द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)

Verse 1

तत्रादौ शिवयोः पार्श्वे दक्षिणे वामतः क्रमात् । गंधाद्यैरर्चयेत्पूर्वं देवौ हेरंबषण्मुखौ

ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਾਸੇ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਜੇ, ਫਿਰ ਖੱਬੇ—ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੇਰੰਬ (ਗਣੇਸ਼) ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਸਕੰਦ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 2

ततो ब्रह्माणि परित ईशानादि यथाक्रमम् । सशक्तिकानि सद्यांतं प्रथमावरणे यजेत्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਸਦ੍ਯ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ।

Verse 3

षडंगान्यपि तत्रैव हृदयादीन्यनुक्रमात् । शिवस्य च शिवायाश्च वाह्नेयादि समर्चयेत्

ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਮ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 4

तत्र वामादिकान्रुद्रानष्टौ वामादिशक्तिभिः । अर्चयेद्वा न वा पश्चात्पूर्वादिपरितः क्रमात्

ਉੱਥੇ ਵਾਮ ਆਦਿ ਅੱਠ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਾਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 5

प्रथमावरणं प्रोक्तं मया ते यदुनंदन । द्वितीयावरणं प्रीत्या प्रोच्यते श्रद्धया शृणु

ਹੇ ਯਦੁਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਆਵਰਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 6

अनंतं पूर्वादिक्पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः । सूक्ष्मं दक्षिणदिक्पत्रे सह शक्त्या समर्चयेत्

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ। ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਸੂਖ਼ਮ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 7

ततः पश्चिमदिक्पत्रे सह शक्त्या शिवोत्तमम् । तथैवोत्तरदिक्पत्रे चैकनेत्रं समर्चयेत्

ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵੋੱਤਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਏਕਨੇਤਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 8

एकरुद्रं च तच्छक्तिं पश्चादीशदले ऽर्चयेत् । त्रिमूर्तिं तस्य शक्तिं च पूजयेदग्निदिग्दले

ਪੱਛਮ ਦੇ ਈਸ਼-ਦਲ ਵਿੱਚ ਏਕਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਅਗਨੀ-ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 9

श्रीकण्ठं नैरृते पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः । तथैव मारुते पत्रे शिखंडीशं समर्चयेत्

ਨੈਰ੍ਰਿਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦੇ ਦਲ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਦੇ ਦਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖੰਡੀਸ਼ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 10

द्वितीयावरणे चेज्यास्सर्वर्तश्चक्रवर्तिनः । तृतीयावरणे पूज्याः शक्तिभिश्चाष्टमूर्तयः

ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਅਰਥ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 11

अष्टसु क्रमशो दिक्षु पूर्वादिपरितः क्रमात् । भवः शर्वस्तथेशानो रुद्रः पशुपतिस्ततः

ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਈਸ਼ਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

उग्रो भीमो महादेव इत्यष्टौ मूर्तयः क्रमात् । अनंतरं ततश्चैव महादेवादयः क्रमात्

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਉਗ੍ਰ’, ‘ਭੀਮ’, ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 13

ईशानो विजयो भीमो देवदेवो भवोद्भवः । कपर्दीशश्च कथ्यंते तथैकादशशक्तयः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ, ਵਿਜਯ, ਭੀਮ, ਦੇਵਦੇਵ, ਭਵੋਦਭਵ ਅਤੇ ਕਪਰਦੀਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਦਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

तत्राष्टौ प्रथमं पूज्याः वाह्नेयादि यथाक्रमम् । देवदेवः पूर्वपत्रे ईशानं चाग्निगोचरे

ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਪੂਰਬੀ ਪੱਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਦੇਵਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਗੋਚਰ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਹਨ।

Verse 15

भवोद्भवस्तयोर्मध्ये कपालीशस्ततः परम् । तस्मिन्नावरणे भूयो वृषेन्द्रं पुरतो यजेत्

ਭਵ ਅਤੇ ਉਦਭਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਪਾਲੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਹਨ। ਉਸੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰ, ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਂਦ੍ਰ ਨੰਦੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 16

नंदिनं दक्षिणे तस्य महाकालं तथोत्तरे । शास्तारं वह्निदिक्पत्रे मात्ःर्दक्षिणदिग्दले

