अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थंडिले ऽपि वा । वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृन्मये वा नवे शुभे

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਗਨਿਕਾਰਜ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ; ਜਾਂ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਸ਼ੁਭ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ।

Verse 2

आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् । तत्राराध्य महादेवं होमकर्म समाचरेत्

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਹੋਮ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 3

कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा । वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्

ਕੁੰਡ ਦੋ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ ਵੀ ਬਣਾਏ; ਉਹ ਗੋਲ ਜਾਂ ਚੌਕੋਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦੀ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 4

कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्ये ऽष्टदलाम्बुजम् । चतुरंगुलमुत्सेधं तस्य द्व्यंगुलमेव वा

ਕੁੰਡ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਨੀਵਾਂ ਬਣਾਏ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ—ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 5

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते । मध्यं च मध्यमांगुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਭੀ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦੋ ਵਿਤਸਤੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਮੱਧ’ ਮੱਧਲੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮੱਧ ਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

अंगुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः । मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा

ਸੱਜਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਕਰ’ (ਹੱਥ) ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ ਤਿੰਨ, ਜਾਂ ਦੋ, ਜਾਂ ਇਕ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 7

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् । अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधारवदेव वा

ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਸ਼ੋਭਾ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਏ—ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਕਣਾ, ਮਨਭਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯੋਨੀ-ਪੀਠ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗੀ ਜਾਂ ਗਜਾਧਾਰ ਵਰਗੀ ਬਣਾਏ।

Verse 8

मेखलामध्यतः कुर्यात्पश्चिमे दक्षिणे ऽपि वा । शोभनामग्नितः किंचिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः

ਮੇਖਲਾ (ਘੇਰੇ ਦੀ ਰੇਖਾ) ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ—ਪੱਛਮ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ—ਉਹ ਬਣਾਵੇ। ਅੱਗ ਵੱਲੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੁਝ ਨੀਵੀਂ, ਸੁੰਦਰ ਉਨਮੀਲਿਕਾ (ਨਿਕਾਸ-ਮੁਖ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 9

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किंचिदुत्सृज्य मेखलाम् । नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती

ਮੇਖਲਾ ਨੂੰ ਕੁੰਡ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਜਿਹਾ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਛੱਡੋ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਈ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂ ਰੇਤ ਦੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 10

मंडलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् । कुण्डं च मृन्मयं वेदिमालिपेद्गोमयांबुना

ਗੋਬਰ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਓ; ਪਾਤਰ ਦਾ ਮਾਪ ਇੱਥੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੁੰਡ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਬਰ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੇਪੋ।

Verse 11

प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदंभसा । स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विल्लिखेत्ततः

ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਤਪਾਓ, ਫਿਰ ਹੋਰ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ) ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੰਡ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਰੇਖਾਂਕਨ/ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 12

संप्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् । अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्

ਸੰਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ ਦਰਭ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨੀ-ਵਿਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੋ। ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।

Verse 13

प्रक्षाल्यक्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् । मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्

ਜੋ ਧੋਣ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਉਹ ਧੋਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰੋਖਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਣੀ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ—ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् । त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्

ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨਿ ਸਧਾਰਣ ਯਜ੍ਞਾਗਨਿ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਮਿਲਾਵੇ। ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਯਜ੍ਞ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਪਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਦਮ ਰੱਖਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 15

वह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने । योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः संमुखेन वा

ਅਗਨਿ-ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ‘ਅਗਨਿ-ਆਸਨ’ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਯੋਨੀ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੰਤਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।

Verse 16

नियोगः प्रदेश सर्वं कुंडं कुर्याद्विचक्षणः । स्वनाभ्यंतःस्थितं वह्निं तद्रंध्राद्विस्फुलिंगवद्

ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਸਾਧਕ ਨਿਯਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੁੰਡ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਨਾਭੀ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਅਗਨਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਰੰਧਰ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰੇ।

Verse 17

निर्गम्य पावके बाह्ये लीनं बिंबाकृति स्मरेत् । आज्यसंस्कारपर्यंतमन्वाधानपुरस्सरम्

ਬਾਹਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ (ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ) ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੁਖਮ ਬਿੰਬ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਅਨ੍ਵਾਧਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਆਜ੍ਯ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।

Verse 18

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः

ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦੱਖਣ (ਸੱਜੇ) ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 19

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् । स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ

ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ‘ਧੇਨੁਮੁਦਰਾ’ ਵਿਖਾਏ। ਸ੍ਰੁਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵਾ ਚਮਕਦਾਰ ਧਾਤ ਦੇ ਲਏ ਜਾਣ; ਕਾਂਸਾ, ਲੋਹਾ ਜਾਂ ਸੀਸੇ ਦੇ ਨਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ।

Verse 20

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ । पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते

ਭਾਵੇਂ ਯਜ्ञ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧਿਤ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਲਪ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 21

संसृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ संताप्य प्रोक्षयेत्पुनः । पारार्षर्च्यस्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः

ਦਰਭ ਘਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਖ਼ਣ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪਾਰਾਰ্ষ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 22

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये । भ्रुंस्तुंब्रुश्रुं क्रमेणैव पुंड्रंद्रमित्यतः परम्

ਅਗਨੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅੱਠ ਬੀਜ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਭ੍ਰੂੰ, ਸਤੂੰ, ਬ੍ਰੂੰ, ਸ਼੍ਰੂੰ’ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ‘ਪੁੰਡ੍ਰੰ, ਦ੍ਰੰ’ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਰੇ।

Verse 23

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः । त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया

ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜੀਭਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਲੀ ਜੀਭ ‘ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਬਹੁ-ਰੂਪਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਆਹਵਾਨਯੋਗ ਹੈ।

Verse 24

रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता । अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा

‘ਰਕਤਾਗਨੇਈ’ ਅਤੇ ‘ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ‘ਸੁਪ੍ਰਭਾ’ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਅਤਿਰਿਕਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਰੁੱਜਿਹਵਾ’ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 25

स्वबीजानन्तरं वाच्या स्वाहांतञ्च यथाक्रमम् । जिह्वामंत्रैस्तु तैर्हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वेकैकश क्रमात्

ਹਰ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ। ਉਹਨਾਂ ‘ਜਿਹਵਾ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ’ ਨਾਲ ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇ ਕੇ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਜਿਹਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।

Verse 26

रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् । सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्

‘ਰੰ’, ‘ਵਹ੍ਨਯੇ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’—ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਸ਼ੇਚਨ (ਛਿੜਕਾਅ/ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।

Verse 27

दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत् । ताः पालाश्यः परा वापि याज्ञिया द्वादशांगुलाः

ਫਿਰ ਦੀਵੇ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਸਮਿਧਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਉਹ ਪਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ—ਜਾਂ ਹੋਰ ਯਾਜ਼ਨਿਕ—ਸਮਿਧਾਂ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਹੋਣ।

Verse 28

अवक्रा न स्वयं शुष्कास्सत्वचो निर्व्रणाः समाः । दशांगुला वा विहिताः कनिष्ठांगुलिसंमिताः

ਉਹ ਨਾ ਵੰਕੜੇ ਹੋਣ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁੱਕੇ; ਚਮੜੀ ਅਖੰਡ, ਜ਼ਖ਼ਮ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਨਿਯਤ ਮਾਪ ਦਸ ਅੰਗੁਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਨਿੱਠੀ ਉਂਗਲੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि । दूर्वापत्रसमाकारां चतुरंगुलमायताम्

ਉਸ ਵਾਲਾਭੀ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼-ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂರ್ವਾ ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਲੰਬੇ ਹੋਣ।

Verse 30

दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः । लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा

ਫਿਰ ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਸ਼-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਅਰਪੇ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲਾਜਾ, ਸਰੋਂ, ਜੌ ਅਤੇ ਤਿਲ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰੇ।

Verse 31

सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे । दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा

ਉਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਭੱਖਯ, ਲੇਹਯ ਅਤੇ ਚੋਸ਼ਯ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਸ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਪੰਜ ਵਾਰ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 32

होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम् । श्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचाशेषात्करेण वा

ਜਿੰਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਕੋ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਵਾ ਨਾਲ ਘਿਉਂ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਸ਼੍ਰੁਵਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਿਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ੍ਰੁਚੀ ਦੁਆਰਾ, ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 33

तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा । द्रव्येणैकेन वा ऽलाभे जुहुयाच्छ्रद्धया पुनः

ਉਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਤੀਰਥ‑ਜਲ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀ‑ਸੰਮਤ ਵੈਦਿਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁੜ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।

Verse 34

प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मंत्रयित्वाहुतित्रयम् । ततो होमविशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम्

