Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ—ਆਣਵ, ਮਾਯੀਯ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਗਿਆਨ‑ਮਾਨਸਿਕ, ਇੰਦ੍ਰੀ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਆਦਿ। ਕਾਲ, ਕਲਾ, ਵਿਦਿਆ, ਨਿਯਤੀ, ਰਾਗ‑ਦ੍ਵੇਸ਼, ਕਰਮ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਪਾਕ ਅਤੇ ਸੁਖ‑ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਮਿੱਤਰ‑ਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਨਿਯੰਤਾ‑ਪ੍ਰੇਰਕ, ਸਵਾਮੀ‑ਗੁਰੂ‑ਰੱਖਿਅਕ ਵਰਗੇ ਸੰਬੰਧਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਪੂਰਨ ਨਿਰਪੇਖ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਸਰਵਮੰਗਲ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਅਡੋਲ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ‘ਸਥਾਣੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा । प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ: ਨਾ ਆਣਵ ਬੰਧਨ, ਨਾ ਕਰਮਜ ਬੰਧਨ, ਨਾ ਮਾਇਆਜ ਬੰਧਨ। ਨਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਬੰਧਨ, ਨਾ ‘ਬੋੱਧਾ’ (ਸੀਮਿਤ ਗਿਆਤਾ) ਦਾ ਬੰਧਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਧਨ ਅਹੰਕਾਰ-ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 2
नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः । न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਮਨ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਚਿੱਤ ਦਾ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ। ਨਾ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਭੂਤਾਂ (ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੰਧਨ।
Verse 3
न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा । न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः
ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਲਈ ਨਾ ਕਾਲ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੀਮਿਤ ਕਲਾ/ਅੰਸ਼; ਨਾ ਬੰਧੀ ਹੋਈ ਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਨਿਯਤੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਾਗ ਹੈ, ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼।
Verse 4
न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि । कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले
ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿਮੜਾਵ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਲਗਨ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਲਈ ਪੁੰਨ‑ਪਾਪ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਪਾਕ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ; ਅਤੇ ਫਲਰੂਪ ਸੁਖ‑ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਵਾਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 5
आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि । भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः
ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਤਾਂ ਆਸ਼ਯਾਂ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ) ਨਾਲ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ। ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗ‑ਜਨਿਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਜੋ ਭੂਤ‑ਵਰਤਮਾਨ‑ਭਵਿੱਖ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਜੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 6
न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् । न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च
ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਨਾ ਕਰਤਾ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ‘ਅੰਦਰ’ ਨਾ ‘ਵਿਚਕਾਰ’। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਰਮ ਹੈ ਨਾ ਕਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ; ਉਸ ਲਈ ‘ਨਾ‑ਕਰਨਯੋਗ’ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ‘ਕਰਨਯੋਗ’ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 7
नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा । न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा
ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਸੱਜਣ ਹੈ ਨਾ ਅਸੱਜਣ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ ਨਾ ਪ੍ਰੇਰਕ। ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 8
न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् । न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्
ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਜਨਮ ਹੈ ਨਾ ਮੌਤ; ਨਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾ ਅਚਾਹਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਵਿਧੀ ਹੈ ਨਾ ਨਿਸ਼ੇਧ; ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ ਨਾ ਬੰਧਨ।
Verse 9
नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन । कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਸ਼ੁਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 10
स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः । अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः
ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਸਿਧ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਸਥਾਣੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् । सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਾਇਮਾਨ—ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਅਤੇ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਤੱਤ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 12
शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् । हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः
ਉਸ ਰੁਦ੍ਰ—ਸ਼ਰਵ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮਹਾਨ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਵਰਨ-ਭੁਜਾ ਭਗਵਾਨ, ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਪਰਮ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 13
अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः । एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः
ਉਹ ਅੰਬਿਕਾ-ਪਤੀ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਵਾਹਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕੋ ਰੁਦ੍ਰ—ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 14
बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे । हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च
ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਦਹਰ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਵਾਲ ਦੇ ਅਗਰ ਜਿਤਨਾ ਸੁਖਮ; ਸੁਵਰਨ ਕੇਸ਼, ਪਦਮ ਨੇਤਰ, ਅਰੁਣ ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।
Verse 15
यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः । सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः
ਜੋ ਉਹੀ ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਲਕੰਠ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨਮਈ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੌਮ੍ਯ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰ ਰੂਪ; ਅੱਖਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ।
Verse 16
स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः । चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः
ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਅੰਤਕ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤਕ ਹੈ। ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ।
Verse 17
शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते । लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਰਮ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ।
Verse 18
प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्
ਹਰ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੈ।
Verse 19
कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः
ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਆਪ ਕਾਲ-ਪਰਿਛੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 20
शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी । ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्
ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਵਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ।
Verse 21
ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् । तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च
ਅਦੁੱਤੀ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਤਿ ਅਨੰਦ, ਬਲ, ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵੀਰਯ, ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਤੇ ਕਰੁਣਾ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣ ਹਨ।
Verse 22
परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् । परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः
ਜੋ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕੇਵਲ ਪਰ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਹੀ ਹੈ।
Verse 23
प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਹੈ। ‘ਸ਼ਿਵ’, ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि । या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः
ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ! ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਵਾਚ੍ਯ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਭਾਵਨ/ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 25
तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः
ਇਸ ਲਈ ਆਗਮਾਂ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਮਨਸਵੀ ਗਿਆਨੀ ਇਕਾਖਰ ਦੇਵ (ਓਂ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਾਚ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਚਕ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 26
अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि । अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि
ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮਾਤਰਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—‘ਅ’, ‘ਉ’, ‘ਮ’ ਅਤੇ ਨਾਦ (ਅਨੁਨਾਦ) ਵੀ।
Verse 27
अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते । मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः
ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਅ’ ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚ (ਰਿਗਵੇਦ) ਹੈ, ‘ਉ’ ਯਜੁਰਵੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ‘ਮ’ ਇਸ ਦਾ ਸਾਮ-ਨਾਦ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਥਰਵਵੇਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 28
अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः
‘ਅ’ ਮਹਾਬੀਜ, ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹੈ; ‘ਉ’ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਯੋਨੀ, ਸੱਤਵਗੁਣ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਹੈ।
Verse 29
मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः । नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः
‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼-ਬੀਜ ਹੈ; ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰ ਨਾਦ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਉੱਤਮ ਪੁਰੁਸ਼—ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।
Verse 30
सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा । अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤ੍ਰਿਧਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਜਾਣਨ ਦੀ ਬੋਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 31
यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਤੇ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily a philosophical discourse rather than a narrated mythic episode; it frames Śiva’s nature through systematic negation of bonds and limiting categories.
By rejecting every proposed bond—psychic, sensory, elemental, karmic, and cosmological—the text marks Śiva as the absolute reality beyond all upādhis, positioning liberation as grounded in recognizing Śiva’s unconditioned sovereignty and auspiciousness.
Śiva is highlighted as Paramātman and as Sthāṇu (the unwavering one), sustaining all existence through his śaktis while remaining apracyuta—unfallen from his own essential nature.