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਕਾਲ। ਅਗਨੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਪੱਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦਲ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਗਣ ਹਨ।

Verse 17

गजास्यं नैरृते पत्रे षण्मुखं वारुणे पुनः । ज्येष्ठां वायुदले गौरीमुत्तरे चंडमैश्वरे

ਨੈ਋ਤ ਦਲ ਵਿੱਚ ਗਜਾਸ੍ਯ (ਗਣੇਸ਼) ਦਾ ਧਿਆਨ/ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੀਏ; ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ (ਪੱਛਮ) ਦਲ ਵਿੱਚ ਛਣਮੁਖ (ਸਕੰਦ) ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੀਏ। ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਲ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਉੱਤਰ ਦਲ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ।

Verse 18

शास्तृनन्दीशयोर्मध्ये मुनीन्द्रं वृषभं यजेत् । महाकालस्योत्तरतः पिंगलं तु समर्चयेत्

ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੁ ਅਤੇ ਨੰਦੀਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੁਨੀੰਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੀਏ। ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਿੰਗਲ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੀਏ।

Verse 19

शास्तृमातृसमूहस्य मध्ये भृंगीश्वरं ततः । मातृविघ्नेशमध्ये तु वीरभद्रं समर्चयेत्

ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੁ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭ੍ਰਿੰਗੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ। ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੀਏ।

Verse 20

स्कन्दविघ्नेशयोर्मध्ये यजेद्देवीं सरस्वतीम् । ज्येष्ठाकुमारयोर्मध्ये श्रियं शिवपदार्चिताम्

ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ। ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਤੇ ਕੁਮਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ-ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਿਤ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ।

Verse 21

ज्येष्ठागणाम्बयोर्मध्ये महामोटीं समर्चयेत् । गणाम्बाचण्डयोर्मध्ये देवीं दुर्गां प्रपूजयेत्

ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਗਣਾਂਬਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਮੋਟੀ ਦੀ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੀਏ। ਅਤੇ ਗਣਾਂਬਾ ਤੇ ਚੰਡਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਪੂਜਾ ਕਰੀਏ।

Verse 22

अत्रैवावरणे भूयः शिवानुचरसंहतिम् । रुद्रप्रथमभूताख्यां विविधां च सशक्तिकाम्

ਇਸੇ ਆਵਰਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਟੋਲੀ ਵੇਖੀ—ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਆਦਿ-ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 23

शिवायाश्च सखीवर्गं जपेद्ध्यात्वा समाहितः । एवं तृतीयावरणे वितते पूजिते सति

ਸਮਾਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਦੇ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਮ/ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਜਾ ਆਵਰਣ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ।

Verse 24

चतुर्थावरणं ध्यात्वा बहिस्तस्य समर्चयेत् । भानुः पूर्वदले पूज्यो दक्षिणे चतुराननः

ਚੌਥੇ ਆਵਰਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬਾਹਰੋਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਿੱਚ ਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਾਨਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 25

रुद्रो वरुणदिक्पत्रे विष्णुरुत्तरदिग्दले । चतुर्णामपि देवानां पृथगावरणान्यथ

ਵਰੁਣ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੱਛਮ) ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਰਣ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।

Verse 26

तस्यांगानि षडेवादौ दीप्ताद्याभिश्च शक्तिभिः । दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला क्रमात्

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਦੀਪਤਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੀਪਤਾ, ਸੂਖ਼ਮਾ, ਜਯਾ, ਭਦਰਾ, ਵਿਭੂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾ।

Verse 27

अमोघा विद्युता चैव पूर्वादि परितः स्थिताः । द्वितीयावरणे पूज्याश्चतस्रो मूर्तयः क्रमात्

ਦੂਜੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ—ਅਮੋਘਾ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤਾ ਆਦਿ—ਜੋ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 28

पूर्वाद्युत्तरपर्यंताः शक्तयश्च ततः परम् । आदित्यो भास्करो भानू रविश्चेत्यनुपूर्वशः

ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ’, ‘ਭਾਸਕਰ’, ‘ਭਾਨੂ’ ਅਤੇ ‘ਰਵਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

अर्को ब्रह्मा तथा रुद्रो विष्णुश्चैते विवस्वतः । विस्तारा पूर्वदिग्भागे सुतरां दक्षिणे स्थिताः

ਵਿਵਸਵਤ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਅਰਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 30

