प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਤਦ ਉੱਥੇ ਨਾਦ-ਸਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਹ ‘ਓਂ’ ਨਾਮਕ ਏਕਾਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ਸੀ, ਜੋ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा । रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

ਉਹ ਤੱਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਗਿਆਤ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਸੀ।

Verse 3

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् । अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

ਤਦ ਉਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ—‘ਅ, ਉ, ਮ’ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ, ਜੋ ਨਾਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 4

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे । उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

ਉੱਥੇ ਜ੍ਵਲੰਤ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਅ’ਕਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਉ’ਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਮ’ਕਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 5

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि । विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

ਲਿੰਗ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ ਸਰੂਪ ਨਾਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਰਮ ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸੁਖਮ ਨਾਦ ਉਸ ਦੀ ਪਰਾਤਪਰ ਸੱਤਾ ਵਜੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः । वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਵੀ ਕੁਝ ਭੀ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕੇ। ਤਦ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਣਵ ਨੇ ਵਿਕਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਧ ਹੋ ਸਕੇ।

Verse 7

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः । मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

ਉੱਥੇ ‘ਅ’ਕਾਰ ਰਿਗਵੇਦ ਬਣਿਆ, ‘ਉ’ਕਾਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਯਜੁਰਵੇਦ ਹੋਇਆ। ‘ਮ’ਕਾਰ ਤੋਂ ਸਾਮਵੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਦ ਆਪ ਅਥਰਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 8

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः । रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ—ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹਿਲਾ।

Verse 9

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् । कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਕਲਾ-ਅਧਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ; ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ॥

Verse 10

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये । चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

ਲਿੰਗ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲਾ ਭਾਗ ‘ਬੀਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਰਣ-ਤ੍ਰਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਤ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚੌਂਸਠ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਬੌੱਧ’ (ਅੰਤਰਬੋਧ-ਸ਼ਕਤੀ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ॥

Verse 11

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् । अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰਿਚਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਯਜੁਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਸਵਿਧ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਯੱਗ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ॥

Verse 12

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि । स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੱਤਵ ਹੈ; ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ; ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਆਦਿ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ‘ਸਥਿਤੀ’ ਹੈ, ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ॥

Verse 13

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु । मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

ਕਲਾ-ਅਧਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਮ-ਭਾਵ ਦਾ; ਲਿੰਗ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਦਾ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਨੀ—ਜਨਨੀ ਸਰੋਤ—ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 14

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् । ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

ਆਪਣੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਭੌਤਿਕ) ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਯਜੁਰਮਯ ਯਜ੍ਞ-ਤੱਤ੍ਵ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਦਸਧਾ-ਆਤਮਕ ਜਗਤ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਨੇ ਟਿਕਾਈ।

Verse 15

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च । संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਦਿ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਹਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਹ੍ਰਿਤਿ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ—ਸਰਵੋੱਚ ਸਤਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 16

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु । लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਘੋਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਠ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਹ ਬੀਜਿਨ (ਬੀਜਧਾਰੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 17

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् । अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੌਰੁਸ਼ (ਵਿਅਕਤ ਸਾਨ্নਿਧ) ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ (ਸਰਬ ਅਧਿਕਾਰ) ਨਾਲ ਵੀ। ਫਿਰ ਅਥਰਵਨ ਨੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਤਿ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 18

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् । क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

ਤਦ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਾਖ਼ਾਤ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ—ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ (ਅਤੀਤ) ਹੈ।

Verse 19

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः । लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਭੂਤ-ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨ ਪਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् । सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

ਉਨਮਨਾ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਲੌਕਿਕ ਸੋਮ-ਲੋਕ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸੋਮ ਹੌਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते । शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

ਉਨਮਨਾ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 22

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु । मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ; ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪਰਮ ‘ਮਸਤਕ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਨਾਦ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ।

Verse 23

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः । तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

ਜਿੱਥੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਕਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਰਾਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਾਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਤਰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः । कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ—‘ਅਤੱਤ’ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਾਰਣ-ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਿਕ੍ਸ਼ੋਭ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 25

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् । सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਸਭ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 26

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् । पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

ਉਹ ਦੇਵ ਜੋ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਤਨੁ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਪੰਜਵਕਤ੍ਰ, ਦਸਭੁਜ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ ਜੋ ਸਕਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ ਵੀ।

