पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
ਅਧਿਆਇ 26 ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਤਪ ਜਾਂ ਯਜ੍ਞ-ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਭਕਤੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਸੁਰਾਪਾਨ, ਚੋਰੀ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਦਾ ਅਪਰਾਧ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਧ, ਵੀਰ ਜਾਂ ਭ੍ਰੂਣ ਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪਾਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪੜਾਅਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਸ਼ਿਵਭਕਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਭਿੱਖਿਆ ਵਰਗੀ ਨਿਯਮਿਤ ਘੱਟ ਜੀਵਿਕਾ—ਇਹ ‘ਪਤਿਤ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਜਲ-ਵ੍ਰਤ, ਵਾਯੁ-ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਪਰ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਇਕ ਵਾਰ ਦਾ ਪੂਜਨ ਵੀ ਮੰਤਰ-ਗੌਰਵ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ, ਸਾਰਾ ਧਨ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣ ਤੇ ਵੀ, ਸ਼ਿਵਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ; ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਨਾਲ ਪੂਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟੇ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ/ਅਰੁਦ੍ਰ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਛਡਕਸ਼ਰ, ਸੂਕਤ-ਮੰਤਰ ਆਦਿ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੱਤ ਸ਼ਿਵਭਕਤੀ ਹੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयीवा गुरुतल्पगः । मातृहा पितृहा वापि वीरहा भ्रूणहापि वा
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਚੋਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਾਤਾ-ਹੰਤਾ, ਪਿਤਾ-ਹੰਤਾ, ਵੀਰ-ਹੰਤਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੰਤਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 2
संपूज्यामन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम् । तैस्तैः पापैः प्रमुच्येत वर्षैर्द्वादशभिः क्रमात्
ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤਰ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ-ਉਹਨਾਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पतितो ऽपि यजेच्छिवम् । भक्तश्चेन्नापरः कश्चिद्भिक्षाहारो जितेंद्रियः
ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਜੇ ਉਹ ਭਗਤ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਭਿੱਖਿਆ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।
Verse 4
कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या पञ्चाक्षरेण तु । पूजयेद्यदि देवेशं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते
ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੰਚਾਖ਼ਰ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः । तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति शिवलोकसमागमः
ਜੋ ਕੇਵਲ ਜਲ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 6
भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यः शिवं सकृदर्चयेत् । सोपि गच्छेच्छिवस्थानं शिवमन्त्रस्य गौरवात्
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੰਚਾਖ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 7
तस्मात्तपांसि यज्ञांश्च सर्वे सर्वस्वदक्षिणाः । शिवमूर्त्यर्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समाः
ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਤਪ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਞ—ਭਾਵੇਂ ਦੱਖਿਣਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਕਰੋੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 8
बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पश्चात्पञ्चाक्षरेण चेत् । पूजयन्मुच्यते भक्तो नात्र कार्या विचारणा
ਕੋਈ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਗਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 9
अरुद्रो वा सरुद्रो वा सूक्तेन शिवमर्चयेत् । यः सकृत्पतितो वापिमूढो वा मुच्यते नरः
ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਰੁਦ੍ਰ-ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਸ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਵਾਰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
षडक्षरेण वा देवं सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव च
ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸੂਕਤ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਨਾ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अलब्धाल्लब्ध एवात्र विशिष्टो नात्र संशयः । स ब्रह्मांगेन वा तेन सहंसेन विमुच्यते
ਇੱਥੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਲੱਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਕ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂ ਹੰਸ (ਅੰਤਰਾਤਮਾ) ਸਮੇਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
तस्मान्नित्यं शिवं भक्त्या सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा
ਇਸ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਕਤ-ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਜਾ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦੋ ਵਾਰ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਾਂ ਨਿੱਤ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 13
ये ऽर्चयंति महादेवं विज्ञेयास्ते महेश्वराः । ज्ञानेनात्मसहायेन नार्चितो भगवाञ्छिवः
ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ’ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ਪਰ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕੇਵਲ ਆਤਮ-ਆਧਾਰਿਤ, ਸਵੈ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 14
स चिरं संसरत्यस्मिन्संसारे दुःखसागरे । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं मूढो नार्चयते शिवम्
ਉਹ ਇਸ ਦੁੱਖ-ਸਾਗਰ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਰਕਾਲ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਜਨ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 15
निष्फलं तस्य तज्जन्म मोक्षाय न भवेद्यतः । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं ये ऽर्चयन्ति पिनाकिनम्
ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਜਨਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ—ਜਦੋਂ ਦੁਰਲੱਭ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 16
तेषां हि सफलं जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः । भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੈ; ਉਹ ਨਰੋਤਮ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਨ—ਜੋ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਭਵ ਅੱਗੇ ਨਤ ਹੈ।
Verse 17
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भागिनः । भवनानि मनोज्ञानि विभ्रमाभरणाः स्त्रियः
