नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
ਅਧਿਆਇ 28 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਲਈ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧਿਕ੍ਰਮ-ਰੇਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਅਤੇ ਪੱਖਵਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਵ ਦਿਨਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਅਯਨ-ਬਦਲਾਅ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਬ੍ਰਹਮਕੂರ್ಚ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾਭਿਸ਼ੇਕ, ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਗ ਸੇਵਨ—ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਜਿਹੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੀਨਾ–ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਤੇ ਦਾਨ: ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼੍ਯ ਤੇ ਨੀਰਾਜਨ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਮਘਾ ਤੇ ਘ੍ਰਿਤ-ਕੰਬਲ ਦਾਨ, ਫਾਲਗੁਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹੋਤਸਵ ਆਰੰਭ, ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਾ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਦੋਲਾ-ਵਿਧੀ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪੋਤਸਵ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਮੂਲਾ ਤੇ ਠੰਢੇ ਜਲਘਟ ਦਾ ਦਾਨ, ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਸ਼ਾਢਾ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਪਣ, ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲ-ਸਜਾਵਟ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਜਲਕ੍ਰੀੜਾ/ਪ੍ਰੋਛਣ ਆਦਿ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵਰਤ-ਪੂਜਾ-ਦਾਨ-ਉਤਸਵਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੈਲੰਡਰ-ਨਕਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवाश्रमनिषेविणाम् । शिवशास्त्रोक्तमार्गेण नैमित्तिकविधिक्रमम्
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
सर्वेष्वपि च मासेषु पक्षयोरुभयोरपि । अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां तथा पर्वाणि च क्रमात्
ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੱਠਮੀ ਅਤੇ ਚੌਦਸ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਵ-ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ (ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
Verse 3
अयने विषुवे चैव ग्रहणेषु विशेषतः । कर्तव्या महती पूजा ह्यधिका वापि शक्तितः
ਅਯਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 4
मासिमासि यथान्यायं ब्रह्मकूर्चं प्रसाध्य तु । स्नापयित्वा शिवं तेन पिबेच्छेषमुपोषितः
ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਪੀਵੇ।
Verse 5
ब्रह्महत्यादिदोषाणामतीव महतामपि । निष्कृतिर्ब्रह्मकूर्चस्य पानान्नान्या विशिष्यते
ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਅਤਿ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਹਿਤ ਪਾਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
Verse 6
पौषे पुष्यनक्षत्रे कुर्यान्नीराजनं विभोः । माघे मघाख्ये नक्षत्रे प्रदद्याद्घृतकंबलम्
ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਕੰਬਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
फाल्गुने चोत्तरान्ते वै प्रारभेत महोत्सवम् । चैत्रे चित्रापौर्णमास्यां दोलां कुर्याद्यथाविधि
ਫਾਲਗੁਣ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹੋਤਸਵ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਚਿਤ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਲੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਲਾ-ਉਤਸਵ (ਝੂਲਾ ਸੇਵਾ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 8
वैशाख्यां तु विशाखायां कुर्यात्पुष्पमहालयम् । ज्येष्ठे मूलाख्यनक्षत्रे शीतकुम्भं प्रदापयेत्
ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੁਸ਼ਪ-ਮਹਾਲਯ (ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਰਪਣ-ਆਲਯ) ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮੂਲਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੰਢੇ ਜਲ ਦਾ ਕੁੰਭ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 9
आषाढे चोत्तराषाढे पवित्रारोपणं तथा । श्रावणे प्राकृतान्यापि मण्डलानि प्रकल्पयेत्
ਆਸਾੜ੍ਹ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਸ਼ਾੜ੍ਹਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਰੋਪਣ (ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗੇ/ਮਾਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਰਿਵਾਇਤੀ (ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ) ਮੰਡਲ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 10
श्रविष्ठाख्ये तु नक्षत्रे प्रौष्ठपद्यां ततः परम् । प्रोक्षयेच्च जलक्रीडां पूर्वाषाढाश्रये दिने
ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਾ (ਧਨਿਸ਼ਠਾ) ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੋਸ਼ਠਪਦਾ ਦੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਲਕ੍ਰੀੜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਵਾਸ਼ਾੜ੍ਹਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 11
आश्वयुज्यां ततो दद्यात्पायसं च नवोदनम् । अग्निकार्यं च तेनैव कुर्याच्छतभिषग्दिने
ਫਿਰ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਸ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਪੱਕਿਆ ਚੌਲ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਜ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨਿਕਾਰਜ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 12
कार्तिक्यां कृतिकायोगे दद्याद्दीपसहस्रकम् । मार्गशीर्षे तथार्द्रायां घृतेन स्नापयेच्छिवम्
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਯੋਗ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀਵੇ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਰਦਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸਮੇਂ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।
Verse 13
अशक्तस्तेषु कालेषु कुर्यादुत्सवमेव वा । आस्थानं वा महापूजामधिकं वा समर्चनम्
ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿਧੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਤਸਵ ਕਰਵਾਏ; ਜਾਂ ਆਸਥਾਨ (ਔਪਚਾਰਿਕ ਬੈਠਕ) ਕਰੇ; ਜਾਂ ਮਹਾਪੂਜਾ; ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਮਰਚਨ ਕਰੇ।
Verse 14
आवृत्ते ऽपि च कल्याणे प्रशस्तेष्वपि कर्मसु । दौर्मनस्ये दुराचारे दुःस्वप्ने दुष्टदर्शने
ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਕਰਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋਵੇ, ਦੁਰਾਚਾਰ ਵੱਲ ਫਿਸਲ ਜਾਵੇ, ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਸੁਪਨੇ ਆਉਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿੱਸਣ—ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਘਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
उत्पाते वाशुभेन्यस्मिन्रोगे वा प्रबले ऽथ वा । स्नानपूजाजपध्यानहोमदानादिकाः क्रियः
ਜਦੋਂ ਉਤਪਾਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਹਾਲਤ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸਨਾਨ, ਪੂਜਾ, ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਹੋਮ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 16
निर्मितानुगुणाः कार्याः पुरश्चरणपूर्विकाः । शिवानले च विहते पुनस्सन्धानमाचरेत्
ਕਰਮ ਯਥਾਵਿਧੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ। ਜੇ ਸ਼ਿਵਾਨਲ (ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਯਜ્ઞ-ਅਗਨੀ) ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਏ ਜਾਂ ਉਹ ਬੁੱਝ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਸੰਧਾਨ—ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ—ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 17
य एवं शर्वधर्मिष्ठो वर्तते नित्यमुद्यतः । तस्यैकजन्मना मुक्तिं प्रयच्छति महेश्वरः
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਸਚੇਤ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਉਦਯਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 18
एतद्यथोत्तरं कुर्यान्नित्यनैमित्तिकेषु यः । दिव्यं श्रीकंठनाथस्य स्थानमाद्यं स गच्छति
ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਚਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠਨਾਥ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तत्र भुक्त्वा महाभोगान्कल्पकोटिशतन्नरः । कालांतरेच्युतस्तस्मादौमं कौमारमेव च
ਉੱਥੇ ਮਹਾਂਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ‘ਔਮ—ਕੌਮਾਰ’ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
संप्राप्य वैष्णवं ब्राह्मं रुद्रलोकं विशेषतः । तत्रोषित्वा चिरं कालं भुक्त्वा भोगान्यथोदितान्
ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ—ਉਹ ਉੱਥੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 21
पुनश्चोर्ध्वं गतस्तस्मादतीत्य स्थानपञ्चकम् । श्रीकण्ठाज्ज्ञानमासाद्य तस्माच्छैवपुरं व्रजेत्
ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪੰਜਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ੈਵਪੁਰ—ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਲੋਕ—ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
अर्धचर्यारतश्चापि द्विरावृत्त्यैवमेव तु । पश्चाज्ज्ञानं समासाद्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਅਰਧਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੋ ਵਾਰ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अर्धार्धचरितो यस्तु देही देहक्षयात्परम् । अंडांतं वोर्ध्वमव्यक्तमतीत्य भुवनद्वयम्
