिह कीर्तिता । सा सर्वा लभ्येत सद्यो लिंगबेरप्रतिष्ठया

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੇਰਾ (ਮੂਰਤੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 2

सर्वो लिंगमयो लोकस्सर्वं लिंगे प्रतिष्ठितम् । तस्मात्प्रतिष्ठिते लिंगे भवेत्सर्वं पतिष्ठितम्

ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਲਿੰਗਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रेणान्येन केन वा । लिंगप्रतिष्ठामुत्सृज्य क्रियते स्वपदस्थितिः

ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੋਵੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ—ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 4

किमन्यदिह वक्तव्यं प्रतिष्ठां प्रति कारणम् । पर्तिष्ठितं शिवेनापि लिंगं वैश्वेश्वरं यतः

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ? ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੀ ਵੈਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ।

Verse 5

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परत्रेह च शर्मणे । स्थापयेत्परमेशस्य लिंगं बेरमथापि वा

ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬੇਰ (ਮੂਰਤੀ) ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 6

श्रीकृष्ण उवाच । किमिदं लिंगमाख्यातं कथं लिंगी महेश्वरः । कथं च लिंगभावो ऽस्य कस्मादस्मिञ्छिवो ऽर्च्यते

ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ‘ਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਹੈ? ਮਹੇਸ਼ਵਰ ‘ਲਿੰਗੀ’ ਕਿਵੇਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਲਿੰਗਭਾਵ’ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਣ ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

Verse 7

उपमन्युरुवाच । अव्यक्तं लिंगमाख्यातं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । अनाद्यनंतं विश्वस्य यदुपादानकारणम्

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਉਪਾਦਾਨ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 8

तदेव मूलप्रकृतिर्माया च गगनात्मिका । तत एव समुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम्

ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 9

अशुद्धं चैव शुद्धं यच्छुद्धाशुद्धं च तत्त्रिधा । ततः शिवो महेशश्च रुद्रो विष्णुः पितामहः

ਉਹ ਤੱਤ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਅਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ (ਮਿਸ਼੍ਰ)। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

भूतानि चेन्द्रियैर्जाता लीयन्ते ऽत्र शिवाज्ञया । अत एव शिवो लिंगो लिंगमाज्ञापयेद्यतः

ਭੂਤ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ‘ਲਿੰਗ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਰਵਾਧਿਕਾਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜਗਤ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

यतो न तदनाज्ञातं कार्याय प्रभवेत्स्वतः । ततो जातस्य विश्वस्य तत्रैव विलयो यतः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 12

अनेन लिंगतां तस्य भवेन्नान्येन केनचित् । लिंगं च शिवयोर्देहस्ताभ्यां यस्मादधिष्ठितम्

ਇਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ‘ਲਿੰਗਤਾ’ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਲਿੰਗ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੀ ਦੇਹ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸਿਤ ਹੈ।

Verse 13

अतस्तत्र शिवः साम्बो नित्यमेव समर्चयेत् । लिंगवेदी महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਮਾ-ਸਹਿਤ ਸ਼ਿਵ (ਸਾਂਬ) ਦੀ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਵੇਦੀ ਆਪ ਮਹਾਦੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 14

तयोः संपूजनादेव स च सा च समर्चितौ । न तयोर्लिंगदेहत्वं विद्यते परमार्थतः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਹ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਉਹ (ਦੇਵੀ) ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਮਰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਦੇਹਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 15

यतस्त्वेतौ विशुद्धौ तौ देहस्तदुपचारतः । तदेव परमा शक्तिः शिवस्य परमात्मनः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ‘ਦੇਹ’ ਕਹਿਣਾ ਕੇਵਲ ਉਪਚਾਰ (ਵਿਹਾਰ) ਮਾਤਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।

Verse 16

शक्तिराज्ञां यदादत्ते प्रसूते तच्चराचरम् । न तस्य महिमा शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।

Verse 17

येनादौ मोहितौ स्यातां ब्रह्मनारायणावपि । पुरा त्रिभुवनस्यास्य प्रलये समुपस्थिते

ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ—ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਨੇੜੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 18

यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः

ਦੈਵੀ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।

Verse 19

ददर्श पुण्डरीकाक्षं स्वपन्तं तमनाकुलम् । मायया मोहितः शम्भोर्विष्णुमाह पितामहः

ਉਸ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 20

कस्त्वं वदेत्यमर्षेण प्रहृत्योत्थाप्य माधवम् । स तु हस्तप्रहारेण तीव्रेणाभिहतः क्षणात्

ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਠਾਇਆ ਤੇ ਚੀਕਿਆ—“ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਦੱਸ!” ਪਰ ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਤਿੱਖੇ ਹੱਥ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮਾਧਵ ਬਹੁਤ ਆਘਾਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 21

प्रबुद्धोत्थाय शयनाद्ददर्श परमेष्ठिनम् । तमाह चांतस्संक्रुद्धः स्वयमक्रुद्धवद्धरिः

ਜਾਗ ਕੇ ਸ਼ਯਿਆ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਹਰੀ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਅੰਦਰੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਅਕ੍ਰੋਧ ਵਾਂਗ ਬੋਲੇ।

Verse 22

कुतस्त्वमागतो वत्स कस्मात्त्वं व्याकुलो वद । इति विष्णुवचः श्रुत्वा प्रभुत्वगुणसूचकम्

“ਵਤਸ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਕਿਉਂ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੈਂ? ਦੱਸ।” ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 23