Verse 27

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् । ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਬਿੰਦੂ ਹੈ; ਅਰਧਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਉਹ ਪਰਤੱਤ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਧੀਸ਼ (ਚੰਦਰ) ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਦ-ਤੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ—ਅਤੀਤ ਪਤੀ—ਧੁਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ।

Verse 28

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि । ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਹੈ।

Verse 29

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् । कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

ਸ਼ਿਵ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਨਿਸ਼ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਧਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

Verse 30

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं । सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

ਉਹ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਪਰ ਆਪ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ।

Verse 31

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् । अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ੁੱਧ-ਅਧਵਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਉੱਚਾ—ਦੋਵੇਂ ਤੱਤ ਵੀ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 32

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् । परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਉਨਮਨਾ—ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ—ਜੋ ਪਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਮ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਹੈ; ਉਨਮਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪ ਅਨਾਦਿ ਹੈ।

Verse 33

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

ਇਹ ਆਥਰਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਪਾਰ, ਪਰਾਧੀਨਤਾ-ਰਹਿਤ, ਅਤਿਸ਼ਯ-ਰਹਿਤ (ਅਨੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਸਥਿਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਪਤੀ, ਅਚਲ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਬੱਧ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् । ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਥਰਵਵੇਦ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਗਵੇਦ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 35

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः । यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

ਜਿਸ ਅੰਤਰ ਤੱਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੇ ਸੱਚ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 36

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि । साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਭੋਗ੍ਯ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਵੇਦ੍ਯ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ‘ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ’ ਵੀ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 37

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते । अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

ਮੇਰੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਮਸ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਅਥਰਵਾਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ‘ਤੁਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਰੀਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਤੁਰੀਯਾਤੀਤ’ ਹੈ।

Verse 38

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् । अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਅਧਵਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਅਧਵ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਜੋ ਤ੍ਰਿਤਯ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸ਼ਿਵ-ਵਿਦਿਆ’ ਦੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

ਪਰਮ ਪਦ ਦੇ ਖੋਜੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਅਧਵਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੀਆ ਨਾਮਕ ਅਵਸਥਾ—ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਪਦ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

ਉਸ ਸਾਰੇ ਅਧਵਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨਾਦ ਵਿਅਕਤ-ਅਵਿਅਕਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪਕ ਤੇ ਨਿਯਾਮਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਦਾਂਤ ‘ਅਹੰ’—ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵ-ਚੇਤਨਾ—ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 41

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

ਇਸ ਲਈ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸਵੈ-ਸਵਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਰਣ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਸਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਵ੍ਯਸਤ (ਵਿਭਕਤ) ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਖ਼ਰ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਏਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।

Verse 43

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः । शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

ਤਦ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 44

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः । चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

ਵਾਚ੍ਯ (ਅਰਥ) ਅਤੇ ਵਾਚਕ (ਸ਼ਬਦ) ਦਾ ਭੇਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਿਮ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾ-ਰਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਮਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤੀਤ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः । एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੱਕ ਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਵਾਣੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਅ’ ਨਾਮਕ ਉਸ ਇਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते । एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

‘ਉ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਮ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 47

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः । वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਜ्ञਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 48

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः । सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜੋ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਜੋ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः । तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च

ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸਥਿਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 50

कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम् । अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः

ਤਿੰਨ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੇਤੂ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम् । एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा

ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ‘ਏਵੰ—ਓਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਅਥਰਵਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 52

ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः । वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि

ਰਿਗ ਮੰਤ੍ਰ, ਯਜੁਸ ਸੂਤਰ, ਸਾਮ ਗਾਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਆਪ ਹੀ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ।

Verse 53

स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते । तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च

ਉਹ ਤੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ ਲਈ ਅਤੇ ਤਮ (ਅਗਿਆਨ) ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम् । तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा

ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੋਹਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮੋਹਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਕਿਰਪਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 55

प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः । उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम्

ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛਡਧਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਲਯ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 56

ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम् । निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम्

ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਧਾਮ ਦੀ ਦਿਪਤੀ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ—ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ। ਉਹ ਅਨੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ।

Verse 57

पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम् । अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम्

ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਨਿਰਭੈ, ਵਾਧੇ-ਘਾਟੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।

Verse 58

वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम् । निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम्

ਉਹ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ‘ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ’ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਅਤਿਸ਼ਯ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।

Verse 59

अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम् । प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम्

ਉਹ ਲੱਛਣ-ਰਹਿਤ, ਅਵਰਨਨੀਯ, ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਏਕਰਸ ਸਰੂਪ—ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 60

सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम् । ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ—ਸਰਬ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਧਾਮ ਅਤੇ ਐਸੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ—ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 61

रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः । ब्रह्मोवाच । अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਡਰ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋਵਾਂ ਜਾਂ ਗਿਆਨੀ, ਹੇ ਦੇਵ! ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਹੀ ਰਚਿਆ ਸੀ।”

Verse 62

ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति । आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो

ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਇੱਥੇ ਦੋਸ਼ੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈਂ—ਮੇਰਾ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰ।

Verse 63

निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा । आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः

ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਵੀ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਯਥੋਚਿਤ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।

Verse 64

पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः । विष्णुरुवाच । स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव

ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਨਾਥ, ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹੋ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਲਈ ਬਾਣੀ ਅਸਮਰਥ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 65

प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः । किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम्

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਇਹੀ ਹੈ—“ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀਏ?”

Verse 66

अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम् । कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया

ਅਣਜਾਣੇ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ‘ਕਾਰਣਤਾ’ ਦਾ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।

Verse 67

मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः । विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर

ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੰਡਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 68

यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः । त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम्

ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਪਰਿਮੇਯ ਹੈਂ—ਮਾਪਣ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਦਤ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ, ਡਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਆਰਤੀ-ਪੀੜਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 69

अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਇਸ ਉਲੰਘਣਾ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ-ਈਸ਼ਵਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਇਹ ਅਰਜ਼ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 70

प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत । ईश्वर उवाच । वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ

ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਤਸੋ! ਹੇ ਵਿਧੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੋ! ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹੋ।

Verse 71

युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम् । विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल

ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਧਾਰ ਲਿਆ; ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇ।

Verse 72

ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः । अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि

ਫਿਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਘਨਿਤ ਹੋ ਗਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਆ ਗਏ।

Verse 73

तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु । एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया

ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਮੈਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਲਿੰਗ-ਆਵਿਰਭਾਵ-ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰੋਕੇ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋ।

Verse 74

तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः । यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ

ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਲਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਕਰਤੱਬ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰੋ।

Verse 75

पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः । युवाभ्यां हि मया दत्ता कारणत्वप्रसिद्धये

ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਕਾਰਣਤਵ (ਉਪਕਰਣਤਵ) ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।

Verse 76

मंत्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम् । मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम्

ਉਹ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਤਨ—‘ਸੂਤਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ—ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੋ।

Verse 77

ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया । यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे

ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 78

एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ । मंत्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸੰਹਿਤਾ ਸਮੇਤ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਮੰਤਰਰਾਜ—ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 79

तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम् । महार्थं मंत्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਹ ਮਹਾਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਤਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਕਲਾਵਾਂ ਵੀ ਪੂਰੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ।

Verse 80

दंडवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः । अतिष्ठतां वीतभयावानंदास्तिमितौ तदा

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤਦ ਉੱਥੇ ਨਿਡਰ ਖੜੇ ਰਹੇ—ਮਨ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 81

एतस्मिन्नंतरे चित्रमिंद्रजालवदैश्वरम् । लिंगं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ, ਇੰਦਰਜਾਲ ਵਰਗੀ ਅਧਿਪਤਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਕਿਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 82

ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभंगतः । किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम्

ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਬੰਧਨ ਅਚਾਨਕ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਹਾਇ ਹਾਇ’ ਕਰਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਘਟਨਾ ਝੂਠੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?”

Verse 83

अचिंत्यवैभवं शंभोर्विचिंत्य च गतव्यथौ । अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिंग्य च परस्परम्

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਵੈਭਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਪਰਮ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਲੇ ਮਿਲਿਆ।

Verse 84

जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुंगवौ । ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः

ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਭ—ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ—ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 85

ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः । लिंगप्रतिष्ठा कुर्वंति लिंगे तं पूजयंति च

ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।