ਜਿਸ ਦੇਹੀ ਦੀ ਗਤੀ ਕੇਵਲ ਅੱਧੀ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ-ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅੰਡ ਦੀ ਸੀਮਾ ਲੰਘ ਕੇ ਉੱਪਰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭੁਵਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
संप्राप्य पौरुषं रौद्रस्थानमद्रीन्द्रजापतेः । अनेकयुगसाहस्रं भुक्त्वा भोगाननेकधा
ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੌਰੁਸ਼ਮਯ ਰੌਦ੍ਰ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗੇ।
Verse 25
पुण्यक्षये क्षितिं प्राप्य कुले महति जायते । तत्रापि पूर्वसंस्कारवशेन स महाद्युतिः
ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੀ ਪੂਰਵ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ—ਵੱਡੇ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 26
पशुधर्मान्परित्यज्य शिवधर्मरतो भवेत् । तद्धर्मगौरवादेव ध्यात्वा शिवपुरं व्रजेत्
ਪਸ਼ੁ-ਧਰਮ (ਬੰਧਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ) ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ। ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਮਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ।
Verse 27
भोगांश्च विविधान्भुक्त्वा विद्येश्वरपदं व्रजेत् । तत्र विद्येश्वरैस्सार्धं भुक्त्वा भोगान्बहून्क्रमात्
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਹੁਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
अण्डस्यांतर्बहिर्वाथ सकृदावर्तते पुनः । ततो लब्ध्वा शिवज्ञानं परां भक्तिमवाप्य च
ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਵਾਰ ਮੁੜ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਪਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
शिवसाधर्म्यमासाद्य न भूयो विनिवर्तते । यश्चातीव शिवे भक्तो विषयासक्तचित्तवत्
ਸ਼ਿਵ-ਸਾਧਰਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭਗਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
शिवदर्मानसो कुर्वन्नकुर्वन्वापि मुच्यते । एकावृत्तो द्विरावृत्तस्त्रिरावृत्तो निवर्तकः
ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ‘ਏਕਾਵ੍ਰਿੱਤ’; ਜੋ ਦੋ ਵਾਰ ‘ਦ੍ਵਿਰਾਵ੍ਰਿੱਤ’; ਅਤੇ ਜੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਉਹ ‘ਨਿਵਰਤਕ’ (ਨਾ-ਮੁੜਨ ਵਾਲਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 31
न पुनश्चक्रवर्ती स्याच्छिवधर्माधिकारवान् । तस्माच्च्छिवाश्रितो भूत्वा येन केनापि हेतुना
ਫਿਰ ਵੀ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਨਿਮਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਫਲ ਦਾ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 32
शिवधर्मे मतिं कुर्याच्छ्रेयसे चेत्कृतोद्यमः । नात्र निर्बंधयिष्यामो वयं केचन केनचित्
ਜੋ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਤਿ ਟਿਕਾਏ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜ਼ਬਰ ਜਾਂ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਲਾਂਦੇ।
Verse 33
निर्बन्धेभ्यो ऽतिवादेभ्यः प्रकृत्यैतन्न रोचते । रोचते वा परेभ्यस्तु पुण्यसंस्कारगौरवात्
ਇਹ (ਉਪਦੇਸ਼/ਪਰਮ ਤੱਤ) ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੇ ਹਠ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਤਿਵਾਦੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਪੁੰਨ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 34
संसारकारणं येषां न प्ररोढुमलं भवेत् । प्रकृत्यनुगुणं तस्माद्विमृश्यैतदशेषतः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਮਲ ਅੰਕੁਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪਥ ਯੋਗ੍ਯ ਬਣੇ।
Verse 35
शिवधर्मे ऽधिकुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः
ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ—ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਕਿਰਪਾ—ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A naimittika (occasion-based) Śaiva ritual calendar: fortnightly tithis (aṣṭamī, caturdaśī, parvans), special worship at solstices/equinoxes/eclipses, and month–nakṣatra keyed rites including nīrājana, dāna, mahotsava, dolā, pavitrāropaṇa, and jalakrīḍā.
These liminal cosmic times are treated as high-potency intervals where intensified pūjā is especially efficacious, aligning personal devotion with cosmic transitions and amplifying purification and grace.
The monthly brahmakūrca regimen—preparing it, bathing Śiva with it, fasting, and consuming the remainder—is praised as a superior expiation even for faults such as brahmahatyā.