समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । पुण्ये ऽहनि शुचौ देशे बहुदोषविवर्जिते । देशिकः प्रथमं कुर्यात्संस्कारं समयाह्वयम्

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੰਨ ਦਿਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਚਾਰ੍ਯ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸਮਯ-ਆਹ੍ਵਯ’ ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः । शिल्पिशास्त्रोक्तमार्गेण मण्डपं तत्र कल्पयेत्

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੰਧ, ਰੰਗ, ਰਸ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਲਪ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕਹੇ ਮਾਰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਉੱਥੇ ਮੰਡਪ ਬਣਾਵੇ।

Verse 3

कृत्वा वेदिं च तन्मध्ये कुण्डानि परिकल्पयेत् । अष्टदिक्षु तथा दिक्षु तत्रैशान्यां पुनः क्रमात्

ਵੇਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁੰਡਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।

Verse 4

प्रधानकुंडं कुर्वीत यद्वा पश्चिमभागतः । प्रधानमेकमेवाथ कृत्वा शोभां प्रकल्पयेत्

ਉਪਾਸਕ ਮੁੱਖ ਕੁੰਡ ਬਣਾਵੇ; ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਮੁੱਖ ਵੇਦੀ ਬਣਾਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।

Verse 5

वितानध्वजमालाभिर्विविधाभिरनेकशः । वेदिमध्ये ततः कुर्यान्मंडलं शुभलक्षणम्

ਵਿਤਾਨ, ਧੁੱਜਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਥਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਵੇਦੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 6

रक्तहेमादिभिश्चूर्णैरीश्वरावाहनोचितम् । सिंदूरशालिनीवारचूर्णैरेवाथ निर्धनः

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆਵਾਹਨ ਲਈ ਲਾਲ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਦੇ ਚੂਰਨ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਿੰਦੂਰ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹੀ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 7

एकहस्तं द्विहस्तं वा सितं वा रक्तमेव वा । एकहस्तस्य पद्मस्य कर्णिकाष्टांगुला मता

ਪਦਮ ਇੱਕ ਹੱਥ ਜਾਂ ਦੋ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੇ ਪਦਮ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 8

केसराणि तदर्धानि शेषं चाष्टदलादिकम् । द्विहस्तस्य तु पद्मस्य द्विगुणं कर्णिकादिकम्

ਕੇਸਰ (ਤੰਤੂ) ਉਸ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮਾਪ ਦੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ—ਅੱਠ ਦਲ ਆਦਿ—ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾਏ ਜਾਣ। ਦੋ ਹੱਥ ਦੇ ਪਦਮ ਲਈ ਕਰਨਿਕਾ ਆਦਿ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋਵੇ।

Verse 9

कृत्वा शोभोपशोभाढ्यमैशान्यां तस्य कल्पयेत् । एकहस्तं तदर्धं वा पुनर्वेद्यः तु मंडलम्

ਇਹ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਇੱਕ ਹਸਤ—ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ—ਮਾਪ ਦਾ ਮੰਡਲ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰੇ।

Verse 10

व्रीहितंदुलसिद्धार्थतिलपुष्पकुशास्तृते । तत्र लक्षणसंयुक्तं शिवकुंभं प्रसाधयेत्

ਚੌਲ, ਅਨਾਜ, ਸਰੋਂ, ਤਿਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 11

सौवर्णं राजतं वापि ताम्रजं मृन्मयं तु वा । गन्धपुष्पाक्षताकीर्णं कुशदूर्वांकुराचितम्

ਕੁੰਭ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਚਾਂਦੀ ਦਾ, ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਦੂರ್ವਾ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵੇ।

Verse 12

सितसूत्रावृतं कंठे नववस्त्रयुगावृतम् । शुद्धाम्बुपूर्णमुत्कूर्चं सद्रव्यं सपिधानकम्

ਗਲ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਸੂਤਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਦੋ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ; ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉੱਪਰ ਕੂਰਚ ਸਮੇਤ, ਯੋਗ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 13

भृङ्गारं वर्धनीं चापि शंखं च चक्रमेव वा । विना सूत्रादिकं सर्वं पद्मपत्रमथापि वा

ਭ੍ਰਿੰਗਾਰ, ਵਰਧਨੀ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚੱਕਰ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ—ਜੇ ਸੂਤਰ ਆਦਿ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ; ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 14

तस्यासनारविंदस्य कल्पयेदुत्तरे दले । अग्रतश्चंदनांभोभिरस्त्रराजस्य वर्धनीम्

ਉਸ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਦਨ-ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਅਸਤ੍ਰਰਾਜ ਲਈ ‘ਵਰਧਨੀ’ ਪਾਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 15

