योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् । उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜ੍ਞਾਨ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਚਰਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् । साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਦੁਲਭ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਉਚਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੇਤ, ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਧੀ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਮੇਤ।

Verse 3

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः । सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

ਜੇ ਯੋਗ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਜਾਂ ਵਿਗਾੜ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਉਪਾਅ ਹੈ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਸਾਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਹਾ (ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 4

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च । तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੋ—ਉਹ ਤੱਤ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਣ/ਸਾਧਨ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯ ਤੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਅੰਤਰ ਕੀ ਹੈ।

Verse 5

उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना । ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਤੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਠੀਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 6

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला । या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾ ਕੇ ਚਿੱਤ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ‘ਯੋਗ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।

Verse 7

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः । अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

ਮੰਤ੍ਰਯੋਗ, ਸਪਰਸ਼ਯੋਗ ਅਤੇ ਭਾਵਯੋਗ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਭਾਵਯੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਮਹਾਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 8

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः । अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

ਕੇਵਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਵਾਚ੍ਯ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਵਿਖੇਪ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ‘ਮੰਤ੍ਰਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 9

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते । स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਹੀ ਸਾਧਨਾ ਜਦ ‘ਸਪਰਸ਼’ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ) ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਯੋਗ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਬਾਹਰੀ ‘ਸਪਰਸ਼’ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ‘ਭਾਵਯੋਗ’ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 10

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः । अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅੰਗ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਤ੍ ਵਸਤੂ ਦੀ ‘ਅਨਾਭਾਸ’ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਅਭਾਵਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਠਹਿਰ ਜਾਣ ਤੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨਿਤ੍ਯ-ਸਤ੍ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः । यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते

ਨਿਰੁਪਾਧਿਕ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਚਿੰਤਨਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ‘ਮਹਾਯੋਗ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः । यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ-ਭੋਗ ਦੇ ਵਾਅਦੇ) ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

Verse 13

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च । दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੰਗਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਨ ਸਦਾ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰਕ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः । यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛਡੰਗ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਯੋਗ ਇਹ ਹੈ: ਯਮ ਤੇ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਸਵਸਤਿਕਾਸਨ ਆਦਿ ਆਸਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ।

Verse 15

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च । समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ ਸਿਆਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।

Verse 16

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा । ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਰੋਧ (ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ), ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਇਹ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ।

Verse 17

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् । शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੈਵ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਿਕ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 18

यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः । शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च

ਸਦਭਗਤ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਯਮ’ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ—ਸ਼ੌਚ, ਤੁਸ਼ਟੀ (ਸੰਤੋਖ), ਤਪ, ਜਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ (ਸਮਰਪਣ)।

Verse 19

इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः । स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨਿਯਮ’ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਵਸਤਿਕ, ਪਦਮ-ਮਧ੍ਯੇਂਦੁ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਸੁ-ਸਾਧਿਤ ਯੋਗ-ਨਿਯਮ।

Verse 20

पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा । प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम्

ਆਸਨ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਪਰ੍ਯੰਕ ਅਤੇ ਯਥੇਸ਼ਟ। ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨਿਯੰਤਰਣ-ਨਿਰੋਧ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ।

Verse 21

तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते । नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु

ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰੇਚਕ, ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਾਸਿਕਾ-ਛਿਦਰ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਾਸ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः । बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत्

ਉਦਰ ਵਿਚੋਂ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਹੀ ‘ਰੇਚਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਧੌਂਕਣੀ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਲਵੇ।

Verse 23

नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम् । न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम्

ਦੂਜੇ ਨਾਸੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਵਾਸ ਭਰਨਾ ‘ਪੂਰਕ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਨਾ ਹਵਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚਦਾ; ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਟਿਕੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक । रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम्

ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ‘ਕੁੰਭਕ’ ਹੈ। ਰੇਚਕ ਆਦਿ ਇਹ ਤਿੰਨ (ਰੇਚਕ, ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ) ਨਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼, ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 25

तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः । रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः

ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ-ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੇਚਕ ਆਦਿ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਾਡੀ-ਸ਼ੋਧਨ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।

Verse 26

स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने । कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम्

ਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ (ਯੋਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਤੱਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਕਨ੍ਯਕਾ’ ਆਦਿ ਪੜਾਅਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः । कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः

ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕਨ੍ਯਕ’ ਵੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 28

मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः । उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः

‘ਮੱਧਮ’ ਰੂਪ ਮੂਲ ਮਾਪ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਚੌਵੀ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ‘ਉੱਤਮ’ ਰੂਪ ਉਸੇ ਮਾਪ ਨੂੰ ਤਿਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਛੱਬੀ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 29

स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः । आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਸੀਨਾ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਕੰਪ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੋਮਾਂਚ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम् । जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम्

ਯੋਗੀ ਲਈ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਚਾਲ, ਬੇਚੈਨ ਭਟਕਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਦਿ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ, ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਕਰੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ।

Verse 31

अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता । मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः

ਉਂਗਲੀਆਂ ਦਾ ਸਫੋਟਨ (ਸਨੈਪ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਮਾਤਰਾ’ (ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਕਾਈ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਯਮਿਤ ਪ੍ਰਾਣ-ਗਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ (ਚੋਦ੍ਵਾਤ-ਕ੍ਰਮ) ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः

ਪਹਿਲਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਗਰਭ (ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਅਤੇ ਸਗਰਭ (ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ)।

Verse 33

जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात् । अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः

ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਧਾਰ (ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਅਗਰਭ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਸ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੇ ‘ਸਗਰਭ’ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਰਭ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬੀਜਸਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਣਾ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 34

तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम् । प्राणस्य विजयादेव जीयंते देह १ आयवः

ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਸਗਰਭ (ਆਧਾਰਸਹਿਤ) ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਤੇ ਵਿਜੈ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹ ਦੇ ਧਾਤੂ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 35

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਅਤੇ ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ, ਧਨੰਜਯ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਸਾਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਸ਼ਿਵ (ਪਤੀ) ਵੱਲ ਅੰਤਰਮੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते । अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते

ਜੋ ‘ਪ੍ਰਯਾਣ’ ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ‘ਅਪਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੀ ਨਾਲ ਆਹਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਪਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन् । उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः

ਵਿਆਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਾਯੂ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰ ਕੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਦਾਨ ਵਾਯੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 38

समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते । उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः

ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਮਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ‘ਨਾਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ‘ਕੂਰਮ’ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे । न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः

ਛੀਂਕ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿਕਲ’ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਜੰਭਾਈ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵਦੱਤ’ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ‘ਧਨੰਜਯ’ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।

Verse 40

क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान् । निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति

ਇਹ ਨਿਯਮਬੱਧ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਜੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

प्राणे तु विजिते सम्यक्तच्चिह्नान्युपलक्षयेत् । विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪਛਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਲ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा । लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम्

ਬਹੁਤ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਦੇਹ ਦੀ ਹਲਕਾਪਣ, ਤੇਜ਼ ਗਤੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ‑ਸੁਸੁਰਲੀ ਵਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 43

सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता । धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता

ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਬਲ, ਤੇਜ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਧੀਰਜ, ਮੇਧਾ, ਯੌਵਨ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 44

तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः । प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ਤਪੱਸਿਆ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਯੱਗ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।

Verse 45

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह । आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते

ਇੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਸਮੇਟ ਕੇ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च । निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

ਪੂਰਵ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਵੀ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੇ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸੁਰਗ ਦਾ, ਅਤੇ ਜੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 47

तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः । इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्

ਇਸ ਲਈ ਸੱਚੇ ਸੁਖ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਾਧਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਰੂਪੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੇ।

Verse 48

धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः । स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ। ਉਹ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਕੀ ਸਭ ਤ੍ਰਿਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 49

कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः । न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा

ਕਾਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ (ਚਿੱਤ ਦੀ ਚੰਚਲ ਚਾਲ) ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਨਾ ਡਿਗੇ—ਇਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 50

मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते । तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः

ਮਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਥਿਰਤਾ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਣਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸੰਯਤ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 51

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः । अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते

‘ਧ੍ਯੈ’ ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਵਿਖੰਡਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ‘ਧਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते

ਜਦ ਚਿੱਤ ਧ੍ਯੇਯ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਉੱਠੇ, ਜੋ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ ਵਹੇ—ਉਸ ਨੂੰ ‘ਧਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः । परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः

ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸ਼ਿਵੰਕਰ—ਮੰਗਲ-ਦਾਤਾ—ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਧ੍ਯੇਯ ਹੈ, ਦੇਵਾਧਿਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਥਰਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 54

तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ । तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ‑ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਰਬਦਾਤਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 55

सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः । विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम्

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम् । ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—(੧) ਧਿਆਤਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਯ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ; ਅਤੇ (੨) ਉਹ ਪਰਮ ਅੰਤ ਜਿਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

ਇਹ ਚੌਗੁਣਾ ਆਧਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਖਿਮਾਵਾਨ ਹੋਵੇ।

Verse 58

निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत्

ਜੋ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਪ ਕਰਕੇ ਥੱਕੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਥੱਕੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 59

जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति । धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम्

ਜੋ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਜਲਦੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਣਾ ਬਾਰਾਂ ਯਾਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।

Verse 60

ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते । समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम्

ਧਿਆਨ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪੜਾਅ ਤੱਕ ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ—ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ—ਯੋਗ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅੰਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 61

समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते । यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम्

ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਮਨ ਦਹੀਂ ਵਾਂਗ ਜਮ ਕੇ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਅਰਥ-ਮਾਤ੍ਰ ਦੀ ਚਮਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਆਭਾਸ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 62

स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते । ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम्

ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਮਾਨੋ ਸਭ ਰੂਪ-ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇ ਧ੍ਯੇਯ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 63

निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते । न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति

ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਉਹ ਯੋਗੀ ‘ਨਿਰਵਾਣ-ਅੱਗ’ ਵਰਗਾ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ; ਨਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 64

न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः । नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत्

ਉਹ ਸਪਰਸ਼-ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਮਨ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ‘ਮੇਰੀ’ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ—ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

Verse 65

एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते । यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ‘ਸਮਾਧਿਸਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਵਾਤ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੰਬਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 66

तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः । एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम्

ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੁਧੀ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਉਸ (ਸ਼ਿਵ-ਨਿਸ਼ਠਾ) ਤੋਂ ਡੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੱਜੇ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਉੱਤਮ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਵਾਸ।

Verse 67

तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

ਤਦੋਂ ਉਸ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨ ਤੇ ਅੰਤਰਾਯ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।