पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
ਅਧਿਆਇ 23 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ, ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਸ਼ਿਵਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਵਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਪਹਿਲਾਂ ਆਭ੍ਯੰਤਰ-ਯਾਗ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਆਦਿ ਅਗਨੀਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਬਹਿਰ-ਯਾਗ (ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ) ਵੱਲ ਵਧੇ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਪੂਜਾ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਤਦਨੰਤਰ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨੰਦੀਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਯਸ਼ਸ ਆਦਿ ਪਰਿਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਮਨਸਿਕ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੰਹਾਸਨ/ਯੋਗਾਸਨ ਜਾਂ ‘ਤ੍ਰਿ-ਤੱਤਵ’ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਦਮਾਸਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨ—ਅਤੁਲ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਨੀਲਕੰਠ-ਪ੍ਰਭਾ, ਸਰਪਾਭਰਣਧਾਰੀ; ਵਰਦ-ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਤੇ ਟੰਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ–ਸ਼ਕਤੀ ਯੁਗਲ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੂੰ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्
ਅੱਗਨੀ-ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯਾਗ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੂਪ ਅੰਤਰਯਾਗ ਨੂੰ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—ਜਾਂ ਨਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਯਾਗ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः
ਉੱਥੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਲਪ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਦੇਵ ਵਿਨਾਇਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 4
दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः
ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਾਧਕ ਮਨ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ; ਅੰਦਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜ ਕੇ ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਲਈ ਆਸਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਵੇ।
Verse 5
आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्
ਆਰਾਧਨਾ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਹ-ਯੋਗਾਸਨ ਆਦਿ ਆਸਨ, ਜਾਂ ਨਿਰਮਲ ਪਦਮਾਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰੇ—ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਤ੍ਰਯ (ਪਤੀ, ਪਸ਼ੂ, ਪਾਸ਼) ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਨਵਿਤ ਰਹੇ।
Verse 6
तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्
ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਅੰਬਾ (ਉਮਾ) ਸਮੇਤ ਸਰਵ-ਮਨੋਹਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ।
Verse 7
सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्
ਉਹ ਸਭ ਅਤਿਸ਼ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਚਰਨ ਰਕਤਿਮ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।
Verse 8
शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्
ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ; ਚਤੁਰਭੁਜ, ਉਦਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਰਕਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਇਸ ਸਗੁਣ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् । भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्
ਉਸ ਨੇ ਹਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਅਭੈ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਟੰਕ (ਪਰਸ਼ੂ) ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੱਪ ਨੂੰ ਹਾਰ ਤੇ ਬਾਜੂਬੰਦ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਨੀਲਕੰਠ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 10
सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्
ਉਹ ਸਭ ਉਪਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਿਕਰ ਸਮੇਤ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਵਾਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 11
प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਨ; ਮੁਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੇਸ ਕਾਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਚਿਤ ਸਨ।
Verse 12
नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्
ਉਹ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਰਧ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਰੋਭੂਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਵਕਸ਼ ਅਤਿ ਪੂਰਨ—ਗੋਲ, ਉੱਚਾ, ਘਣਾ, ਸਨਿਗਧ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ—ਮੰਗਲਮਈ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੀ।
Verse 13
तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਤੇ ਚੌੜੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ; ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਤਿਲਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।
Verse 14
विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्
ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੁਲਫ਼ਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੁਮੇਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਾਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਿਵਾਂ ਸੀ।
Verse 15
हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने
ਉਹ ਮਹਾਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਸੀ; ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 16
पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे
ਜੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਸਰੂਪিণੀ ਦੇਵੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 17
सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः
ਸਾਰੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਭਾਵ-ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਛਿਤ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 18
शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा
ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੈਵੀ’ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ‘ਸਦਾਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਵੇ; ਚਾਹੇ ਪਰਮ ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਾਧਨਾ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ‘ਡਵਿੰਸ਼ਕ’ (ਛੱਬੀ ਤੱਤ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ‘ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹੀ ਇਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਅਾਜਮਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਹਨ।
Verse 20
ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਬਾਹਰੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਸੰਪੰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਮਿਧਾ, ਘਿਉ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਦਾ ਭਾਵ ਕਰੇ—ਅੰਤਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਅਰਪੇ।
Verse 21
भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे
ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨਮਯ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਅੰਗ-ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 22
अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्
ਅਗਨਿਕਾਰਜ ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹਰ ਥਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਿਆਨਮਈ ਸਮੂਹ ਆਰਾਧਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 23
लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा
ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥੰਡਿਲ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਪਾਵਨ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
It presents a staged pūjā: optional completion of inner worship (ābhyantara-yāga, including possible agni-related conclusion), then external worship; mental purification of materials; Vināyaka worship; honoring attendant beings; constructing an āsana; and culminating in Śiva-dhyāna and contemplation of Maheśvarī.
The iconographic precision functions as a meditative template: by fixing form, attributes, gestures, and radiance, the practitioner stabilizes attention and ritually ‘installs’ the deity in consciousness, making internal worship structurally equivalent to external rite.
Sāmbā Śiva is visualized as three-eyed, four-armed, ornamented, blue-throated, bearing varada/abhaya gestures and implements such as mṛga and ṭaṅka, with serpent ornaments and a moon on the head; Maheśvarī is contemplated at his left side.