बोधनी पश्चिमे भागे आप्यायिन्युत्तरे पुनः । उषां प्रभां तथा प्राज्ञां सन्ध्यामपि ततः परम्

ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੋਧਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਆਪ੍ਯਾਇਨੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਭਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜ਼্ঞਾ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੰਧਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਹੈ।

Verse 31

ऐशानादिषु विन्यस्य द्वितीयावरणे यजेत् । सोममंगारकं चैव बुधं बुद्धिमतां वरम्

ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ), ਮੰਗਾਰਕ (ਮੰਗਲ) ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁਧ (ਬੁਧ ਗ੍ਰਹਿ)।

Verse 32

बृहस्पतिं बृहद्बुद्धिं भार्गवं तेजसां निधिम् । शनैश्चरं तथा राहुं केतुं धूम्रं भयंकरम्

ਭਗਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ—, ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ)—ਤੇਜ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ—, ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਰਾਹੁ, ਕੇਤੁ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਧੂਮ੍ਰ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 33

समंततो यजेदेतांस्तृतीयावरणे क्रमात् । अथवा द्वादशादित्या द्वितीयावरणे यजेत्

ਫਿਰ ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 34

तृतीयावरणे चैव राशीन्द्वादश पूजयेत् । सप्तसप्त गणांश्चैव बहिस्तस्य समंततः

ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਗਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 35

ऋषीन्देवांश्च गंधर्वान्पन्नगानप्सरोगणान् । ग्रामण्यश्च तथा यक्षान्यातुधानांस्तथा हयान्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਪੰਨਗਾਂ (ਨਾਗਾਂ) ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਾਮਣ੍ਯ (ਸਮੁਦਾਇ-ਨੇਤਾ), ਯਕਸ਼, ਯਾਤੁਧਾਨ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਪੂਜ ਕੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।

Verse 36

सप्तच्छंदोमयांश्चैव वालखिल्यांश्च पूजयेत् । एवं तृतीयावरणे समभ्यर्च्य दिवाकरम्

ਸੱਤ ਛੰਦੋਮਯ (ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ-ਸਰੂਪ) ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

Verse 37

ब्रह्माणमर्चयेत्पश्चात्त्रिभिरावरणैः सहः । हिरण्यगर्भं पूर्वस्यां विराजं दक्षिणे ततः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਆਵਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 38

कालं पश्चिमदिग्भागे पुरुषं चोत्तरे यजेत् । हिरण्यगर्भः प्रथमो ब्रह्मा कमलसन्निभः

ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ—ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ ਹੈ।

Verse 39

कालो जात्यंजनप्रख्यः पुरुषः स्फटिकोपमः । त्रिगुणो राजसश्चैव तामसः सात्त्विकस्तथा

ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਨਮਜਾਤ ਅੰਜਨ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ—ਰਾਜਸ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

चत्वार एते क्रमशः प्रथमावरणे स्थिताः । द्वितीयावरणे पूज्याः पूर्वादिपरितः क्रमात्

ਇਹ ਚਾਰੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 41

सनत्कुमारः सनकः सनंदश्च सनातनः । तृतीयावरणे पश्चादर्चयेच्च प्रजापतीन्

ਫਿਰ ਤੀਜੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਸਨਕ, ਸਨੰਦ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 42

अष्टौ पूर्वांश्च पूर्वादौ त्रीन्प्राक्पश्चादनुक्रमात् । दक्षो रुचिर्भृगुश्चैव मरीचिश्च तथांगिराः

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠ ‘ਪੂਰਵ’ ਹਨ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ‑ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਤਿੰਨ। ਇਹ ਹਨ—ਦਕ੍ਸ਼, ਰੁਚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚਿ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ।

Verse 43

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुरत्रिश्च कश्यपः । वसिष्ठश्चेति विख्याताः प्रजानां पतयस्त्विमे

ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅਤ੍ਰਿ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ (ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 44

तेषां भार्याश्च तैस्सार्धं पूजनीया यथाक्रमम् । प्रसूतिश्च तथाकूतिः ख्यातिः सम्भूतिरेव च

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ—ਪ੍ਰਸੂਤੀ, ਆਕੂਤੀ, ਖ੍ਯਾਤੀ ਅਤੇ ਸੰਭੂਤੀ।