मण्डलस्य ततः प्राच्यां मंत्रकुंभे च पूर्ववत् । कृत्वा विधिवदीशस्य महापूजां समाचरेत्

ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਦੀ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਈਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 16

अथार्णवस्य तीरे वा नद्यां गोष्ठे ऽपि वा गिरौ । देवागरे गृहे वापि देशे ऽन्यस्मिन्मनोहरे

ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਤਟ ਤੇ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨੋਹਰ ਥਾਂ—ਉੱਥੇ ਬੰਧਨ-ਮੋਚਕ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 17

कृत्वा पूर्वोदितं सर्वं विना वा मंडपादिकम् । मंडलं पूर्ववत्कृत्वा स्थंडिलं च विभावसोः

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਕੇ—ਜਾਂ ਮੰਡਪ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀ) ਲਈ ਸਥੰਡਿਲ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 18

प्रविश्य पूजाभवनं प्रहृष्टवदनो गुरुः । सर्वमंगलसंयुक्तः समाचरितनैत्यकः

ਪੂਜਾ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸਭ ਮੰਗਲ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 19

महापूजां महेशस्य कृत्वा मण्डलमध्यतः । शिवकुंभे तथा भूयः शिवमावाह्य पूजयेत्

ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 20

पश्चिमाभिमुखं ध्यात्वा यज्ञरक्षकमीश्वरम् । अर्चयेदस्त्रवर्धन्यामस्त्रमीशस्य दक्षिणे

ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੱਜੇ (ਦੱਖਣ) ਪਾਸੇ ‘ਅਸਤ੍ਰ-ਵਰਧਿਨੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 21

मन्त्रकुम्भे च विन्यस्य मन्त्रं मन्त्रविशारदः । कृत्वा मुद्रादिकं सर्वं मन्त्रयागं समाचरेत्

ਮੰਤਰ-ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਸਾਧਕ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਮੰਤਰ-ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮੁਦ੍ਰਾ ਆਦਿ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਮੰਤਰ-ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ।

Verse 22

ततश्शिवानले होमं कुर्याद्देशिकसत्तमः । प्रधानकुण्डे परितो जुहुयुश्चापरे द्विजाः

ਤਦਨੰਤਰ ਉੱਤਮ ਦੇਸ਼ਿਕ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੁੰਡ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਦਵਿਜ ਵੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਵਣ।

Verse 23

आचार्यात्पादमर्धं वा होमस्तेषां विधीयते । प्रधानकुण्ड एवाथ जुहुयाद्देशिकोत्तमः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਮ ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਹੋਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ—ਜਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਧਾ—ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਦੇਸ਼ਿਕ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਵੇ।

Verse 24

स्वाध्यायमपरे कुर्युः स्तोत्रं मंगलवाचनम् । जपं च विधिवच्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः

ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਕੁਝ ਭਗਤ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 25

नृत्यं गीतं च वाद्यं च मंगलान्यपराणि च । पूजनं च सदस्यानां कृत्वा सम्यग्विधानतः

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਗੀਤ, ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗਲਾਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਦੱਸਾਂ ਦੀ ਭੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਅੱਗੇ ਦਾ ਕਰਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚਲਾਏ।

Verse 26

पुण्याहं कारयित्वाथ पुनः संपूज्य शंकरम् । प्रार्थयेद्देशिको देवं शिष्यानुग्रहकाम्यया

ਫਿਰ ਪੁਣ੍ਯਾਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ਿਕ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।

Verse 27

प्रसीद देवदेवेश देहमाविश्य मामकम् । विमोचयैनं विश्वेश घृणया च घृणानिधे

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੋ। ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ—ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ—ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਡਾਓ।

Verse 28

अथ चैवं करोमीति लब्धानुज्ञस्तु देशिकः । आनीयोपोषितं शिष्यं हविष्याशिनमेव वा

ਫਿਰ ‘ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗਾ’ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੇਸ਼ਿਕ ਉਪਵਾਸ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ—ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਅੱਗੇ ਲਿਆਵੇ।

Verse 29

एकाशनं वा विरतं स्नातं प्रातःकृतक्रियम् । जपंतं प्रणवं देवं ध्यायंतं कृतमंगलम्

ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਵਿਰਤ (ਸੰਯਮੀ) ਹੋਵੇ; ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਤಃਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ; ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ, ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 30

द्वारस्य पश्चिमस्याग्रमण्डले दक्षिणस्य वा । दर्भासने समासीनं विधायोदङ्मुखं शिशुम्

ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕੁਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 31

स्वयं प्राग्वदनस्तिष्ठन्नूर्ध्वकायं कृतांजलिम् । संप्रोक्ष्य प्रोक्षणौतोयैर्मूर्धन्यस्त्रेण मुद्रया

ਆਪ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ; ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਛਣ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ, ਮੂਰਧਨ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਮੰਤਰ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 32

पुष्पक्षेपेण संताड्य बध्नीयाल्लोचनं गुरुः । दुकूलार्धेन वस्त्रेण मंत्रितेन नवेन च

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਛੁਹਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਮੰਤਰਿਤ ਨਵੇਂ ਦੁਕੂਲ ਕਪੜੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ੍ਹੇ।

Verse 33

ततः प्रवेशयेच्छिष्यं गुरुर्द्वारेण मंडलम् । सो ऽपि तेनेरितः शंभोराचरेत्त्रिः प्रदक्षिणम्

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ।

Verse 34

ततस्सुवर्णसंमिश्रं दत्त्वा पुष्पांजलिं प्रभोः । प्राङ्मुखश्चोदङ्मुखो वा प्रणमेद्दंडवत्क्षितो

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬ-ਮੁਖ ਜਾਂ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।

Verse 35

ततस्संप्रोक्ष्य मूलेन शिरस्यस्त्रेण पूर्ववत् । संताड्य देशिकस्तस्य मोचयेन्नेत्रबंधनम्

ਤਦੋਂ ਦੇਸ਼ਿਕ ਪੂਰਵਵਤ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰਸਿਆਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰੋਖਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾੜਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਵੇ।

Verse 36

स दृष्ट्वा मंडलं भूयः प्रणमेत्साञ्जलिः प्रभुम् । अथासीनं शिवाचार्यो मंडलस्य तु दक्षिणे

ਉਹ ਮੁੜ ਮੰਡਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ੍ਯ ਮੰਡਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ।

Verse 37

उपवेश्यात्मनस्सव्ये शिष्यं दर्भासने गुरुः । आराध्य च महादेवं शिवहस्तं प्रविन्यसेत्

ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਰਭਾ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਿਵ-ਹਸਤ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 38

शिवतेजोमयं पाणिं शिवमंत्रमुदीरयेत् । शिवाभिमानसंपन्नो न्यसेच्छिष्यस्य मस्तके

ਦੇਸ਼ਿਕ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ; ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹੱਥ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ।

Verse 39

सर्वांगालंबनं चैव कुर्यात्तेनैव देशिकः । शिष्यो ऽपि प्रणमेद्भूमौ देशिकाकृतमीश्वरम्

ਫਿਰ ਦੇਸ਼ਿਕ (ਗੁਰੂ) ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਲਈ ‘ਸਰਵਾਂਗਾਲੰਬਨ’ ਵਿਧੀ ਕਰੇ—ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਨ ਆਸਰਾ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 40

ततश्शिवानले देवं समभ्यर्च्य यथाविधि । हुताहुतित्रयं शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਠਾਇਆ।

Verse 41

दर्भाग्रैः संस्पृशंस्तं च विद्ययात्मानमाविशेत् । नमस्कृत्य महादेवं नाडीसंधानमाचरेत्

ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ (ਆਧਾਰ/ਆਸਨ) ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਵਿਦਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨਾੜੀ-ਸੰਧਾਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 42

शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कृत्वा प्राणस्य निर्गमम् । शिष्यदेहप्रवेशं च स्मृत्वा मंत्रांस्तु तर्पयेत्

ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਨਿਰਗਮ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 43

संतर्पणाय मूलस्य तेनैवाहुतयो दश । देयास्तिस्रस्तथांगानामंगैरेव यथाक्रमम्

ਮੂਲ (ਮੰਤ੍ਰ/ਦੇਵਤਾ) ਦੇ ਸੰਤ੍ਰਪਣ ਲਈ ਉਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਸ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ।

Verse 44

ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा प्रायश्चित्ताय देशिकः । पुनर्दशाहुतीन्कुर्यान्मूलमंत्रेण मंत्रवित्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰ੍ਯ) ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਹੋ ਕੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਦਸ ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰੇ।

Verse 45

पुनः संपूज्य देवेशं सम्यगाचम्य देशिकः । हुत्वा चैव यथान्यायं स्वजात्या वैश्यमुद्धरेत्

ਫਿਰ ਦੇਸ਼ਿਕ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮੁੜ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਆਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਵੈਸ਼੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।