ਜੋ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘਰ ਵੀ ਮਨੋਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਸੌਮ੍ਯ ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 18
धनं चातृप्तिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् । ये वाञ्छन्ति महाभोगान्राज्यं च त्रिदशालये
ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਦਾ ਫਲ ਘਾਟ ਮਿਟਣ ਤੱਕ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚੁਰ ਧਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਹਾਭੋਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਲਯ (ਸਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
ते वाञ्छन्ति सदाकालं हरस्य चरणाम्बुजम् । सौभाग्यं कान्तिमद्रूपं सत्त्वं त्यागार्द्रभावता
ਉਹ ਸਦਾ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਸੁਭਾਗ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਤਿਆਗ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਰਮ ਹੋਇਆ ਹਿਰਦਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 20
शौर्यं वै जगति ख्यातिश्शिवमर्चयतो भवेत् । तस्मात्सर्वं परित्यज्य शिवैकाहितमानसः
ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਰਯ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ।
Verse 21
शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेच्छिवमात्मनः । त्वरितं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम्
ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਲਈ—ਪਤੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ—ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਜਲਦੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਜਲਦੀ ਢਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 22
त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात्पूज्यः पिनाकधृक् । यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्रमते जरा
ਬਿਮਾਰੀ ਛੇਤੀ ਆ ਘੇਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ।
Verse 23
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावत्पूजय शंकरम् । न शिवार्चनतुल्यो ऽस्ति धर्मो ऽन्यो भुवनत्रये
ਜਦ ਤੱਕ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।
Verse 24
इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयस्सदाशिवः । द्वारयागं जवनिकां परिवारबलिक्रियाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਦੁਆਰ-ਯਾਗ ਕਰਕੇ, ਜਵਨਿਕਾ (ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਪਰਦਾ) ਸਜਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲੀ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ।
Verse 25
नित्योत्सवं च कुर्वीत प्रसादे यदि पूजयेत् । हविर्निवेदनादूर्ध्वं स्वयं चानुचरो ऽपि वा
ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਨਿੱਤ-ਉਤਸਵ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਵਿਸ ਦਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੂਜਕ ਆਪ—ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਚਰ ਵੀ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ।
Verse 26
प्रसादपरिवारेभ्यो बलिं दद्याद्यथाक्रमम् । निर्गम्य सह वादित्रैस्तदाशाभिमुखः स्थितः
ਪ੍ਰਸਾਦ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਰਹੇ।
Verse 27
पुष्पं धूपं च दीपञ्च दद्यादन्नं जलैः सह । ततो दद्यान्महापीठे तिष्ठन्बलिमुदङ्मुखः
ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੇਤ ਅੰਨ ਵੀ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਮਹਾਪੀਠ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰਮੁਖ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 28
ततो निवेदितं देवे यत्तदन्नादिकं पुरा । तत्सर्वं सावशेषं वा चण्डाय विनिवेदयेत्
ਫਿਰ ਜੋ ਅੰਨ ਆਦਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਸਾਰਾ ਜਾਂ ਜੋ ਬਚਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਚੰਡ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 29
हुत्वा च विधिवत्पश्चात्पूजाशेषं समापयेत् । कृत्वा प्रयोगं विधिवद्यावन्मन्त्रं जपं ततः
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਕੇ, ਆਗਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 30
नित्योत्सवं प्रकुर्वीत यथोक्तं शिवशासने । विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मोपशोभिते
ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿੱਤ-ਉਤਸਵ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੂਜਾ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ-ਸਾਮਗਰੀ ਸਜਾਓ।
Verse 31
अस्त्रं पाशुपतं दिव्यं तत्रावाह्य समर्चयेत् । शिवस्यारोप्यः तत्पात्रं द्विजस्यालंकृतस्य च
ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਨ ਕੇ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ (ਸਨਮਾਨਿਤ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 32
न्यस्तास्त्रवपुषा तेन दीप्तयष्टिधरस्य च । प्रासादपरिवारेभ्यो बहिर्मंगलनिःस्वनैः
ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰ-ਧਾਰੀ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਡੰਡ-ਧਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਚਲੇ।
Verse 33
नृत्यगेयादिभिश्चैव सह दीपध्वजादिभिः । प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा न द्रुतं चाविलम्बितम्
ਨਾਚ-ਗਾਇਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਦੀਵੇ, ਝੰਡੇ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰੇ—ਨਾ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਦੇਰ ਨਾਲ।
Verse 34
आदायाभ्यंतरं नीत्वा ह्यस्त्रमुद्वासयेत्ततः । प्रदक्षिणादिकं कृत्वा यथापूर्वोदितं क्रमात्
ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਦਰ ਲਿਆ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਵਾਹਿਤ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਉਦਵਾਸਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਆਦਿ ਸਮਾਪਨ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 35
आदाय चाष्टपुष्पाणि पूजामथ समापयेत्
ਅੱਠ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter is a prescriptive discourse: Upamanyu teaches the salvific efficacy of Śiva worship through mantra (especially pañcākṣarī), framed against the background of grave sins and their removal.
The pañcākṣarī is treated as a self-sufficient ritual technology whose inherent ‘gaurava’ enables purification and access to Śiva’s realm, even when other high-effort ascetic practices do not yield the same guaranteed result.
Śiva is approached as Deveśa and paramakāraṇa through arcana (worship) using pañcākṣara; the chapter also notes alternative mantra-forms (rudra/non-rudra hymn usage, ṣaḍakṣara, sūkta-mantra) while prioritizing devotion and worship of Śiva-mūrti.