रजसा बद्धवैरस्तं ब्रह्मा पुनरभाषत । वत्सेति मां कुतो ब्रूषे गुरुः शिष्यमिवात्मनः

ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਵੈਰ ਬੱਝ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ— “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ‘ਵਤਸ’ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇਂ ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ।”

Verse 24

मां न जानासि किं नाथं प्रपञ्चो यस्य मे कृतिः । त्रिधात्मानं विभज्येदं सृष्ट्वाथ परिपाल्यते

“ਹੇ ਨਾਥ! ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਮੇਰੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 25

संहरामि नमे कश्चित्स्रष्टा जगति विद्यते । इत्युक्ते सति सो ऽप्याह ब्रह्माणं विष्णुरव्ययः

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੈਂ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨਹੀਂ,” ਤਦ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 26

अहमेवादिकर्तास्य हर्ता च परिपालकः । भवानपि ममैवांगादवतीर्णः पुराव्ययात्

“ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ ਕਰਤਾ, ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦਾ ਹਰਨਹਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ— ਮੈਨੂੰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੂੰ— ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।”

Verse 27

मन्नियोगात्त्वमात्मानं त्रिधा कृत्वा जगत्त्रयम् । सृजस्यवसि चांते तत्पुनः प्रतिसृजस्यपि

“ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਰਚਦਾ ਹੈਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ।”

Verse 28

विस्मृतोसि जगन्नाथं नारायणमनामयम् । तवापि जनकं साक्षान्मामेवमवमन्यसे

ਤੂੰ ਜਗੰਨਾਥ, ਨਿਰਾਮਯ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ—ਜੋ ਤੇਰਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਿਤਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 29

तवापराधो नास्त्यत्र भ्रांतोसि मम मायया । मत्प्रसादादियं भ्रांतिरपैष्यति तवाचिरात्

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਰਮਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਇਹ ਭਰਮ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 30

शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम् । कर्ता भर्ता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः

ਹੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੱਚ ਸੁਣ—ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਰਤਾ, ਭਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰਤਾ ਹਾਂ; ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 31

एवमेव विवादोभूद्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् । अभवच्च महायुद्धं भैरवं रोमहर्षणम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।

Verse 32

मुष्टिभिर्न्निघ्नतोस्तीव्रं रजसा बद्धवैरयोः । तयोर्दर्पापहाराय प्रबोधाय च देवयोः

ਤੀਖੇ ਵੈਰ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਘਣੀ ਧੂੜ ਦਾ ਬੱਦਲ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗੇ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਪ ਹਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੋਧ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਹੋਇਆ।

Verse 33

मध्ये समाविरभवल्लिंगमैश्वरमद्भुतम् । ज्वालामालासहस्राढ्यमप्रमेयमनौपमम्

ਉਸ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਦਭੁਤ, ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ।

Verse 34

क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम् । तस्य ज्वालासहस्रेण ब्रह्मविष्णू विमोहितौ

ਉਹ ਨਾਸ ਤੇ ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 35

विसृज्य युद्धं किं त्वेतदित्यचिंतयतां तदा । न तयोस्तस्य याथात्म्यं प्रबुद्धमभवद्यदा

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਛੱਡ ਕੇ ਸੋਚਿਆ—“ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?” ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਆਇਆ।

Verse 36

तदा समुद्यतौ स्यातां तस्याद्यंतं परीक्षितुम् । तत्र हंसाकृतिर्ब्रह्मा विश्वतः पक्षसंयुतः

ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੰਸ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।

Verse 37

मनोनिलजवो भूत्वा गतस्तूर्ध्वं प्रयत्नतः । नारायणोपि विश्वात्मा लीलाञ्जनचयोपमम्

ਮਨ ਤੇ ਹਵਾ ਵਰਗਾ ਵੇਗ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ—ਮਾਨੋ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਅੰਜਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਿਆਮ ਚਮਕ।

Verse 38

वाराहममितं रूपमस्थाय गतवानधः । एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन् विष्णुरधोगतः

ਅਪਾਰ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 39

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः । तावत्कालं गतश्चोर्ध्वं तस्यांतं ज्ञातुमिच्छया

ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਸੂਕਰ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਹੱਦ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉੱਪਰ ਵੀ ਗਏ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਅੰਤ ਅਗੋਚਰ ਹੀ ਰਿਹਾ।

Verse 40

तथैव भगवान् विष्णुः श्रांतः संविग्नलोचनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਥੱਕ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਡੋਲਣ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 41

क्लेशेन महता तूर्णमधस्तादुत्थितो ऽभवत् । समागतावथान्योन्यं विस्मयस्मेरवीक्षणौ

ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਆਏ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਛਾ ਗਈ।

Verse 42

मायया मोहितौ शंभोः कृत्याकृत्यं न जग्मतुः । पृष्ठतः पार्श्वतस्तस्य चाग्रतश्च स्थितावुभौ

ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਅਕਰਤੱਬ ਦਾ ਭੇਦ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੜੇ ਰਹੇ—ਇੱਕ ਪਿੱਛੇ, ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 43

प्रणिपत्य किमात्मेदमित्यचिंतयतां तदा

ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ— “ਇਹ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 89

वारिशय्यागतो विष्णुः सुष्वापानाकुलः सुखम् । ५

ਜਲ-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਿਰਾਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁੱਤ ਗਿਆ।

Verse 90

श्रांतोत्यंतमदृष्ट्वांतं पापताधः पितामहः । ५

ਬਹੁਤ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ; ਪਾਪ ਵੱਲ ਡਿੱਗਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਗਹਿਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ।