शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti

Verse 1

उपमन्युरुवाच । शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा । एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 2

अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः । मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा

ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ, ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਨੰਤ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 3

सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः । अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा

ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆ-ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਸੇ ਤੋਂ ਅਵਿਦਿਆ-ਈਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਤੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜੀਵ) ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਭੀ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੋਈ।

Verse 4

महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः । यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः

ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਹ-ਰਚਨਾਵਾਂ—ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 5

सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी । शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः

ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੁ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਾਰਕ—‘ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ’—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः । धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः

ਜਾਣਨਯੋਗ ਤੱਤ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ‘ਸ਼ਿਵਾ’ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ્ઞਾ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ), ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸਥਿਤੀ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਇੱਛਾ-ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਸੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 7

आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे । शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः

‘ਆਜ੍ਞਾ’ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਦੋ ਹਨ—ਪਰਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾ। ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਾ (ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਕਤੀ) ਐਸੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा । असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्

ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੀਵ, ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀਆਂ—ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਤ ਜਾਂ ਸਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।

Verse 9

सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् । मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया

ਉਹ ਦੇਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 10

अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया । विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते

ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਸਤਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ (ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ) ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 11

मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਮੁਨੀ—ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ—ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ; ਮਨ ਉਲਝਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 12

किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् । कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्

ਸਾਡਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ? ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਜੀਊਂਦੇ ਹਾਂ? ਸਾਡੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਅਸੀਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹਾਂ?

Verse 13

केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् । अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता

ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਲਈ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸੁਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਿਰੰਤਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ? ਅਤੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਅਲੰਘਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਈ?

Verse 14

कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते । भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा

ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ‘ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ’, ਨਾ ਨਿਯਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੂਤ, ਯੋਨੀ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਨਹੀਂ—ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਤੱਤ ਹੈ।

Verse 15

अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः । सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते

ਆਤਮਾ ਚੇਤਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਾਲ ਆਦਿ ਅਚੇਤਨ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਭੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् । पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्

ਉਸ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 17

तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् । शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा

ਉਸ (ਦੇਵੀ) ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ-ਪਾਸ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 18

यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च । अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति

ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਾਲ-ਤੱਤ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ ਬਿਨਾ ਬਚਤ ਦੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਪਾਲਣ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च । दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः

ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् । तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 21

न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् । तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः

ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਦੀ ਤਾਦਾਤਮਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਮੋਖ ਉਸੇ ਅਭੇਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 22

क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः । प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता

ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕਰਤਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ—ਸੁਲਭ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ—ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 23

देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा । कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः

ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਾਨਵ, ਪਸ਼ੂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਛੀ; ਤੋਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੀੜਾ—ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणोपि वा । वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी

ਚਾਹੇ ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਬਾਲਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਵਾਨ; ਬੁੱਢਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਨਾਸੰਨ—ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ—(ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤਾਰਕ ਕਿਰਪਾ ਸਭ ਉੱਤੇ ਹੈ)।

Verse 25

पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा । प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः

ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮੀ, ਪੰਡਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੂਰਖ—ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉਸੇ ਪਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 26

अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः । प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्

ਅਯੋਗਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਮਲ-ਦੋਸ਼ ਪਕੜ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति

ਉਹ ਭਗਤੀ ਕੇਵਲ (ਈਸ਼ਵਰੀ) ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 28

प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी । नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना

ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।

Verse 29

अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् । विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः

ਜੋ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ, ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 30

प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते । अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਸ ਪਸ਼ੁ-ਬੰਧ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਨਾਥ ਹੈ’ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਭਗਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 31

तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः । तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्

ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਵ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਯੋਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਪਰਮ ਭਗਤੀ (ਪਰਾ-ਭਕਤੀ) ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 32

परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः । प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः

ਉਸ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਰਾਤਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋਂ ਸਭ ਪਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् । नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः

ਜਿਸ ਮਰਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਯੋਨੀ-ਯੰਤਰਣਾ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 34

सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते । सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः

ਸ਼ਿਵ-ਸੇਵਾ—ਚਾਹੇ ਬਾਹਰੀ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ (ਸਾਂਗ) ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਨਿਰਾਕਾਰ (ਨਿਰੰਗ) ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਤੀ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਇਆ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ।

Verse 35

शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता । जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਆਦਿ ਦਾ ਚਿੰਤਨ—ਇਹ ਮਾਨਸੀ ਸੇਵਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਪ ਆਦਿ ਵਾਚਿਕੀ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ, ਪੂਜਾ-ਉਪਚਾਰ ਆਦਿ ਕਾਇਕੀ ਸੇਵਾ ਹਨ।

Verse 36

सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते । स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना

ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੇਵਾ ‘ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 37

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः । कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨ—ਤਪ, ਕਰਮ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ। ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ; ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਵਰਤ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ।

Verse 38

जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु । शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते

ਜਪ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ, ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ—ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः । शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्

ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਗਮ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ। ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 40

तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे । त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः

ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਵਧਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।