अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
ਅਧਿਆਇ 40 ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਯੂ ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਵੇਰੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਮਿੱਠੇ ਜਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਤ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਭਾਗੀਰਥੀ (ਗੰਗਾ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਸਮੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਭਸਮਧਾਰੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸਿੱਧ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਰਾਤਪਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्योरधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः । प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितो ऽभूत्
ਸ੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਤੋਂ ਯਾਦਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਜੋ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਏ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਈ; ਵਾਯੂ ਤੁਰੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 2
ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः । सत्रान्ते ऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः
ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਤਪੋਧਨ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਤੁਰ ਪਏ।
Verse 3
तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती । प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदीशुभा
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੇਵੀ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਰਸਵਤੀ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 4
सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः । समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम्
ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਗਾਹਨ (ਸਨਾਨ) ਕੀਤਾ।
Verse 5
अथ संतर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः । स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति
ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 6
तदा ते हिमवत्पादात्पंततीं दक्षिणामुखीम् । दृष्ट्वा भागीरथी तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰਦੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 7
ततो वाराणसीं प्राप्य मुदितास्सर्व एव ते । तदोत्तरप्रवाहायां गंगायामवगाह्य च
ਫਿਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 8
अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः । प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम्
ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੇਖਿਆ।
Verse 9
सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम् । आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम्
ਉਹ ਤੇਜ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ—ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮਹਾ ਅਦਭੁਤ—ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 10
अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः । मुनयो ऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि
ਫਿਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸਾਧਕ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਆਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 11
तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु । सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਤਪਸਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਤੇਜ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਘਟਨਾ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਜਾਪੀ।
Verse 12
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः । किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति
ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ—ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਵਨ ਵੱਲ ਚਲੇ।
Verse 13
प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः । दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਵਾਯੂਦੇਵ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ।
Verse 14
शद्धां बुद्धिं ततस्तेषां सांबे सानुचरे शिवे । समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम्
ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਬਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਯਜਮਾਨਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਚੱਲਦਾ ਸਤਰ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 15
विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये । स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति
ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਧਾਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ-ਧਾਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 16
अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च । परस्पर स्पर्धितयोर्गाने विवदमानयोः
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾਇਨ ਬਾਰੇ ਝਗੜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 17
तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन् । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਰਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਮਤਾ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 18
तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः । मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन्
ਤਦੋਂ ਸਮਾਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਭਵਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੰਯਮ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 19
अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः । साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना
ਤਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਪਰਿਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 20
त्यक्त्वा परस्परस्पर्धां मैत्रीं च परमां गतः । सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः
ਪਰਸਪਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 21
उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् । भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव
ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਨਕੁਲੀਸ਼ਵਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਆਪਣੇ ਭਵਨ ਤੋਂ ਇਉਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਿਚੋਂ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ।
Verse 22
तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् । प्रणम्यावसरं शंभोः पप्रच्छुः परमादरात्
ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦ ਸਮਾਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਛਟਕੁਲੀ ਭਗਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠੇ। ਫਿਰ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਅਵਸਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 23
स चावसर एवायमितोंतर्गम्यतामिति । वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹੀ ਠੀਕ ਵੇਲਾ ਹੈ; ਇੱਥੋਂ ਅੰਦਰ ਚੱਲੀਏ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੋਰ ਕੰਮ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 24
ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन् । तेन ते विविशुर्वेश्म पिंडीभूयांडजन्मनः
ਫਿਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਤਦ ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗੁੱਛ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 25
प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दंडवत् । समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे
ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ।
Verse 26
तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः । वृत्तांतं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः
ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਮਲਾਸਨ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖ-ਸਮਾਚਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੂ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।”
Verse 27
भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेंतर्हिते सति । इत्युक्तवति देवेशे मुनयो ऽवभृथात्परम्
ਦੇਵેશ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਵਾਯੂ ਦੇਵ ਦੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕੀਤਾ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 28
गंगातीर्थेस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति । दर्शनं तत्र लिंगानां स्थापितानां सुरेश्वरैः
ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਾ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।
Verse 29
अविमुक्तेश्वरस्यापि लिंगस्याभ्यर्चनं सकृत् । आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम्
ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ-ਪੁੰਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः । याथात्म्यवेदनं तस्य चिंतितस्यापि चात्मभिः
ਉੱਥੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਅਹੰਤਾ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨ‑ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः । मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः
ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਮੁੜ‑ਮੁੜ ਦੱਸਿਆ। ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ।
Verse 32
कंपयित्वा शिरः किंचित्प्राह गंभीरया गिरा । प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा
ਉਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—“ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਹੈ।”
Verse 33
भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः । प्रसादाभिमुखो भूत इति भुतार्थसूचितम्
ਤੁਸੀਂ ਲੰਮੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਹੋਏ ਹਨ—ਇਹੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਭਾਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
Verse 34
वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद्दृष्टं दिवि दीप्तिमत् । तल्लिंगसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम्
ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ, ਦਿੱਪਤਿਮਾਨ ਜੋਤਿ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਸਾਖਾਤ ‘ਲਿੰਗ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇਜ ਹੀ ਹੈ।
Verse 35
तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः । मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः
ਉੱਥੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਮੁਨੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ; ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਗਏ।
Verse 36
प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि । स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा
ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੋਗੇ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 37
तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम् । प्रयात दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितम्
ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹੀ ਕਾਲ ਦੈਵ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ਿਖਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੋ।
Verse 38
सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः । प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नंदिनः
ਉੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਪਰਮ ਮੁਨੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਭੂਤਨਾਥ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੇਵਕ-ਅਧਿਪਤੀ ਨੰਦੀ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆਗਮਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 39
पुरा सनत्कुमारोपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम् । अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 40
अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः । ततो ऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नंदिना कृतः
ਬਹੁਤ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਯੋਗ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨੰਦੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਊਠ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया । उपास्य देवं देवीञ्च नंदिनं चानुनीय वै
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਇਆ।
Verse 42
कथंचिदुष्ट्रता तस्य प्रयत्नेन निवारिता । प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम्
ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਊਠ-ਸਮਾਨ ਹਾਲਤ (ਅਧੋਗਤੀ) ਰੋਕੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਕੌਮਾਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 43
तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम् । अवज्ञाय हि मामेव तथाहंकृतवान्मुनिः
ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਮਾਨੋ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਗਣਾਧਿਪ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—“ਇਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਸ਼ ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 44
अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ । ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढ इव संस्मरन्
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਨਘ, ਤੂੰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਦੱਸ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਨੋ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
मयैव शिष्यते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः । धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्तयिष्यति
ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏਗਾ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਧਰਮਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 46
स एवं व्याहृतो भूयस्सर्वभूतगणाग्रणीः । यत्पराज्ञापनं मूर्ध्ना प्रातः प्रतिगृहीतवान्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਆਗਿਆ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।
Verse 47
तथा सनत्कुमारो ऽपि मेरौ मदनुशासनात् । प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਗਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 48
द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् । तत्प्रसादार्थमचिरान्नंदी तत्रागमिष्यति
‘ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਨੰਦੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉੱਥੇ ਆਵੇਗਾ।’
Verse 49
इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना । कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਯੋਗੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ, ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਚੋਟੀ ‘ਕੁਮਾਰਸ਼ਿਖਰ’ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।
Frequently Asked Questions
The Naimiṣa sages complete their satra with an avabhṛtha bath enabled by Sarasvatī’s manifestation, then undertake a tīrtha-journey to Vārāṇasī, worship Avimukteśvara, and witness an all-pervading divine tejas into which Pāśupata siddhas merge.
The tejas functions as an epiphanic marker of Śiva’s supra-empirical presence: it is direction-pervading, sun-like beyond measure, and becomes a locus of absorption for siddhas, implying liberation/attainment through proximity to Śiva’s power rather than merely external ritual merit.
Sarasvatī appears as a sweet-water river by Brahmā’s command; Bhāgīrathī/Gaṅgā is encountered and ritually used; Vārāṇasī (Kāśī) is central; and the Avimukteśvara liṅga is the key icon of worship preceding the celestial radiance and Pāśupata siddha convergence.