शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਹੇਸ਼/ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੂਹ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਏ ਮੋਤੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ੈਵ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਤਨੂਆਂ—ਈਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਵਾਮਦੇਵ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ—ਨੂੰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਅਵਿਆਪਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਈਸ਼ਾਨ ਖੇਤਰਜ੍ਞ/ਭੋਕਤ੍ਰ ਤੱਤ ਦਾ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਗੁਣਮਈ ਭੋਗ੍ਯਾਂ ਦਾ, ਅਘੋਰ ਬੁੱਧਿਤੱਤ ਦਾ (ਧਰਮ ਆਦਿ ਸਮੇਤ), ਵਾਮਦੇਵ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ, ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਮਨ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਕਰਣ-ਵਿਸ਼ੇ-ਭੂਤ ਸੰਬੰਧ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ–ਵਾਕ੍–ਸ਼ਬਦ–ਵ੍ਯੋਮ, ਤ੍ਵਕ੍–ਪਾਣੀ–ਸਪਰਸ਼–ਵਾਯੁ, ਚਕ੍ਸ਼ੁ–ਚਰਣ–ਰੂਪ–ਅਗਨੀ, ਰਸਨਾ–ਪਾਯੁ–ਰਸ–ਆਪਃ, ਘ੍ਰਾਣ–ਉਪਸਥ–ਗੰਧ–ਭੂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਨੀਯਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸ਼੍ਰੇਯਸ-ਕਾਰਕ ਮੰਗਲ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ। ਉਹੀ ਸ਼ਰਵ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਉਗ੍ਰ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ—ਸਭ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ।
Verse 3
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੰਜ ਤਨੂਆਂ ਵੀ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਵਿਆਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 5
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ਈਸ਼ਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਵਾਮ ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਨਾਮਕ ਮੂਰਤੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭੋਗਤਾ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਚੇਤਨ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 7
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
ਸਥਾਣੁ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋ ਮੂਰਤੀ ‘ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਭੋਗ੍ਯ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਿਨਾਕੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਅਸ਼ਟਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੁੱਧਿ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪੂਜਿਤ ‘ਅਘੋਰ’ ਮੂਰਤੀ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
ਆਗਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ‘ਵਾਮਦੇਵ’ ਨਾਮਕ ਮੂਰਤੀ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ’ ਮੂਰਤੀ ਮਨਸ ਦੀ ਸਮਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹੈ।
Verse 11
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ‘ਈਸ਼ਾ’ ਨਾਮਕ ਸਰਵਭੌਮ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਣਨ, ਬਾਣੀ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾਰਥ-ਵਿਦਵਾਨ ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਉਸ ਐਸ਼ਵਰੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਮੜੀ, ਹੱਥ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਪਤਿ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
ਅੱਖ ਅਤੇ ਪੈਰ, ਅਤੇ ਰੂਪ (ਦਿੱਖ) ਤੇ ਅੱਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਘੋਰਾ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੀਭ ਤੇ ਪਾਯੂ, ਅਤੇ ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਤੇ ਜਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਜੋ ਈਸ਼ਵਰੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵਾਮਦੇਵੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 15
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
ਉਹ ਘ੍ਰਾਣ ਇੰਦ੍ਰੀ, ਉਪਸਥ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤਾ’ ਨਾਮਕ ਈਸ਼ਵਰੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਮੂਰਤੀਆਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਸਭ ਮੰਗਲ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਹਨ।
Verse 17
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ਈਸ਼ਾਨ—ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ—ਅੱਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 19
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਚੇਤਨ), ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਰਵ ਆਦਿ ਅੱਠ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਸ਼੍ਵੰਭਰਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਰੂਪ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਧਾਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ‘ਸ਼ਾਰਵੀ’ ਮੂਰਤੀ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 21
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
ਉਹ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੀ ਸੰਜੀਵਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਲ-ਸਰੂਪਣੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਭਾਵੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਤੇਜੋਮਈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰੌਦ੍ਰੀ ਮੂਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਘੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 23
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਪੰਦਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਸਪੰਦਨ ਵਾਂਗ ਧੜਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਤਪੁਰਖ ਉਸ ਨੂੰ ਉਗ੍ਰ ਵੇਧਸ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ) ਦੀ ‘ਔਗ੍ਰੀ’ ਮੂਰਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਵਕਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪਣੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਭੀਮ ਦੀ ‘ਭੀਮਾ’ ਨਾਮਕ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭੂਤ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਦੇ ਬੰਧਨ ਭੇਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
ਉਹ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਕੱਟਦੀ ਹੈ। ‘ਦਿਵਾਕਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ‘ਈਸ਼ਾਨ’ ਨਾਮਕ ਇਹੀ ਮੂਰਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 27
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਚੰਦਰਮਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਫਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਮੂਰਤੀ, ਉਸਦਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਭਿੰਨ (ਸੀਮਿਤ) ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਿਵਮਯ ਹੈ।
Verse 29
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਿੰਜਣ ਨਾਲ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫਲਦੀਆਂ-ਫੂਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਵਪੁ (ਪ੍ਰਕਟ ਦੇਹ) ਹੈ—ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਸਭ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 31
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਨਿਸ਼ਟ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 33
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्
ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ-ਆਤਮ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਜੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਪਤੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
No discrete narrative event dominates; the chapter is primarily a doctrinal instruction where Upamanyu teaches Kṛṣṇa Śiva’s cosmic pervasion and the structured scheme of His mūrtis (aṣṭamūrti and pañcabrahma).
They function as presiding principles (adhiṣṭhātṛs) over key tattvas of experience—kṣetrajña/bhoktṛ, avyakta, buddhi, ahaṃkāra, and manas—showing that cognition and embodiment are grounded in Śiva’s fivefold presence.
The chapter highlights Śiva’s aṣṭamūrti and especially the pañcabrahma (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta), applying them to systematic correspondences with sense faculties, organs, their objects, and elements (e.g., śrotra–śabda–vyoman; cakṣus–rūpa–agni; rasanā–rasa–āpas).