पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਲ-ਪ੍ਰੋਖਣ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨ-ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖਣੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਨਿਵਾਰਣ, ਫਿਰ ਅਵਗੁੰਠਨ ਅਤੇ ਵਰਮ-ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਪੂਜਾ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਦರ್ಭਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਪ੍ਰੋਖਣ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੌਚ, ਸਭ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਖਣੀ, ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਆਚਮਨੀਯ—ਇਹ ਚਾਰ ਪਾਤਰ ਧੋ ਕੇ, ਛਿੜਕ ਕੇ ‘ਸ਼ਿਵ-ਜਲ’ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ-ਰਤਨ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਅਨਾਜ, ਪੱਤੇ, ਦರ್ಭਾ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪਾਉਣੇ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਾਵਟ ਦੱਸੀ ਹੈ—ਸਨਾਨ/ਪਾਨ ਦੇ ਜਲ ਲਈ ਠੰਢੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ, ਪਾਦ੍ਯ ਲਈ ਉਸ਼ੀਰ-ਚੰਦਨ, ਇਲਾਇਚੀ-ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਚੂਰਨ; ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾਗ੍ਰ, ਅਕਸ਼ਤ, ਜੌ/ਗੇਹੂੰ/ਤਿਲ, ਘੀ, ਸਰੋਂ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਭਸਮ। ਸਥਾਨ→ਰੱਖਿਆ→ਪਾਤਰ→ਜਲ→ਉਪਹਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਿਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । प्रोक्षयेन्मूलमंत्रेण पूजास्थानं विशुद्धये । गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗੰਧ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 2
अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा । अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्
ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਵਰਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਵਰਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ-ਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 3
तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः । संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्
ਉੱਥੇ ਦਰਭਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਪ੍ਰੋਛਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਧ ਕੇ, ਪੂਜਾ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।
Verse 4
प्रोक्षणीमर्ध्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम् । तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्
ਪ੍ਰੋક્ષણੀ, ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤਰ, ਫਿਰ ਪਾਦ੍ਯ-ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਮਨੀਯ ਦਾ ਪਾਤਰ—ਇਹ ਚਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਸਜਾਏ।
Verse 5
प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् । पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੋક્ષણ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਪਾਏ। ਫਿਰ ਯਥਾਸਮਰਥ ਲੱਭਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।
Verse 6
रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः । फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा
ਰਤਨ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ; ਸੁਗੰਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਫੁੱਲ, ਅਖ਼ਤ ਆਦਿ; ਫਲ, ਪੱਲਵ ਅਤੇ ਦਰਭ ਘਾਹ—ਇਹ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯ (ਪੂਜਾ-ਯੋਗ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 7
स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः । शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्
ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਮਨਮੋਹਕ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਪਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 8
उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातिकंकोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्
ਪਾਦ੍ਯ (ਚਰਨ ਧੋਣ ਦੀ ਅਰਪਣਾ) ਲਈ ਉਸ਼ੀਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਤੀ (ਚੰਬੇਲੀ), ਕਂਕੋਲ, ਕਪੂਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਤਮਾਲਕ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਪਾਏ।
Verse 9
क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः । एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਸ ਕੇ ਆਚਮਨੀਯ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਪੂਜਾ-ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਇਚੀ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਵੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि । आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितञ्चार्घ्यपात्रके
ਅਰਘ੍ਯ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ, ਅਕਸ਼ਤ, ਜੌ, ਵ੍ਰੀਹੀ/ਚੌਲ ਅਤੇ ਤਿਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਘੀ, ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਭਸਮ ਵੀ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 11
कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान् । प्रक्षिपेत्प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्
ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣੀ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਸ਼-ਫੁੱਲ, ਜੌ, ਵ੍ਰੀਹੀ/ਚੌਲ, ਬਹੁਮੂਲ (ਪਵਿੱਤਰ ਤ੍ਰਿਣ) ਅਤੇ ਤਮਾਲਕ; ਅਤੇ ਭਸਮ ਵੀ ਮਿਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 12
सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः । पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्
ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰੋਂ ਵਰਮ-ਰੂਪ ਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਵੇ। ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਧੇਨੂ-ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ।
Verse 13
पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा । सम्प्रोक्ष्य मूलमंत्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः
ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਣੀ-ਪਾਤਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪੂਜਾ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।
Verse 14
पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु । साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः
ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਣੀ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਕ ਆਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 15
ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् । पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वे ऽथ दक्षिणे
ਫਿਰ ਮਿਠਿਆਈਆਂ, ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸੱਜੇ (ਦੱਖਣ) ਪਾਸੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 16
अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् । चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤਰਪੁਰ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਧਿਪਤੀ ਨੰਦੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 17
बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् । दीप्तशूलमृगीटंकतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्
ਉਸ ਨੇ ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਬਾਲਚੰਦ੍ਰ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਸੀ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਸਨ; ਜੋ ਦਿਪਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਮ੍ਰਿਗ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਤੀਖਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧੀਸ਼ ਸਨ।
Verse 18
चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा । उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਧੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਚੰਦਰ-ਬਿੰਬ ਵਰਗਾ, ਜਾਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਮੁਖ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ।
Verse 19
सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् । पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः
ਸੁਯਸ਼ ਵਾਲੀ, ਸੁਵ੍ਰਤਾ, ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸਿੰਗਾਰ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਅੰਬਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 20
संपूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत् । प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये
ਉਹਨਾਂ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦੇਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਫੁੱਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 21
पुष्पहस्तो जपेच्छक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये । ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्
ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਫੜ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੰਡ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਪੂਜਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 22
कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम् । आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदधो भुवि
ਫਿਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣੀ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ—ਮੂਲਾਧਾਰ-ਰੂਪিণੀ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 23
तस्याः पुरस्तादुत्कंठमनंतं कुण्डलाकृतिम् । धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्
ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਚੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਅਨੰਤ (ਸ਼ੇਸ਼) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਕੁੰਡਲ ਆਕਾਰ, ਧਵਲ, ਪੰਜ ਫਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਾਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 24
तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम् । धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यञ्च पदानि वै
ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਹੈ, ਸਿੰਘਾਸਨ ਵਾਂਗ ਚੌਪਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਹਨ।
Verse 25
आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः । अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरांतान्यनुक्रमात्
ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਰੰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਮਝੋ।
Verse 26
राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत् । अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्
ਰਾਜਾਵਰਤ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਅੰਗ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਦਾ ਉੱਪਰੀ ਆਵਰਨ ਨਿਰਮਲ, ਚਿੱਟਾ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਪਦਮਾਸਨ ਹੈ।
Verse 27
अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् । केसराणि च वामाद्या रुद्रावामादिशक्तिभिः
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਪੱਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਗੁਣ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸਰ ਵਾਮਾ ਆਦਿ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰਾ, ਵਾਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
बीजान्यपि च ता एव शक्तयोंतर्मनोन्मनीः । कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्
ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤರ್ಮਨ ਦੀ ਉਨਮਨੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੀ ਕਰ্ণਿਕਾ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਡੰਡੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਹੈ।
Verse 29
कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले । त्रिमण्डलोपर्यात्मादि तत्त्वत्रितयमासनम्
ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਕੰਦ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਕਰ্ণਿਕਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤ੍ਰਿਮੰਡਲ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਮੰਡਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯਾ ਦਾ ਆਸਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 30
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम् । आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्
ਸਭ ਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਛੌਣੇ ਨਾਲ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੁਖਦ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਨ ਬਣਾਵੇ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੇ।
Verse 31
आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् । नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्
ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਵਾਹਨ, ਸਥਾਪਨ, ਸੰਨਿਰੋਧ, ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 32
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं ततः परम् । धूपं दीपं च तांबूलं दत्त्वाथ स्वापयेच्छिवौ
ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਗੰਧ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ ਚੜ੍ਹਾਏ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਤਾਂਬੂਲ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ਯਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 33
अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च । सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्माभिश्चापरैस्तथा
ਜਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕਲੀਕ੍ਰਿਤ—ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ।
Verse 34
आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निश्चलमक्षरम्
ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ—ਉਹਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਅਖੰਡ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਦੇਵ ਵਜੋਂ ਧਿਆਏ।
Verse 35
कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् । अंतर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु महत्तरम् २
ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪਰਤੱਤਵ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ—ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ।
Verse 36
भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् । ब्रह्मेंद्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्
ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਈਸ਼ਵਰ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਅਗੋਚਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् । आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਵ-ਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਅਗੋਚਰ ਹੈ। ਜੋ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਔਖਧ ਹੈ।
Verse 38
शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् । पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिंगमुत्तमम्
ਜੋ ‘ਸ਼ਿਵਤੱਤਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਵਾਲੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 39
लिंगमूर्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमंगलम्
ਮਹੇਸ਼, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ‘ਜੈ’ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 40
पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः । मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः
ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ ਆਦਿ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਾਰ/ਰਸ, ਤਿਲ, ਸਰੋਂ, ਸੱਤੂ ਆਦਿ ਨਾਲ (ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
Verse 41
बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसंभवैः । संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः
ਜੌ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣੇ ਉੱਤਮ ਚੂਰਨਾਂ ਨਾਲ (ਲਿੰਗ ਨੂੰ) ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ; ਫਿਰ ਪਿਸ਼ਟ ਆਦਿ ਲੇਪ ਲਗਾ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 42
घर्षयेद्विल्वपत्राद्यैर्लेपगंधापनुत्तये । पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्युपचारतः
ਲੇਪ ਦੀ ਗੰਧ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਲਵ-ਪੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘਸਣਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਜਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਉਪਚਾਰ ਕਰੇ।
Verse 43
सुगंधामलकं दद्याद्धरिद्रां च यथाक्रमम् । ततः संशोध्य सलिलैर्लिंगं बेरमथापि वा
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਆਂਵਲਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਲਦੀ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਜਾਂ ਬੇਰ (ਮੂਰਤੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕਰੇ।
Verse 44
स्नापयेद्गंधतोयेन कुशपुष्पोदकेन च । हिरण्यरत्नतोयैश्च मंत्रसिद्धैर्यथाक्रमम्
ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧ ਸੋਨੇ-ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।
Verse 45
असंभवे तु द्रव्याणां यथासंभवसंभृतैः । केवलैर्मंत्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्
ਜੇ ਰਸਮੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 46
कलशेनाथ शंखेन वर्धन्या पाणिना तथा । सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मंत्रपूर्वकम्
ਫਿਰ ਕਲਸ਼, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਵਰਧਨੀ ਨਾਲ—ਕੁਸ਼ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ (ਲਿੰਗ ਦਾ) ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 47
पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च । लिंगसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च
ਪਵਮਾਨ-ਰੁਦ੍ਰ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਤ੍ਵਰਿਤ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਲਿੰਗਸੂਕਤ ਆਦਿ ਵੇਦਿਕ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਥਰਵਸ਼ਿਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਨਾਲ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 48
ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः । स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च
ਗ ਅਤੇ ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੈਵ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ‘ਸ਼ਿਵ’ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਦੇਵੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा । न तु कश्चिद्विशेषो ऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः
ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਲਈ ਵੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਤੱਤਵਤಃ ਸਮਾਨ ਹਨ।
Verse 50
प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः । देव्यैः प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 51
अर्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते । तत्र तत्रोपचाराणां लिंगे वान्यत्र वा क्वचित्
ਪੂਜਣਯ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ‑ਪਿੱਛੋਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ। ਉਪਚਾਰ ਜਿੱਥੇ‑ਜਿੱਥੇ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ ਅਰਪਿਤ ਕਰੋ—ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਦੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ।
Verse 52
कृत्वा ऽभिषेकं लिंगस्य शुचिना च सुगंधिना । संमृज्य वाससा दद्यादंबरं चोपवीतकम्
ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ਼ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਪੋਂਛੇ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਜੋਂ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਪਵੀਤ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 53
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं च भूषणम् । धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्
ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ; ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਭੂਸ਼ਣ; ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ; ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਜਲ ਤੇ ਮੁਖ-ਸ਼ੋਧਨ ਦਾ ਜਲ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 54
पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् । मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम्
ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਚਮਨੀਯ ਜਲ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਖ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਤਦ ਪਿੱਛੋਂ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਭਦ੍ਰ ਮੁਕੁਟ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 55
भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च । व्यजने चामरे छत्रं तालवृंतं च दर्पणम्
ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਸ਼ਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਪੱਖਾ ਅਤੇ ਚਾਮਰ, ਛਤਰ, ਤਾਲ-ਵ੍ਰਿੰਤ ਅਤੇ ਦਰਪਣ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ/ਸਜਾਏ ਜਾਣ।
Verse 56
दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमंगलनिस्वनैः । गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः
ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਚ—ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਸਮੇਤ—‘ਜੈ ਜੈ’ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਿਆਂ (ਸਗੁਣ) ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 57
हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृन्मये शुभे । पद्मकैश्शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः
ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ—ਕਮਲ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਬੀਜ, ਦਹੀਂ, ਅਖ਼ਤ (ਅਕਸ਼ਤ) ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 58
त्रिशूलशंखयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः । श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਸ਼ੰਖ, ਯੁਗਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕਮਲ, ਨੰਦਿਆਵਰਤ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਸਵਸਤਿਕ, ਦਰਪਣ, ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਆਦਿ—ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਪਾਵਨ ਲੱਛਣ।
Verse 59
अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे । तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः
ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਅੱਠ ਦੀਵੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਵਾਮਾ ਆਦਿ ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 60
कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः । धेनुमुद्रां च संदर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्
ਕਵਚ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਧੇਨੂ ਮੁਦਰਾ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਾਤਰ ਚੁੱਕੇ।
Verse 61
अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् । विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा
ਜਾਂ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਦੀਵੇ ਰੱਖੇ—ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ; ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 62
ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिंगादेरुपरि क्रमात् । त्रिः प्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया
ਫਿਰ ਉਸ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁਮਾਏ। ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕਰਾਏ।
Verse 63
दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगंधितम् । कृत्वा पुष्पांजलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्
ਫਿਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਭਸਮ ਧਾਰੇ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਅਗੇ ਉਪਹਾਰ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 64
पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः । पञ्चसौगंधिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्
ਫਿਰ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਪੰਜ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਾਮਬੂਲ ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 65
प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् । लिंगादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्यजपेच्छिवम्
ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਖਣਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਖਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਤੇ ਨਾਟ੍ਯ ਆਦਿ ਕਰਵਾਏ। ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 66
प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम् । विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्
ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ, ਸਤੁਤੀ-ਸਤਵ ਅਰਪੇ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਸ਼ਿਵ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੇ ਲੋੜਾਂ ਬਾਰੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।
Verse 67
अर्घ्यं पुष्पांजलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि । पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिंतयेत्
ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਦਰਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਉਦ੍ਵਾਸਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਏ।
Verse 68
पाद्यादिमुखवासांतमर्घ्याद्यं चातिसंकटे । पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरस्सरम्
ਪਾਦ੍ਯ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਖਵਾਸ ਤੱਕ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ—ਅਤਿ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਫੁੱਲ ਛਿੜਕਣਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਭਾਵ-ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੋਵੇ।
Verse 69
तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत् । असंपूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसंचरात्
ਇਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਭ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਪਾਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 70
यदि पापस्तु भुंजीत स्वैरं तय्स न निष्कृतिः । प्रमादेन तु भुंक्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः
ਜੇ ਪਾਪੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ (ਨਿਸ਼ਿਧ/ਅਸ਼ੁੱਧ) ਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਉਗਲ ਦੇਵੇ (ਉਲਟੀ ਕਰ ਦੇਵੇ)।
Verse 71
स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च । शिवस्यायुतमभ्यस्येद्ब्रह्मचर्यपुरस्सरम्
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੋਗੁਣੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ ਦਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 72
परेद्युश्शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च । शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਹਾਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A stepwise pūjā-preparation protocol: purifying the worship-site with mūla-mantra sprinkling, removing obstacles with astra-mantra and protective sealing, then cleansing and consecrating vessels and waters with appropriate auspicious additives.
They function as a ritual boundary-making technology: astra removes/repels impediments, varma ‘armors’ the rite, and placing the astra in the directions stabilizes the sacred field so the worship becomes protected, coherent, and efficacious.
Key substances include sandalwood, uśīra, camphor, cardamom, flowers, grains (barley/wheat/sesame), kuśa tips, ghee, mustard, and bhasma—assigned according to vessel-function (snāna, pānīya, pādya, ācamanīya, arghya).