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਹੋਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਘਿਉ ਨਾਲ ਸ੍ਰੁਚ ਭਰ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 35

निधाय पुष्पं तस्याग्रे श्रुवेणाधोमुखेन ताम् । सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनांजलिनोत्थितः

ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੁਵਾ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕੁਸ਼ (ਦਰਭ) ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 36

वौषडंतेन जुहुयाद्धारां तु यवसंमिताम् । इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिंचेच्च पूर्ववत्

‘ਵੌਸ਼ਟ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੌਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਤਨੀ ਮਾਪ ਦੀ ਧਾਰਾ-ਰੂਪ ਆਹੁਤੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਪਰਿਸੇਚਨ ਕਰੇ।

Verse 37

तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम् । तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्संधाय नित्यशः

ਫਿਰ ਦੇਵੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਉਦ੍ਵਾਸਨ ਕਰ ਕੇ ਹੂਤਾਸ਼ਨ, ਅਰਥਾਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ। ਜਾਂ ਉਸ ਅਗਨੀ ਦਾ ਵੀ ਉਦ੍ਵਾਸਨ ਕਰ ਕੇ, ਨਾਭੀ-ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 38

अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । वागीशीगर्भसंभूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत्

ਜਾਂ ਅਗਨੀ ਲਿਆ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਗੀਸ਼ੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ (ਤੱਤ/ਵਸਤੂ) ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 39

अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च । पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः

ਫਿਰ ਅਨ੍ਵਾਧਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪਰਿਧੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪਾਤਰ ਜੋੜੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ; ਤਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 40

संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्यतानि तदंभसा । प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्या पूरितं जलैः

ਪ੍ਰੋક્ષણੀ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋક્ષણ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਪਾਤਰ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ।

Verse 41

आज्यसंस्कारपर्यंतं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः

ਆਜ੍ਯ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੱਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ ਅਤੇ ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 42

कृत्वा पृथक्पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत् । त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृंगं द्विशीर्षकम्

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਪਾਦ, ਸਪ੍ਤਹਸਤ, ਚਤੁਃਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਸ਼ੀਰਸ਼ ਹੈ।

Verse 43

मधुपिंगं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम् । रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषणभूषितम्

ਉਹ ਮਧੁ-ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਦਾ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਹੈ। ਉਹ ਰਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਕਤ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਕਤ ਲੇਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 44

सर्वलक्षणसंपन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम् । शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे

ਉਹ ਸਭ ਮੰਗਲ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਮੇਖਲਾ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੁਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵ (ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਚਮਚੇ) ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

तोमरं तालवृंतं च घृतपात्रं तथेतरैः । जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत्

ਭਾਲੇ, ਤਾੜ-ਡੰਠਲ, ਘਿਉ ਦੇ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗਲ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਿਹਾ ਨਵਜਾਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਤਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 46

नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम् । शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरस्सरम्

ਨਾਲਾਪਨਯਨ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੂਤਕ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ‘ਸ਼ਿਵਾਗ્નਿਰੁਚਿ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 47

पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम् । अप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਸਰਜਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਚੂੜਾਕਰਮ ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਅਪਤੋਰਿਆਮ ਦੇ ਅਵਸਾਨ ਤੱਕ ਵਿਧੀ ਸੰਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।

Verse 48

आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः । रमित्यनेन बीजेन परिषिंचेत्ततः परम्

ਆਜ੍ਯਧਾਰਾ ਆਦਿ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸਵਿਸ਼ਟਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਰਮ੍’ ਇਸ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਪਰਿਸਿੰਚਨ (ਛਿੜਕਾਵ) ਕਰੇ।

Verse 49

ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च । तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम्

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵੀ—ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 50

धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित् । साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च

ਧੂਪ, ਦੀਪ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਕਰਮ-ਨਿਪੁਣ ਸਾਧਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰੇ। ਘਿਉ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕਰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ।

Verse 51

कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा । संपूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णांतमाचरेत्

ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਬਣਾਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਥੇ ਹੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ। ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਸਮੇਤ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।

Verse 52

अथ वा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम् । बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः

ਜਾਂ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਅਗਨਿਕਰਮ ਵਿਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ।

Verse 53

शिवाग्नेर्भस्मसंग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा । वैवाहोग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगंधि च

ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਭਸਮ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭਸਮ; ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵੀ। ਉਹ ਭਸਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਗਧ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 54

कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत् । न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम्

ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦੇ ਗੋਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਲਈ ਗਈ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਵੀ ਨਾ ਗਿੱਲੀ ਸੀ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ, ਨਾ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਨਾ ਸੁੱਕੀ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਨਿਰਮਲਤਾ ਸੀ।

Verse 55

उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि । पिंडीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमंत्रतः

ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੇ ਕੁਝ ਡਿੱਗ ਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਗੋਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ।

Verse 56

अपक्वमतिपाक्वं च संत्यज्य भसितं सितम् । आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिक्षिपेत्

ਅਧਕੱਚੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੜੀ ਹੋਈ ਭਸਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੀ ਭਸਮ ਲਵੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਣ ਕੇ ਭਸਮ-ਧਾਰ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।

Verse 57

तैजसं दारवं वापि मृन्मयं शैलमेव च । अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत्

ਭਸਮ-ਧਾਰ ਪਾਤਰ ਧਾਤੂ, ਲੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਤਰ ਵੀ ਭਸਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 58

समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निक्षिपेत् । न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत्

ਸਮਤਲ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਤੇ ਭਸਮ ਨੂੰ ਧਨ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਅਯੋਗ ਹੱਥ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਸੁੱਟੋ।

Verse 59

न संस्पृशेच्च नीचांगैर्नोपेक्षेत न लंघयेत् । तस्माद्भसितमादाय विनियुंजीत मन्त्रतः

ਭਸਮ ਨੂੰ ਨੀਚ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਛੂਹੋ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਕਰੋ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਲਈ ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ।

Verse 60

कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत् । भस्मसंग्रहणं कुर्याद्देवे ऽनुद्वासिते सति

ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰੋਕਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਭਸਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਵਿਸਰਜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਸਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 61

उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजापते । अग्निकार्ये कृते पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ! ਵਿਸਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 62

स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत् । अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले

ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲਿਕਰਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਪ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਤਿਆਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਸਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 63

विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात् । विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम्

ਵਿਦਿਆਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਲਈ ਵੀ ਮੰਡਲ ਬਣਾਏ।

Verse 64

तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यै गुरुमर्चयेत् । ततोनुपूजयेत्पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान्

ਉੱਥੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 65

ततस्स्वयं च भुंजीत शुद्धमन्नं यथासुखम् । निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਨ ਨੂੰ ਯਥਾਸੁਖ, ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਵੇਦਿਤ ਅੰਨ ਦਾ ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰਹੇ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ—ਉਹ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम् । गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः

ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ—ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਚੰਡ (ਕ੍ਰੋਧੀ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਗ੍ਰਾਹਕ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਨਹੀਂ—ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਹੋਰ ਅਰਪਣਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 67

न तु तत्र शिवोस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः । भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत्

ਪਰ ਉੱਥੇ ‘ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ’ ਐਸੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਵੇਕੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।

Verse 68

कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः । रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम्

ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਯੋਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ—ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਚਰਚਾ ਆਦਿ ਨਾਲ। ਰਾਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ, ਮਨੋਹਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ…

Verse 69

शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम् । भक्ष्यभोज्यांबरालेपपुष्पमालादिकं तथा

ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਲਈ ਇਕੋ ਹੀ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਯਿਆ ਸਜਾਈਏ। ਅਤੇ ਭੱਖ੍ਯ‑ਭੋਜ੍ਯ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੀਏ।

Verse 70

मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम् । ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिस्स्वपेत्

ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼ਯਨ ਕਰੇ—ਸੇਵਾ‑ਭਾਵ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ।

Verse 71

गृहस्थो भार्यया सार्धं तदन्ये ऽपि तु केवलाः । प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मात्रामाद्यामुदीरयेत्

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਵੱਖ‑ਵੱਖ, ਉਸ਼ਾਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਮਾਤਰਾ—‘ਓਂ’—ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨ; ਇਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।

Verse 72

प्रणम्य मनसां देवं सांबं सगणमव्ययम् । देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः

ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਨਾਂ ਦੇ ਦੇਵ—ਉਮਾ ਸਮੇਤ, ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੌਚ ਆਦਿ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 73

शंखादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत् । ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगंधिभिः

ਸ਼ੰਖ ਆਦਿ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਨਾਦਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਜਗਾਏ। ਫਿਰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ, ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 74

निर्वर्त्य शिवयोः पूजां प्रारभेत पुरोदितम्

ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।