पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਸਮਾਂ ਕਲੂਸ਼ਿਤ ਤੇ ਦੁರ್ಜੈ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕਟ ਛਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ–ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਸੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ। ਈਸ਼ਵਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ‘ਪਰਮਾ ਵਿਦਿਆ’—ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ—ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੀ ਉਪਾਯ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੀਵਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਨ-ਬਾਣੀ-ਕਾਇਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਲਿਨ, ਕਰਮ ਲਈ ਅਯੋਗ ਅਤੇ ‘ਪਤਿਤ’ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਉਠਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਕਰਣ, ਨਰਕ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ? ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਰਹੱਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੰਤਰ-ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ (ਸਮੰਤਰਕ ਪੂਜਾ) ਨਿਰਣਾਇਕ ਉਧਾਰਕ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਪਤਿਤ ਭਗਤ ਵੀ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे । अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे
ਦੇਵੀ ਬੋਲੀ—ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਮਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਤੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣਾ ਦੁਰਘਟ ਹੋਵੇ; ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅਪੁਣ੍ਯ-ਜਨਿਤ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੜੇ ਹੋਣ—
Verse 2
क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते । सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये
ਜਦੋਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਘਟ ਜਾਵੇ, ਸੰਕਟ ਆ ਖੜ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਕਰਤਵਿਆਂ ਦਾ ਠੀਕ ਮਾਰਗ ਸੰਦੇਹਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿੱਸ ਕੇ ਵੀ ਉਲਟ ਪੈ ਜਾਵੇ—
Verse 3
तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते । केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर
ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋਣਗੇ?
Verse 4
ईश्वर उवाच । आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम । भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः । दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्
ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਮਲਿਨ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਨਿੰਦਕ ਅਤੇ ਛਲ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ—ਉਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਆਮ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਜੋਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਯਾਦ ਕਰਨ ਜੋਗ।
Verse 6
लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् । मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी
ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਟੇਢੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵੀ, ਜੇ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪੰਚਾਖਰੀ ਵਿਦਿਆ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਰਣੀ ਹੈ।
Verse 7
मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले । पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਪਤਿਤ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया । ईश्वर उवाच । तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि
ਤਦ (ਦੇਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ): ‘ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ?’ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਤੂੰ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ।’
Verse 9
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा । समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः
‘ਇਹ ਭੇਦ ਹੈ’ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਪਤਿਤ ਵੀ ਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਹੱਸ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ।
Verse 10
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना । अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः
ਮੇਰੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਨਰਕਗਾਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਜਲਾਹਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਕੇਵਲ ਵਾਯੁਭਕਸ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵ੍ਰਤ-ਤਪ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 11
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः । भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत्
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात् । तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा
ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਹੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤਪ, ਯਜ्ञ, ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਸਭ ਇਸੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸਮਝੋ।
Verse 13
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः । बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः
ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਕਰੋੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ। ਬੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤ, ਜੋ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा । अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः
ਜੋ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਅਰੁਦ੍ਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः । षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਪਤਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੂੜ੍ਹ, ਜੇ ਉਹ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਛਡਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ।
Verse 16
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते । पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਗ ਸਮੇਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਤਿਤ, ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 17
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा । अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः
ਮੇਰਾ ਭਗਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਲਾਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਲਾਭ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਭ-ਅਲਾਭ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 18
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत् । लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਤਰੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ (ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਪੂਰਨ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात् । किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ।
Verse 20
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः । पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः
ਮੇਰੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮੰਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਲੋਕ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ—ਸਭ ਧਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत् । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਾਇਮਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ।
Verse 22
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति । एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्
ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ।
Verse 23
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः । ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः
ਤਦ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।
Verse 24
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः । गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः
ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਭੇਦ ਰਾਹੀਂ। ਅਤੇ ਗੁਣਮਈ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਂਤਰ (ਆੰਸ਼ਿਕ) ਪ੍ਰਲਯ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम् । आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः
ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਮਾਇਆ-ਮਈ ਤਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਭੋਗੀ (ਸ਼ੇਸ਼) ਦੇ ਸੱਪ-ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ, ਆਦਿ ਜਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 26
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः । सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान्
ਉਸ (ਪ੍ਰਭੂ) ਦੀ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮੇ। ਪਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਸਹਾਇਤਾ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਸਮਰੱਥ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ।
Verse 27
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः । तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਦਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਨੀ ਰਚੇ—ਮਾਨਸ-ਜਨਮ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 28
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर । इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम्
“ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ—ਪੰਚਵਕਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ—ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये । स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः
ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ।
Verse 30
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम् । ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः
ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ। ਮੰਤਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਸਿੱਧਮੰਤਰ—ਮੰਤਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ—ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 31
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम् । ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात्
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਅਰਥ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਉਹ ਮੰਤਰ-ਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 32
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः । मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः
ਜੋ ਮੇਰੀ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ‘ਮੁੰਜਵਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਬਤ ਹੈ।
Verse 33
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा । तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः
ਉਹ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਜਨ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन् । तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम्
ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 35
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम् । न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः
ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਕੀਲ, ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ—ਇਹ ਸਭ; ਅਤੇ ਨਿਆਸ, ਸ਼ਡੰਗ, ਦਿਗਬੰਧ ਤੇ ਪੂਰਨ ਵਿਨਿਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਵਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 36
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये । ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः
ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਮੈਂ ਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ।
Verse 37
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम् । अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते
ਉਹ ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम् । सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता
ਪਹਿਲਾਂ ‘ਨਮಃ’ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸ਼ਿਵਾਯ’। ਇਹੀ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਹੈ।
Verse 39
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी । प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका
ਉਹ ਸਭ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਬੀਜ-ਕਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਿਤ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਵਾਚਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 40
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा
ਉਹ ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਭਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉੱਚੇ ਸਨ। ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜਾ, ਤ੍ਰਿਨੈਤ੍ਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਬਾਲਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖਰ-ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।
Verse 41
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका । सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता
ਉਹ ਸੌਮ੍ਯਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੋਤਪਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰ ਅਤੇ ਅਭਯ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 42
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा । अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः
ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਤੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਰਣ, ਚਮਕਦੇ ਰਸ਼ਮੀ-ਮੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
Verse 43
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च । पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः
ਪੀਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਧੂਮ੍ਰ, ਸਵਰਨਾਭ ਅਤੇ ਰਕਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਵਰਣ ਜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः । बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने
ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀਏ, ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਬੀਜ ਬਿੰਦੂ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਧੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਦ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 45
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत् । वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम्
ਚੌਥੇ ਅੰਗ ਲਈ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦੀਰਘ ਸੁਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵਾਮਦੇਵ ਹੈ ਅਤੇ ਛੰਦ ਪੰਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 46
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने । गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः
ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀਏ, ਇਸ ਮੰਤਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਮੈਂ ਆਪ। ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਕੁੜੀਏ, ਇਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ, ਅਤ੍ਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਹਨ।
Verse 47
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः । गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट्
ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਦਵਾਜ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 48
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः । मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने
ਹੇ ਵਰਾਨਨੇ! ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ), ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਕੰਦ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ—ਮੇਰੇ ਪੰਚਮੁਖਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 49
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम् । अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨ’ਕਾਰ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ—ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਅਨੁਦਾਤ्त ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਅੱਖਰ ਦਵਿਤੀਯਕ ਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 50
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः । मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा
ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਸ੍ਵਰਿਤ ਸੁਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ‘ਨਿਹਤ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੂਲ ਵਿਦਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੈਵ ਸੂਤਰ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਜਾਖਰ ਮੰਤਰ।
Verse 51
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत् । नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते
ਮੇਰੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ੈਵ ‘ਹਿਰਦੇ’ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਨ’ ਅੱਖਰ ਸਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਸ਼ਿਖਾ (ਚੋਟੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 52
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते । यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि
‘ਸ਼ਿ’ ਅੱਖਰ ਕਵਚ (ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵ’ ਅੱਖਰ ਨੇਤ੍ਰ (ਮੰਤ੍ਰ-ਨੇਤ੍ਰ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਯ’ ਅੱਖਰ ਅਸਤ੍ਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਨਮಃ’, ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’, ‘ਵਸ਼ਟ੍’, ‘ਹੁੰ’, ‘ਵੌਸ਼ਟ੍’ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਉਦਘੋਸ਼ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
Verse 53
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा । तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात्
ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਫਟ੍’ ਲਗਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਗ (ਸਹਾਇਕ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਉਹੀ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਭੇਦ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।
Verse 54
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः । तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः
ਉੱਥੇ ਵੀ ਪੰਜਵਾਂ ਵਰਣ ਬਾਰਾਂ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਮਨ‑ਬਾਣੀ‑ਕਾਇਆ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਧ ਜੀਵ ਪਤੀ‑ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 55
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा । यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति
ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਪ‑ਹੋਮ ਆਦਿ ਵੀ ਕਰੇ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।
Verse 56
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति । यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता
ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੋਗ‑ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ—ਜੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ (ਪੂਜਾ) ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 57
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते । मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ।
Verse 58
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा । तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः
ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਕ੍ਰਮ ਦੇ; ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 59
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः । तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम्
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਮੈਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 60
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्
ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete mythic episode, the chapter presents a dialogue setting: Devī questions Śiva about salvation in Kali-yuga amid the collapse of dharma and guru–śiṣya instruction; Śiva replies with mantra-based soteriology centered on the pañcākṣarī.
Śiva frames the pañcākṣarī as a ‘paramā vidyā’ and a guarded ‘rahasya’: a mantra-technology that can supersede ritual unfitness and moral fallenness when paired with devotion, grounded in Śiva’s explicit vow of liberation.
Śiva is highlighted as Īśvara/Maheśvara who grants mokṣa through mantra and bhakti—functioning as the compassionate guarantor whose promise (pratijñā) makes liberation available even under Kali-yuga constraints.