पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
ਅਧਿਆਇ 12 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੱਤ੍ਵਤಃ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮਹਾਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਰਿਮੇਯ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਗਮ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ; ਸ਼ਿਵਭਕਤਾਂ ਲਈ ਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਪਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ—ਵੇਦਸਾਰ, ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਸਵੈੰ ਸ਼ਿਵਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਸਿੱਧੀਦਾਇਕ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ‘ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਨੂੰ ਆਦ੍ਯ ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੁਖਮ ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰ ਤੱਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਸ਼ਡਕ੍ਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਤਨੁ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵੀ।
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਰਬਜ੍ਞ, ਸਰਬ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ! ਮੈਂ ਪੰਜਾਖ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੱਤ੍ਵਤಃ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
उपमन्युरुवाच । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪੰਜਾਖ਼ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।
Verse 3
वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः । सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः
ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਗਮਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛਡਾਖ਼ਰ ਮੰਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤਾਂ ਲਈ ਹਰ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 4
तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्
ਉਹ ਬਚਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧ, ਨਿਸ਼ਸੰਦੇਹ—ਇਹ ਵਾਕ੍ਯ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ।
Verse 5
नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् । सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्
ਉਹ ਪਾਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬਚਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਰਮਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਭਾਵ ਗੰਭੀਰ ਸੀ।
Verse 6
मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये । प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्
ਸਾਰੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸੌਖੇ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ—“ਓਂ ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ।” ਇਹ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉਚਾਰ ਹੈ।
Verse 7
तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् । अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्
ਉਹੀ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ—ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ। ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਬਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः
ਦੇਵ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਇਕ ਅੱਖਰ “ਓਂ” ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 9
मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः । वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः
ਸੂਖਮ ਛਡਾਖ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ-ਤਨੂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਸਾਖ਼ਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਾਚ੍ਯ (ਅਰਥ) ਅਤੇ ਵਾਚਕ (ਸ਼ਬਦ) ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 10
वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः । वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः
ਵਾਚ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਚਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਸੰਬੰਧ ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
Verse 11
यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः । शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਘੋਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੋਚਕ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 12
व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः । तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः
ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਪੱਖ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत् । अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च
ਜੇ ਜਗੰਨਾਥ ਅਸੱਤ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜੜ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਹੀਣ ਹੈ।
Verse 14
प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना
ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਪਰਮਾਣੂ ਤੱਕ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੜ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Verse 15
धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात् । न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति
ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੰਧਨ-ਮੋਖ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 16
वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा । तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः
ਜਿਵੇਂ ਵੈਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੋਗੀ ਬਿਨਾ ਆਨੰਦ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਅਨਾਦਿ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ।
Verse 17
अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात् । आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः
ਇੱਕ ਨਾਥ—ਪਰਿਤ੍ਰਾਤਾ—ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ।
Verse 18
सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे । तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः
ਸ਼ੈਵ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ‘ਅਭਿਧਾਨ’ (ਨਾਮ) ਮੰਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ‘ਅਭਿਧੇਯ’ (ਅਰਥ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः । एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम्
ਅਭਿਧਾਨ ਤੇ ਅਭਿਧੇਯ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ ਆਪ ਹੀ ਸਿੱਧ ਪਰਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਤਨਾ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 20
यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम् । विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम्
‘ਓਂ ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਪਣਾ ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਵਚਨ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਵਿਧੀ-ਵਾਕ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸਿਫ਼ਤ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੈ।
Verse 21
यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः । लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत्
ਜੋ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਭਲਾ ਝੂਠੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਸੱਤ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 22
यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः । यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत्
ਵਸਤੂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ, ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਵਕ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੱਦ ਤੱਕ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਵਜ੍ਞ ਬਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 23
रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत् । ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा
ਰਾਗ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਉਹ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 24
अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः
ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਹਰ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਰਚਿਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 25
तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता । यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਬਾਰੇ ਯਥਾਰਥ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਅਸ਼ਰਧ ਹੈ ਉਹ ਅਧੋਗਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 26
स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् । वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्
ਸੁਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖਸ਼) ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਸੁੰਦਰ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਾਕ ‘ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ’—ਅਰਥਾਤ ਚੰਗੀ ਬਾਣੀ—ਜਾਣੋ।
Verse 27
रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् । वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते
ਜੋ ਬਚਨ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼, ਝੂਠ, ਕ੍ਰੋਧ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਨਰਕ-ਪਾਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ‘ਦੁਰਭਾਸ਼ਿਤ’ ਅਰਥਾਤ ਮੰਦੀ ਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा । अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना
ਅਵਿਦਿਆ ਤੇ ਰਾਗ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ?
Verse 29
यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्
ਜਿਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਲਿਆਣ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ ਆਦਿ ਆਸਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਜਾਗ ਕੇ ਬੰਧਨ ਢਿੱਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬਚਨ ਭਾਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੁੰਦਰ ਲੱਗੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਸੱਚ ਅਤੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸ਼ੁਭ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ।
Verse 30
बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः । प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्
ਮੰਤਰ ਭਾਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਸਰਵਜ्ञ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਣੀਤ ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਮੰਤਰ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 31
सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे । न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्
ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਛਡਅੱਖਰ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।
Verse 32
सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा । मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा
ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਮਹਾਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਉਪਮੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਵੇਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਛਡਅੱਖਰ ਮੰਤਰ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਧਾਗਾ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 33
शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च । षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः
ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਵਿਦਿਆ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ-ਸੂਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹਨ।
Verse 34
किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः
ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਤਰ—“ਓਂ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਯ”—ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?
Verse 35
तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् । येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः
ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸੁਣਨਾ ਸੀ ਸਭ ਸੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਰਤੱਬ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਾਇਆ—ਉਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ‘ਓਂ ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਮੰਤਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਭਿਆਸ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ।
Verse 36
नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्
ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਨਮਸਕਾਰ-ਸਹਿਤ ‘ਸ਼ਿ-ਵਾ-ਯ’ ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਧੰਨ ਅਤੇ ਸਫਲ ਹੈ।
Verse 37
अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा । पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात्
ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਅੰਤ੍ਯਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਡਿਤ—ਜੋ ਪੰਜਾਖਰ ਜਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना । हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः
ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ—ਇਹ ਸਭ ਮਰਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is structured as a doctrinal dialogue: Kṛṣṇa questions and the sage Upamanyu expounds the mantra’s greatness and metaphysical grounding.
The teaching frames ‘namaḥ śivāya’ as the core formula while also integrating the ekākṣara ‘oṃ’ as a subtle, all-pervasive presence of Śiva—yielding a ṣaḍakṣara reading alongside the pañcākṣara focus.
Śiva is presented as guṇa-transcendent and omnipresent, while the pañcabrahma structure (with Īśāna and related subtle principles) is mapped into the mantra, affirming deity–mantra identity.