शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् । वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् । अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्

ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਭਕਤਾਂ, ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਦਸ ਗੂੜ੍ਹ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਭੇਦ ਗੁਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਾਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् । वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः

ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ। ਇਹ ਵੇਦ (ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ) ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਧਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 4

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया । कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः

ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਤ-ਕੋਟੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ?

Verse 5

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् । तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत

ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੈ? ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਆਦਿ ਮਾਰਗ ਕਿਵੇਂ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ? ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 6

उपमन्युरुवाच । शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् । स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਖੁਦ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਤੁਤੀ-ਨਿੰਦਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ (ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ) ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 7

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् । कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਖਾਂਗਾ।

Verse 8

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः । सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਦਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ—ਸਥਾਣੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਰਵਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 9

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः । देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਸਮਾਨ ਮਹਾਤੇਜ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੀ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत । तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੇ ਉਸ ਦੇਵ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸੇ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇਵ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੇ ਉਸ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 11

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः । वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।

Verse 12

सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत । धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः

ਯੱਗ ਦੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਸੋਮ ਤੋਂ ਦਿਉਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਯੱਗ ਆਪ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਚੀਪਤੀ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 13

ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः । प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः

ਉਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 14

अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः । तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः

ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹਟਾ ਲਈ। ਤਦ ਮੋਹਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?”

Verse 15

सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः । आसं प्रथममेवाहं वर्तामि १ च सुरोत्तमाः

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਬੋਲੇ—“ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਅਡੋਲ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੋਤਮੋ!”

Verse 16

भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन । अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा

ਮੈਂ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਤੇਜ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 17

अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः । व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम्

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਾਮ-ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਅਥਰਵਸ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਗਏ—ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇ ਗੁਹ੍ਯ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ।

Verse 18

भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा । अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 20

सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः । यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः

ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਉਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਟਿਕੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਵਾਸ-ਜਿਤ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਦਗਧ ਯੋਗੀ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः । यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्

ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਅਟੱਲ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 22

तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् । ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਸਦੀ ਵਾਮਲੋਚਨਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਝਾੜ ਚੁੱਕੇ ਜਨ ਸ਼ੈਵ ਪਰਮ ਪਦ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉੱਚੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः । अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्

ਉੱਥੇ ਨਿਤ੍ਯਸਿੱਧ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 24

स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि । देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः

ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਸਤੋਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਸ্তুਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਆਏ।

Verse 25

अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात् । देवा ऊचुः । भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले

ਉੱਚੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੁੱਛਿਆ। ਦੇਵ ਬੋਲੇ—“ਭਗਵਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?”

Verse 26

कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः । ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः

“ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ? ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਮੰਦ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।

Verse 27

स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम् । सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਘੋਰ, ਸੂਰਜ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ; ਸਭ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਰਬ ਤੇਜੋਮਯ।

Verse 28

शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम्

ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਅੰਗਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅੱਠ ਬਾਹਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਦਭੁਤ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 29

दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः । बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम्

ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਆਕਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ।

Verse 30

पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम् । एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै

“ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਉਸੇ ਦੇ ਸਵਰੂਪਮਯ ਹੈ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 32

सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਸਿੰਦੂਰ ਵਰਣ, ਸ਼ੁਭ ਤੇਜੋਮੰਡਲ-ਸਰੂਪ, ਸੁਵਰਨ ਰੰਗ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ। ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਕਮਲ-ਸੰਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਇੰਦਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਕਾਰਣ-ਭੂਤ—ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 33

सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਉੱਤਮ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸੁਵਰਨ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ੁਭ ਕੁੰਕੁਮ ਆਦਿ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦਾ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਅਰਘ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 34

नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे । रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये

ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ, ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ; ਸੂਰਜ-ਮੂਰਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 35

यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम्

ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੌਰ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ—ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ—ਉੱਤਮ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 36

प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम्

ਜੋ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਲਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् । धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा

ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਆਦਿਤ੍ਯ-ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿੱਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਮਨ ਨਾਲ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ।

Verse 38

अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः । सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः

ਫਿਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਆਗਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ, ਧਰਣੀਧਰ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 39

तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति । ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम्

ਉੱਥੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਸ ਪੂਜਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈ, ਦੇਵਗਣ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਏ।

Verse 40

अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते । भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 41

तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः । अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम्

ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਚੰਦਰ-ਭੂਸ਼ਿਤ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਹੱਥ ਉਠਾ ਕੇ ਸਭ ਆਗਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 42

प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः । मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा

ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ—ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ, ਗੁਰੂ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਦੁਆਰਾ।

Verse 43

स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक् । स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम्

ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਮੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਹ ਤਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः । मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः

਋ਭੁ, ਸਤ੍ਯ, ਭਾਰਗਵ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ; ਦ੍ਵਿਜ ਸਵਿਤਾ; ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ); ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 45

सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः । शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः

ਉਹ ਸਾਰਸਵਤ, ਤ੍ਰਿਧਾਮਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ—ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਤਤੇਜ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः । कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः

ਸਵਰਕ੍ਸ਼, ਚਾਰੁਣੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੰਜਯ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤੰਜਯ, ਭਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਕਵੀ—ਇਹ ਪੂਜਯ ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 47

वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः । तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः

ਇੱਥੇ ਵਾਚಃਸ੍ਰਵਾ ਮੁਨੀ ਆਪ, ਤਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਕ੍ਸ਼ਮਾਯਣੀ, ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ ਮੁਨੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਾਕਤੇਯ ਅਤੇ ਉੱਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਪੂਜਨੀਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਹਨ।

Verse 48

जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः । व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात्

ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਰੀ, ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ)—ਹੁਣ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਵਿਆਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

Verse 49

लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः । योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਆਸ-ਰੂਪ ਅਵਤਾਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਯੋਗਾਚਾਰ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः । शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

ਹਰ ਥਾਂ ਉਸ ਵਿਭੂ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੌਜਸਵੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 51

तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः । भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।