Verse 46

तस्यैवं जनयेत्क्षात्रमुद्धारं च ततः पुनः । कृत्वा तथैव विप्रत्वं जनयेदस्य देशिकः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਿਕ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਉੱਧਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਪ੍ਰਤਵ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਵ) ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇ।

Verse 47

राजन्यं चैवमुद्धृत्य कृत्वा विप्रं पुनस्तयोः । रुद्रत्वं जनयेद्विप्रे रुद्रनामैव साधयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨ੍ਯ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਪ੍ਰ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਤਵ ਜਗਾਏ; ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 48

प्रोक्षणं ताडनं कृत्वा शिशोस्स्वात्मानमात्मनि । शिवात्मकमनुस्मृत्य स्फुरंतं विस्फुलिंगवत्

ਪ੍ਰੋਖਣ ਅਤੇ ਤਾੜਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਰੂਪ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਾਂਗ ਸਫੁਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 49

नाड्या यथोक्तया वायुं रेचयेन्मंत्रतो गुरुः । निर्गम्य प्रविशेन्नाड्या शिष्यस्य हृदयं तथा

ਗੁਰੂ, ਯਥੋਕਤ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਦਾ ਰੇਚਨ (ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ) ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਡੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਫਿਰ ਨਾਡੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 50

प्रविश्य तस्य चैतन्यं नीलबिन्दुनिभं स्मरन् । स्वतेजसापास्तमलं ज्वलंतमनुचिंतयेत्

ਉਸ ਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗਾ ਯਾਦ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮਲ ਰਹਿਤ, ਜ੍ਵਲੰਤ ਉਸ ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰ।

Verse 51

तमादाय तया नाड्या मंत्री संहारमुद्रया । न पूरकेण निवेश्यैनमेकीभावार्थमात्मनः

ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਸੰਹਾਰ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾਵੇ—ਪੂਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ-ਲਯ ਲਈ।

Verse 52

कुंभकेन तथा नाड्या रेचकेन यथा पुरा । तस्मादादाय शिष्यस्य हृदये तन्निवेशयेत्

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ—ਕੁੰਭਕ ਨਾਲ, ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਰੇਚਕ ਨਾਲ—ਇਉਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਟਿਕਾਵੇ।

Verse 53

तमालभ्य शिवाल्लब्धं तस्मै दत्त्वोपवीतकम् । हुत्वाहुतित्रयं पश्चाद्दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः

ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਹ (ਉਪਵੀਤ) ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਵੀਤ ਧਾਰਣ ਕਰਾਵੇ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 54

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्यवरासने । कुशपुष्पपरिस्तीर्णे बद्धांजलिरुदङ्मुखम्

ਦੇਵ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਉੱਤਰ‑ਮੁਖ ਬਿਠਾਇਆ।

Verse 55

स्वस्तिकासनमारूढं विधाय प्राङ्मुखः स्वयम् । वरासनस्थितो मंत्रैर्महामंगलनिःस्वनैः

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਵਸਤਿਕਾਸਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਮਹਾ-ਮੰਗਲ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 56

समादाय घटं पूर्णं पूर्णमेव प्रसादितम् । ध्यायमानः शिवं शिष्यमाभिषिंचेत देशिकः

ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਸ਼ਿਕ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ (ਦੀਖਿਆ-ਸਨਾਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 57

अथापनुद्य स्नानांबु परिधाय सितांबरम् । आचान्तोलंकृतश्शिष्यः प्रांजलिर्मंडपं व्रजेत्

ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੋਂਛ ਕੇ ਸੁੱਚੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ; ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।

Verse 58

उपवेश्य यथापूर्वं तं गुरुर्दर्भविष्टरे । संपूज्य मंडलं देवं करन्यासं समाचरेत्

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਦਰਭ ਦੇ ਵਿਸ਼ਤਰ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 59

ततस्तु भस्मना देवं ध्यायन्मनसि देशिकः । समालभेत पाणिभ्यां शिशुं शिवमुदीरयेत्

ਫਿਰ ਦੇਸ਼ਿਕ ਭਸਮ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ।

Verse 60

अथ तस्य शिवाचार्यो दहनप्लावनादिकम् । सकलीकरणं कृत्वा मातृकान्यासवर्त्मना

ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਹਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਜਲ-ਛਿੜਕਾਅ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਕਲੀਕਰਣ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

Verse 61

ततः शिवासनं ध्यात्वा शिष्यमूर्ध्नि देशिकः । तत्रावाह्य यथान्यायमर्चयेन्मनसा शिवम्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ਿਕ ਸ਼ਿਵਾਸਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ (ਮਨ ਵਿੱਚ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 62

प्रार्थयेत्प्रांजलिर्देवं नित्यमत्र स्थितो भव । इति विज्ञाप्य तं शंभोस्तेजसा भासुरं स्मरेत्

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ—“ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ।” ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 63

संपूज्याथ शिवं शैवीमाज्ञां प्राप्य शिवात्मिकाम् । कर्णे शिष्यस्य शनकैश्शिवमन्त्रमुदीरयेत्

ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪੀ ਸ਼ੈਵ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 64

स तु बद्धांजलिः श्रुत्वा मन्त्रं तद्गतमानसः । शनैस्तं व्याहरेच्छिष्यशिवाचार्यस्य शासनात्

ਮੰਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ।

Verse 65

ततः शाक्तं च संदिश्य मन्त्रं मन्त्रविचक्षणः । उच्चारयित्वा च सुखं तस्मै मंगलमादिशेत्

ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਆਚਾਰਯ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਦੁ ਤੇ ਸੁਖਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਚਾਰੇ।

Verse 66

ततस्समासान्मन्त्रार्थं वाच्यवाचकयोगतः । समदिश्येश्वरं रूपं योगमासनमादिशेत्

ਫਿਰ ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸੇ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਆਸਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ।

Verse 67

अथ गुर्वाज्ञया शिष्यः शिवाग्निगुरुसन्निधौ । भक्त्यैवमभिसंधाय दीक्षावाक्यमुदीरयेत्

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਸ਼ਿਵ, ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਅੱਗ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਐਸਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਵਾਕ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ।

Verse 68

वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसो ऽपि वा । न त्वनभ्यर्च्य भुंजीय भगवन्तं त्रिलोचनम्

ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਾ—ਜਾਂ ਸਿਰ ਕਟ ਜਾਣਾ ਵੀ—ਚੰਗਾ ਹੈ; ਪਰ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਛਕਾਂਗਾ।

Verse 69

स एव दद्यान्नियतो यावन्मोहविपर्ययः । तावदाराधयेद्देवं तन्निष्ठस्तत्परायणः

ਜਦ ਤੱਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਉਲਟ-ਸਮਝ ਕਾਇਮ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਨਿਯਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਮੰਨ ਕੇ।

Verse 70

ततः स समयो नाम भविष्यति शिवाश्रमे । लब्धाधिकारो गुर्वाज्ञापालकस्तद्वशो भवेत्

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਯ’ ਨਾਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹੇਗਾ।

Verse 71

अतः परं न्यस्तकरो भस्मादाय स्वहस्ततः । दद्याच्छिष्याय मूलेन रुद्राक्षं चाभिमंत्रितम्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਲਵੇ। ਫਿਰ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਵੇ।

Verse 72

प्रतिमा वापि देवस्य गूढदेहमथापि वा । पूजाहोमजपध्यानसाधनानि च संभवे

ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਖਮ, ਗੂੜ੍ਹ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਹਾਜ਼ਰੀ—ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।

Verse 73

सोपि शिष्यः शिवाचार्याल्लब्धानि बहुमानतः । आददीताज्ञया तस्य देशिकस्य न चान्यथा

ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਆਚਾਰਯ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਭਾਵ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇਸ਼ਿਕ (ਗੁਰੂ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰੇ—ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 74

आचार्यादाप्तमखिलं शिरस्याधाय भक्तितः । रक्षयेत्पूजयेच्छंभुं मठे वा गृह एववा

ਆਚਾਰਯ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਭ ਕੁਝ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਮਠ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ।

Verse 75

अतः परं शिवाचारमादिशेदस्य देशिकः । भक्तिश्रद्धानुसारेण प्रज्ञायाश्चानुसारतः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ਿਕ (ਗੁਰੂ) ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇ—ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਮੁਤਾਬਕ।

Verse 76

यदुक्तं यत्समाज्ञातं यच्चैवान्यत्प्रकीर्तितम् । शिवाचार्येण समये तत्सर्वं शिरसा वहेत्

ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ੍ਯ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 77

शिवागमस्य ग्रहणं वाचनं श्रवणं तथा । देशिकदेशतः कुर्यान्न स्वेच्छातो न चान्यतः

ਸ਼ਿਵਾਗਮ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ—ਇਹ ਸਭ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਦੇਸ਼ਿਕ ਗੁਰੂ ਤੋਂ, ਠੀਕ ਦੇਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਸਰੋਤ ਤੋਂ।

Verse 78

इति संक्षेपतः प्रोक्तः संस्कारः समयाह्वयः । साक्षाच्छिवपुरप्राप्तौ नृणां परमसाधनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਯ’ ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਹ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।