श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो । प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਭਗਵਨ! ਸਰਵਯੋਗੀੰਦਰ, ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਹੇ ਗੁਰੂ, ਸਰਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਨਿਧਾਨ, ਛਡਾਨਨ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਕੱਟਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਅਧਿਕਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰੇ ਹੋ; ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਹੋ।

Verse 3

अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा । त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम् । तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ—ਦੇਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਾਨਵ—ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਪਰਮ ਭਾਵ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਿਨਾਕੀ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

Verse 5

साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरंकं समाश्रिता । भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी । उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः

ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਤਾ ਤੇ ਧਾਰਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗੋਦ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਭਗਵਨ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣੇ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਗਤ, ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ-ਚਿੰਤਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ।”

Verse 7

महीधरवरे दिव्ये मंदरे चारुकंदरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतो ऽभवत् । तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्

ਸੁੰਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦਿਵ੍ਯ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸਖੀ—ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭਾਵਤੀ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 9

ततः स्वमंकमारोप्य देवीं देववरोरहः । अलंकृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम् । अथांतःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अंतरंगा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्

ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਆਪ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ। ਤਦ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਗਣ-ਨੇਤਾ ਸਰਵਲੋਕ-ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 11

भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे । ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः

ਚਾਮਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਦੇਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ—ਉਸ ਪਰਿਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਇੱਕ ਪਿਆਰੀ ਕਥਾ ਚੱਲ ਪਈ।

Verse 13

तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम् । देव्युवाच । केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् । आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्

ਉਹ ਮੌਕਾ ਯੋਗ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਦੇਵੀ ਬੋਲੀ—ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਰਤ੍ਯ, ਜੋ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਉੱਚ ਤੱਤਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਕਰਨ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਪਾਲੁ ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

Verse 15

ईश्वर उवाच । न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः । न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना । श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना । वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਜਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਆਸਨ ਆਦਿ ਨਾਲ; ਨਾ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ—ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਨੇੜੇ ਆਉਣਯੋਗ, ਛੂਹਣਯੋਗ, ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ, ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦਯੋਗ ਵੀ।

Verse 17

साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता । श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह । स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः । तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

Verse 19

आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम् । स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः । नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः

ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੇਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਸਾਰਾ ਧਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਖਰਚ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਹੈ।

Verse 20

तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम् । वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः । तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः

ਉਸ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਦੁਲੱਭ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜੋ ਨਿਯਮਵਾਨ ਸਾਧਕ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਬਿਨਾਂ ਅਨੰਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः । तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम् । अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम

ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਆਚਾਰ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਟੱਲ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਗਿਆ ਹੈ।

Verse 24

तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः । मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः । परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् । परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः

ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਕੇ, ਜੋ ਨਿਯਮਵਾਨ ਸਾਧਕ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਲ, ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਪਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ—ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਸਾਧਰਮ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 25

तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् । आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् । अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्

ਇਸ ਲਈ (ਲੌਕਿਕ) ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਉਸ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ‘ਅਲੱਭ ਵਿੱਚ ਲਾਭ’ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਚਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु । सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः । अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि । दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्

ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵੀ, ਯੋਗਾਚਾਰਯ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਅਵਤਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਆਰਿਆ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੰਯਮੀ, ਅਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀਹੀਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰੀ, ਸੱਚੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 29

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता । यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः । ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि । चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः

ਇਹੀ ਹਾਨੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਵੱਡਾ ਛੇਦ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੋਹ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਚੁੱਪ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰੀ, ਮੇਰਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਗਿਆਨ, ਕ੍ਰਿਆ, ਚਰਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ।

Verse 31

पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते । वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च । ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते

ਪਸ਼ੂ, ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਤੀ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਯ ਦਾ ਬੋਧ ਹੀ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਡਧਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ‘ਕ੍ਰਿਆ’ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੇਰੇ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੇ ਮੇਰੇ ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ‘ਚਰਿਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते । अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्

ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਨਿਰੋਧ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਅਨੇਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।

Verse 35

विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते । वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते

ਯਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਸੱਚੇ ਵਿਰਕਤ ਲਈ ਯੋਗ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।

Verse 37

योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः । सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः

ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਵੀ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਦਇਆ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਆਸਥਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 39

अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये । अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये

ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਯਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਧਿਆਨ, ਈਸ਼ਵਰ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਸਦਾ ਗਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠਾ—ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ (ਅਨੁਭਵ-ਯੁਕਤ ਗਿਆਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਗਿਆਨ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति । पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्

ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਜਾਣੂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ-ਸਰੂਪ ਕਰਮ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ—ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 42

फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते । न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत् । प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये । ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्

ਫਲ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬੰਧਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ! ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਮਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੋਂ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 44

विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः । न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः । नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः । ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्

ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਯਮੀ ਦੇਹਧਾਰੀ—ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕਸਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਨਿਤ੍ਯਯੁਕਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ, ਮੇਰਾ ਭਕਤ, ਸਮਾਹਿਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਯੋਗੀ ਮੇਰਾ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः । ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः । द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा । वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः

ਹੁਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣੀਆਂ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ/ਵਿਦਿਆਰਥੀ) ਦਾ ਚਿੱਤ ਹਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਨ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਕਰਿਆ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਲੱਗਣ। ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣੋ—ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ। ਅਤੇ ਵਾਣੀ, ਮਨ ਤੇ ਕਾਇਆ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 48

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः । पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः । अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् । तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्

ਤਪ, ਕਰਮ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਭਜਨ (ਭਗਤੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਸੇ ਉਹ ਬਾਹਰਲਾ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅੰਤਰ-ਭਜਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 50

मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा । लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः

ਜੋ ਚਿੱਤ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਮਾਤਰ ਮਨ’ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਬਾਣੀ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ‘ਬਾਣੀ’ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ—ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਆਦਿ—ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਉਪਚਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਦੇਹ ਹੀ ਸੱਚਾ ‘ਕਾਇ’ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 52

मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते । मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम् । जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च । रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्

ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਕਰਮ ਬਾਹਰੋਂ ਯੱਗ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੋ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਠੋਰ ਤਪ, ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਆਦਿ ਮੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ। ਸੱਚਾ ਜਪ ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ ਆਦਿ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੋ—ਕੇਵਲ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 54

ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः । ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम् । बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः । प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्

ਧਿਆਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਮਾਧੀ ਨਹੀਂ। ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਆਗਮਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਹੋਰ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ—ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਰਮਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਵ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 56

बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् । असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात् । शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते । अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः

ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੌਚ ਨਾਲੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੌਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਉਹ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਦਿੱਖਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸ਼ੌਚ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੀ ਜਾਣੋ; ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਸ਼ੌਚ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੌਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ੁਚਿ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੈ।

Verse 58

बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् । न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम् । कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते

ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ—ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਸੱਚੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪੂਜਾ ਕੇਵਲ (ਮੇਰੇ ਤੋਂ) ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਨਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਭਗਤ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 60

भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः । मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित् । फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਕ-ਨਿਸ਼ਠ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ—ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਵੀ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ। ਪਰ ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਫਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਥੋਥਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਫਲਾਰਥੀ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਜੋਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् । भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते । फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् । प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः

ਹੇ ਅਨਿੰਦਿਤੇ! ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗਣ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।

Verse 64

प्राक्संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले । विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः । मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् । ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि

ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ! ਪੂਰਵ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਲਾਭ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 66

मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः । फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव । महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् । अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्

ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਮਰਪਣ ਜਿਵੇਂ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਅਨਨ੍ਯ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨ੍ਯਸਤ ਹੈ, ਐਸੇ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਲੱਛਣ ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 68

मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः । ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति

ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਾਤਸਲ੍ਯ; ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਨੁਮੋਦਨ; ਆਪ ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ; ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ; ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਰ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ; ਨਿੱਤ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ।

Verse 70

एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छे ऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः । न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਿਸ ਮਲੇਛ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮੁਨੀ, ਯਤੀ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਵਪਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਭਗਤ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਣ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੂਜਣਯ ਹੈ।

Verse 72

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति

ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੱਤਾ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ।