शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् । शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਵਿਧੀ-ਕਰਮ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 2

उपमन्युरुवाच । प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया । विचार्य कार्यं निर्गच्छेद्गृहादभ्युदिते ऽरुणे

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵੇਰੇ ਸੇਜ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਕਰਨਯੋਗ ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਅਰੁਣੋਦਯ ਹੋਣ ਤੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।

Verse 3

अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः । कृत्वा शौचं विधानेन दंतधावनमाचरेत्

ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੌਚ ਕਰਕੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰੇ।

Verse 4

अलाभे दंतकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च । अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्

ਜਦੋਂ ਦੰਤਕਾਠ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਅੱਠਮੀ ਆਦਿ ਵਰਤ-ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਗੰਡੂਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੂੰਹ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 5

आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् । नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहे ऽपि वा

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਾਰੁਣ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਨਾਨ ਨਦੀ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਖਾਤ ਵਿੱਚ, ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 6

स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् । व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਮਲ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਗਰੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਗੋਬਰ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰੇ।

Verse 7

स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वावाथ विशोध्य च । सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च

ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮੈਲਾ ਕੱਪੜਾ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਲਵੇ। ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ—ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ—ਮੁੜ ਸਾਫ਼ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨੇ।

Verse 8

मलस्नानं सुगंधाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् । न कुर्याद्ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा

ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਲਾਸੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਵਰਗੀ ਆਡੰਬਰਤਾ ਵੀ ਨਾ ਕਰਨ।

Verse 9

सोपवीतश्शिखां बद्धा प्रविश्य च जलांतरम् । अवगाह्य समाचांतो जले न्यस्येत्त्रिमंडलम्

ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਸਮ੍ਯਕ ਆਚਮਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਮੰਡਲ (ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 10

सौम्ये मग्नः पुनर्मंत्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् । उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्

ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਵਿੱਚ ਨਿਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਉੱਠ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।

Verse 11

गोशृंगेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा । पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा

ਗਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਭ ਨਾਲ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਾਲ, ਕਮਲ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ—ਪ੍ਰੋਛਣ/ਅਰਪਣ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰੋ; ਪੰਜ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਵਾਰ।

Verse 12

उद्यानादौ गृहे चैव वर्धन्या कलशेन वा । अवगाहनकाले ऽद्भिर्मंत्रितैरभिषेचयेत्

ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਛਿੜਕਣ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਜਾਂ ਕਲਸ਼ ਨਾਲ—ਅਵਗਾਹਨ ਵੇਲੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा । आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्

ਜੇ ਵਾਰੁਣ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਸਮਰੱਥ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਭਿੱਜੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਮੱਥੇ ਤੱਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 14

आग्नेयं वाथ वा मांत्रं कुर्यात्स्नानं शिवेन वा । शिवचिंतापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते

ਅਗਨੇਯ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਨਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਦਾ ਸੱਚਾ ‘ਆਤਮਿਕ’ (ਅੰਦਰੂਨੀ) ਸਨਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

स्वसूत्रोक्तविधानेन मंत्राचमनपूर्वकम् । आचरेद्ब्रह्मयज्ञांतं कृत्वा देवादितर्पणम्

ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਹਿਤ ਆਚਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪੇ।

Verse 16

मंडलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि । दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे

ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਫਿਰ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 17

अथ वैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् । करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः

ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਨਾਲ ‘ਸਕਲੀਕ੍ਰਿਤ’ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਉਪਾਸਕ ਅੱਗੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੱਲ ਵਧੇ।

Verse 18

वामहस्तगतांभोभिर्गंधसिद्धार्थकान्वितैः । कुशपुंजेन वाभ्युक्ष्य मूलमंत्रसमन्वितैः

ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਰੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕੁਸ਼ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ/ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੇ।

Verse 19

आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् । वामनासापुटेनैव देवं संभावयेत्सितम्

“ਆਪੋ ਹਿ ਷্ঠਾ…” ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਸੁੰਘੇ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਖੱਬੇ ਨਾਸਾ-ਛਿਦਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਦੇਵ ਦਾ ਸਥਿਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ-ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 20

अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च । कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्

ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਰਘ੍ਯ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖੱਬੇ ਨਾਸਾ-ਛਿਦਰ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ—ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ—ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਥਰ-ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 21

तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभिश्च विशेषतः । भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि

ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਘ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 22

रक्तचंदनतोयेन हस्तमात्रेण मंडलम् । सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलंकृतम्

ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੱਥ-ਭਰ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਗੋਲ ਮੰਡਲ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਲ ਚੂਰਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾਏ।

Verse 23

तत्र संपूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह । स्वखोल्कायेति मंत्रेण सांगतस्सुखसिद्धये

ਉੱਥੇ ਭਾਨੂ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਵਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜੇ; ‘ਸਵਖੋਲਕਾਯ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਸਹਿਤ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 24

पुनश्च मंडलं कृत्वा तदंगैः परिपूज्य च । तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसंमितम्

ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਾਗਧ ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 25

पूरयेद्गंधतोयेन रक्तचंदनयोगिना । रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः

ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਭਰੇ; ਅਤੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲ, ਤਿਲ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਅਖਤ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 26

दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा । जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मंडले

ਦੂರ್ವਾ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਅਤੇ ਗੌ-ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ—ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 27

कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत् । अथवांजलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया

ਉਸ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਅਰਘ੍ਯ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਭਾ ਸਮੇਤ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 28

उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये । कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम्

ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਕਰਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 29

बुद्ध्वेशानादिसद्यांतं पञ्चब्रह्ममयं शिवम् । गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्

ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਤੱਕ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਮਯ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਲੈ ਕੇ, ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮਲ ਕੇ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰੇ।

Verse 30

या दिनांतैश्शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान्क्रमात् । ततो मूलेन सर्वांगमालभ्य वसनान्तरम्

ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰ, ਮੁਖ, ਹਿਰਦੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਅਤੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲਗਾਵੇ। ਫਿਰ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ।

Verse 31

परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः । जलैराच्छाद्य वासो ऽयद्द्विराचम्य शिवं स्मरेत्

ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਇਕਾਦਸ਼ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਛਾਦਿਤ ਕਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਮੁੜ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 32

पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुंड्रं भस्मना लिखेत् । अवक्रमाय तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा

ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂ ਭਗਤ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਬਣਾਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰੇ।

Verse 33

वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्धेन्दुमेव वा । ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः

ਉਹ ਗੋਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੌਰਸ, ਬਿੰਦੂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੱਧੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ—ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੰਡ੍ਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਭਗਤ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਪੁੰਡ੍ਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 34

तादृशं भुजयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरंतरे लिखेत् । सर्वांगोद्धूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਬਣਾਵੇ। ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਮਲਣਾ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।

Verse 35

तस्मात्त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना । रुद्राक्षान्धारयेद्मूर्ध्नि कंठे श्रोते करे तथा

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਾ ਉੱਧੂਲਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਧਾਰੇ—ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਗਲ ਵਿੱਚ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 36

सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम् । विप्रादीनां क्रमाच्छ्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम्

ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ; ਐਸਾ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਧਾਰੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਰੰਗ—ਪੀਲਾ, ਫਿਰ ਲਾਲ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਲਾ।

Verse 37

तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम् । तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः

ਜੇ ਉਹ (ਉੱਤਮ ਆਚਾਰ/ਵਸਤੂ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਨੀਵੀਂ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਨਿਯਮ ਨਾ ਲੈਣ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਨੀਚ ਆਚਾਰ ਨਾ ਅਪਣਾਉਣ।

Verse 38

नाशुचिर्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत् । इत्थं त्रिसंध्यमथवा द्विसंध्यं सकृदेव वा

ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਨਾ ਧਾਰੇ; ਯੋਗ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ, ਜਾਂ ਦ੍ਵਿਸੰਧਿਆ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ (ਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)।

Verse 39

कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम् । प्रजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्

ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਆਸਨ ਬਿਛਾਏ।

Verse 40

ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । श्वेतादीन्नकुलीशांतांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਕੁਲੀਸ਼ ਤੱਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।

Verse 41

पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत् । शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः

ਫਿਰ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ਟਕ ਜਪੇ— “ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) …”

Verse 42

संसारवैद्यस्सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम् । अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्

“ਸੰਸਾਰ-ਵੈਦ, ਸਰਵਜ੍ਞ, ਪਰਮਾਤਮਾ” ਆਦਿ ਅਸ਼ਟਕ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਕੇਵਲ “ਸ਼ਿਵ” ਨਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਵਾਰ (ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ) ਜਪੇ।

Verse 43

प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्

ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕਰ-ਨਿਆਸ— ਅਰਥਾਤ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ— ਕਰੇ।