Verse 45

धृतिः स्मृतिः क्षमा चैव सन्नतिश्चानसूयका । देवमातारुन्धती च सर्वाः खलु पतिव्रताः

ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਖ਼ਮਾ, ਸਨ੍ਨਤੀ, ਅਨਸੂਯਾ, ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 46

शिवार्चनरतो नित्यं श्रीमत्यः प्रियदर्शनाः । प्रथमावरणे वेदांश्चतुरो वा प्रपूजयेत्

ਜੋ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 47

इतिहासपुराणानि द्वितीयावरणे पुनः । तृतीयावरणे पश्चाद्धर्मशास्त्रपुरस्सराः

ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

वैदिक्यो निखिला विद्याः पूज्या एव समंततः । पूर्वादिपुरतो वेदास्तदन्ये तु यथारुचि

ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 49

अष्टधा वा चतुर्धा वा कृत्वा पूजां समंततः । एवं ब्रह्माणमभ्यर्च्य त्रिभिरावरणैर्युतम्

ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 50

दक्षिणे पश्चिमे पश्चाद्रुद्रं सावरणं यजेत् । तस्य ब्रह्मषडंगानि प्रथमावरणं स्मृतम्

ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਆਵਰਨ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ (ਸ਼ਡੰਗ) ਪਹਿਲਾ ਆਵਰਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 51

द्वितीयावरणे चैव विद्येश्वरमयं तथा । तृतीयावरणे भेदो विद्यते स तु कथ्यते

ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 52

चतस्रो मूर्तयस्तस्य पूज्याः पूर्वादितः क्रमात् । त्रिगुणास्सकलो देवः पुरस्ताच्छिवसंज्ञकः

ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ (ਪੂਰਬ) ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਯੁਕਤ, ਸਕਲ-ਰੂਪ ਦੇਵ ਬਿਰਾਜਦੇ ਹਨ।

Verse 53

राजसो दक्षिणे ब्रह्मा सृष्टिकृत्पूज्यते भवः । तामसः पश्चिमे चाग्निः पूज्यस्संहारको हरः

ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਜੋਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ‘ਭਵ’—ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਤਮੋਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਅਗਨੀ; ਸੰਹਾਰਕ ‘ਹਰ’ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 54

सात्त्विकस्सुखकृत्सौम्ये विष्णुर्विश्वपतिर्मृडः । एवं पश्चिमदिग्भागे शम्भोः षड्विंशकं शिवम्

ਸੌਮ੍ਯ, ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਪ੍ਰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ’, ‘ਵਿਸ਼ਵਪਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਛੱਬੀਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 55

समभ्यर्च्योत्तरे पार्श्वे ततो वैकुंठमर्चयेत् । वासुदेवं पुरस्कृत्वा प्रथमावरणे यजेत्

ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵੈਕੁੰਠ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਕਰੇ।

Verse 56

अनिरुद्धं दक्षिणतः प्रद्युम्नं पश्चिमे ततः । सौम्ये संकर्षणं पश्चाद्व्यत्यस्तौ वा यजेदिमौ

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ, ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਮ੍ਯ (ਉੱਤਰ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜੇ।

Verse 57

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शुभम् । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोथ वामनः

ਪਹਿਲਾ ਆਵਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਆਵਰਨ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਉਸ (ਦੂਜੇ) ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਮਤਸ੍ਯ, ਕੂਰਮ, ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ ਅਤੇ ਵਾਮਨ (ਰੂਪ) ਹਨ।

Verse 58

रामश्चान्यतमः कृष्णो भवानश्वमुखोपि च । तृतीयावरणे चक्रुः पूर्वभागे समर्चयेत्

ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਭਵਾਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੁਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 59

नारायणाख्यां याम्येस्त्रं क्वचिदव्याहतं यजेत् । पश्चिमे पांचजन्यं च शार्ङ्गंधनुरथोत्तरे

ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮਕ ਅਵਿਆਹਤ (ਅਚੂਕ) ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 60

एवं त्र्यावरणैः साक्षाद्विश्वाख्यां परमं हरिम् । महाविष्णुं सदाविष्णुं मूर्तीकृत्य समर्चयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਆਵਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਹਰਿ—ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ, ਸਦਾਵਿਸ਼ਣੂ—ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 61

इत्थं विष्णोश्चतुर्व्यूहक्रमान्मूर्तिचतुष्टयम् । पूजयित्वा च तच्छक्तीश्चतस्रः पुजयेत्क्रमात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 62

प्रभामाग्नेयदिग्भागे नैरृते तु सरस्वतीम् । गणांबिका च वायव्ये लक्ष्मीं रौद्रे समर्चयेत्

ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ। ਵਾਯਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਣਾਂਬਿਕਾ ਦੀ, ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ (ਈਸ਼ਾਨ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 63

एवं भान्वादिमूर्तीनां तच्छक्तीनामनंतरम् । पूजां विधाय लोकेशांस्तत्रैवावरणे यजेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲਾਂ—ਲੋਕੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਯਜਨ ਕਰੇ।

Verse 64

इन्द्रमग्निं यमं चैव निरृतिं वरुणं तथा । वायुं सोमं कुबेरं च पश्चादीशानमर्चयेत्

ਫਿਰ ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਯੂ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ ਰੂਪ—ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰੇ।

Verse 65

एवं चतुर्थावरणं पूजयित्वा विधानतः । आयुधानि महेशस्य पश्चाद्बांह्यं समर्चयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥੇ ਆਵਰਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਆਯੁਧਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ (ਘੇਰਦੇ) ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 66

श्रीमन्त्रिशूलमैशाने वज्रं माहेन्द्रदिङ्मुखे । परशुं वह्निदिग्भागे याम्ये सायकमर्चयेत्

ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ੁਭ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਮਾਹੇਂਦ੍ਰ (ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਦੀ। ਵਹ્નਿ (ਆਗਨੇਯ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੂ ਦੀ, ਅਤੇ ਯਾਮ੍ਯ (ਦੱਖਣ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਾਯਕ (ਬਾਣ) ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰੇ।

Verse 67

नैरृते तु यजेत्खड्गं पाशं वारुणगोचरे । अंकुशं मारुते भागे पिनाकं चोत्तरे यजेत्

ਨੈਰ੍ਰਿਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖੜਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਵਰੁਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਦਾ ਅਰਚਨ ਕਰੇ। ਵਾਯੂ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਸ਼, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਿਨਾਕ (ਸ਼ਿਵ ਧਨੁਸ਼) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 68

पश्चिमाभिमुखं रौद्रं क्षेत्रपालं समर्चयेत् । पञ्चमावरणं चैव सम्पूज्यानन्तरं बहिः

ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਰੌਦ੍ਰ ਸਰੂਪ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪੰਜਵੇਂ ਆਵਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰੀ ਭਾਗ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।

Verse 69

सर्वावरणदेवानां बहिर्वा पञ्चमे ऽथवा । पञ्चमे मातृभिस्सार्धं महोक्ष पुरतो यजेत्

ਸਾਰੇ ਆਵਰਨ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਕਰੇ। ਪੰਜਵੇਂ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਅੱਗੇ ਮਹੋਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਯਜਨ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 70

ततः समंततः पूज्यास्सर्वा वै देवयोनयः । खेचरा ऋषयस्सिद्धा दैत्या यक्षाश्च राक्षसाः

ਫਿਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਗਈਆਂ—ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਗਣ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਦੈਤ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੀ।

Verse 71

अनंताद्याश्च नागेंद्रा नागैस्तत्तत्कुलोद्भवैः । डाकिनीभूतवेतालप्रेतभैरवनायकाः

ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਨਾਗੇੰਦਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਨਾਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਡਾਕਿਨੀਆਂ, ਭੂਤਾਂ, ਵੇਤਾਲਾਂ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਤੇ ਉਗ੍ਰ ਭੈਰਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 72

पातालवासिनश्चान्ये नानायोनिसमुद्भवाः । नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च

ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ; ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਸਰੋਵਰ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ (ਉਸ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 73

पशवः पक्षिणो वृक्षाः कीटाद्याः क्षुद्रयोनयः । नराश्च विविधाकारा मृगाश्च क्षुद्रयोनयः

ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ, ਕੀੜੇ ਆਦਿ—ਇਹ ‘ਛੁਦ੍ਰ ਯੋਨੀਆਂ’ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਆਦਿ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਛੁਦ੍ਰ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

भुवनान्यन्तरण्डस्य ततो ब्रह्माण्डकोटयः । बहिरंडान्यसंख्यानि भुवनानि सहाधिपैः

ਹਰ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕ ਭੁਵਨ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਅਸੰਖ ਅੰਡ ਹਨ—ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ।

Verse 75

ब्रह्मांडाधारका रुद्रा दशदिक्षु व्यवस्थिताः । यद्गौड यच्च मामेयं यद्वा शाक्तं ततः परम्

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਜੋ ‘ਗੌੜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ‘ਮਾਮੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ‘ਸ਼ਾਕਤ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।

Verse 76

यत्किञ्चिदस्ति शब्दस्य वाच्यं चिदचिदात्मकम् । तत्सर्वं शिवयोः पार्श्वे बुद्ध्वा सामान्यतो यजेत्

ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਚ੍ਯ ਹੈ—ਚੇਤਨ (ਚਿਤ) ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ (ਅਚਿਤ)—ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ (ਦਿਵ੍ਯ ਜੋੜੇ) ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 77

कृतांजलिपुटाः सर्वे ऽचिंत्याः स्मितमुखास्तथा । प्रीत्या संप्रेक्षमाणाश्च देवं देवीं च सर्वदा

ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 78

इत्थमावरणाभ्यर्चां कृत्वाविक्षेपशांतये । पुनरभ्यर्च्य देवेशं पक्त्वाक्षरमुदीरयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਕਸ਼ੇਪਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਵਰਣ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੁੜ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਅੱਖਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 79

निवेदयेत्ततः पश्चाच्छिवयोरमृतोपमम् । सुव्यञ्जनसमायुक्तं शुद्धं चारु महाचरुम्

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ, ਉੱਤਮ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਚਰੂ (ਪਕਿਆ ਨੈਵੇਦ੍ਯ) ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 80

द्वात्रिंशदाढकैर्मुख्यमधमं त्वाढकावरम् । साधयित्वा यथासंपच्छ्रद्धया विनिवेदयेत्

ਮੁੱਖ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਬੱਤੀ ਆਢਕ ਮਾਪ ਨਾਲ ਅਤੇ ਗੌਣ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਆਢਕ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 81

ततो निवेद्य पानीयं तांबूलं चोपदंशकैः । नीराजनादिकं कृत्वा पूजाशेषं समापयेत्

ਫਿਰ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਜਲ ਅਤੇ ਉਪਦੰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਤਾਮਬੂਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 82

भोगोपयोग्यद्रव्याणि विशिष्टान्येव साधयेत् । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत भक्तिमान्विभवे सति

ਜਦੋਂ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ, ਭਗਤ ਨੂੰ ਪੂਜਾ-ਯੋਗ ਉੱਤਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਗਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਧਨ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਜਾਂ ਕੰਜੂਸੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 83

शठस्योपेक्षकस्यापि व्यंग्यं चैवानुतिष्ठतः । न फलंत्येव कर्माणि काम्यानीति सतां कथा

ਸਤਜਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹੇ ਜਾਂ ਤਾਨੇ-ਢੋਂਗ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰੇ—ਉਸ ਦੇ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

Verse 84

तस्मात्सम्यगुपेक्षां च त्यक्त्वा सर्वांगयोगतः । कुर्यात्काम्यानि कर्माणि फलसिद्धिं यदीच्छति

ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਰੀਰ-ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰੋ।

Verse 85

इत्थं पूजां समाप्याथ देवं देवीं प्रणम्य च । भक्त्या मनस्समाधाय पश्चात्स्तोत्रमुदीरयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ।

Verse 86

ततः स्तोत्रमुपास्यान्ते त्वष्टोत्तरशतावराम् । जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यां सहस्रोत्तरमुत्सुकः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਤਸੁਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 87

विद्यापूजां गुरोः पूजां कृत्वा पश्चाद्यथाक्रमम् । यथोदयं यथाश्राद्धं सदस्यानपि पूजयेत्

ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਥਾਕ੍ਰਮ—ਜਿਸ ਦੀ ਜਿਹੀ ਯੋਗਤਾ ਹੋਵੇ—ਸ਼ਰਾਧ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਦੱਸਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 88

ततः उद्वास्य देवेशं सर्वैरावरणैः सह । मण्डलं गुरवे दद्याद्यागोपकरणैस्सह

ਫਿਰ ਸਭ ਆਵਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਦਵਾਸਨ ਕਰਕੇ, ਯਾਗ ਦੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਮੰਡਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 89

शिवाश्रितेभ्यो वा दद्यात्सर्वमेवानुपूर्वशः । अथवा तच्छिवायैव शिवक्षेत्रे समर्पयेत्

ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 90

शिवाग्नौ वा यजेद्देवं होमद्रव्यैश्च सप्तभिः । समभ्यर्च्य यथान्यायं सर्वावरणदेवताः

ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਹੋਮ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਭ੍ਯਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਆਵਰਣ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ।

Verse 91

एष योगेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । न तस्मादधिकः कश्चिद्यागो ऽस्ति भुवने क्वचित्

ਇਹ (ਸ਼ਿਵ) ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਯਾਗ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।

Verse 92

न तदस्ति जगत्यस्मिन्नसध्यं यदनेन तु । ऐहिकं वा फलं किंचिदामुष्मिकफलं तु वा

ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸ (ਸ਼ੈਵ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਾਏ) ਨਾਲ ਅਸਾਧ੍ਯ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਲੌਕਿਕ ਫਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਫਲ—ਸਭ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 93

इदमस्य फलं नेदमिति नैव नियम्यते । श्रेयोरूपस्य कृत्स्नस्य तदिदं श्रेष्टसाधनम्

ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ “ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ”; ਪਰਮ-ਕਲਿਆਣ-ਸਰੂਪ ਸਮੂਹ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 94

इदं न शक्यते वक्तुं पुरुषेण यदर्च्यते । चिंतामणेरिवैतस्मात्तत्तेन प्राप्यते फलम्

ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਵਾਂਗ, ਉਸੇ ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਤੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 95

तथापि क्षुद्रमुद्दिश्य फलं नैतत्प्रयोजयेत् । लघ्वर्थी महतो यस्मात्स्वयं लघुतरो भवेत्

ਤਾਂ ਵੀ ਛੋਟੇ ਫਲ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਤੱਛ ਲਾਭ ਦਾ ਲੋਭੀ ਆਪ ਹੀ ਹੋਰ ਵੀ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 96

महद्वा फलमल्पं वा कृतं चेत्कर्म सिध्यति । महादेवं समुद्दिश्य कृतं कर्म प्रयुज्यताम्

ਫਲ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੋਟਾ, ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਆਪਣਾ ਫਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸਿੱਧੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

तस्मादनन्यलभ्येषु शत्रुमृत्युंजयादिषु । फलेषु दृष्टादृष्टेषु कुर्यादेतद्विचक्षणः

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਜਯ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਆਦਿ ਹੋਰਥਾਂ ਅਲਭ੍ਯ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥

Verse 98

महत्स्वपि च पातेषु महारागभयादिषु । दुर्भिक्षादिषु शांत्यर्थं शांतिं कुर्यादनेन तु

ਵੱਡੇ ਪਤਨਾਂ, ਤੀਬਰ ਰਾਗ‑ਭੈ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਆਦਿ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ੈਵ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤਿਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 99

बहुना किं प्रलापेन महाव्यापन्निवारकम् । आत्मीयमस्त्रं शैवानामिदमाह महेश्वरः

ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਹਾਂ‑ਵਿਪੱਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਉਪਾਅ ਹੈ; ਸ਼ੈਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਹੈ—ਇਉਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ।

Verse 100

तस्मादितः परं नास्ति परित्राणमिहात्मनः । इति मत्वा प्रयुंजानः कर्मेदं शुभमश्नुते

ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਗਲ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 101

स्तोत्रमात्रं शुचिर्भूत्वा यः पठेत्सुसमाहितः । सोप्यभीष्टतमादर्थादष्टांशफलमाप्नुयात्

ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਅਭੀਸ਼ਟ ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 102

अर्थं तस्यानुसन्धाय पर्वण्यनशनः पठेत् । अष्टाभ्यां वा चतुर्दश्यां फलमर्धं समाप्नुयात्

ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਥੀਆਂ ‘ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਅੱਠਮੀ ਜਾਂ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਹੇ ਫਲ ਦਾ ਅੱਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 103

यस्त्वर्थमनुसंधाय पर्वादिषु तथा व्रती । मासमेकं जपेत्स्तोत्रं स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्

ਪਰ ਜੋ ਵ੍ਰਤੀ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਬਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇਹ ਸਤੋਤਰ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।