षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अतः परं समावेक्ष्य गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् । षडध्वशुद्धिं कुर्वीत सर्वबंधविमुक्तये

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੇ, ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਛਡਧ੍ਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।

Verse 2

कलां तत्त्वं च भुवनं वर्णं पदमतः परम् । मंत्रश्चेति समासेन षडध्वा परिपठ्यते

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਛਡਧ੍ਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਲਾ, ਤੱਤ੍ਵ, ਭੁਵਨ, ਵਰਣ, ਪਦ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਤ੍ਰ।

Verse 3

निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वा कथ्यते बुधैः । व्याप्ताः कलाभिरितरे त्वध्वानः पञ्च पञ्चभिः

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਕਲਾਧ੍ਵ’ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪੰਜ ਅਧ੍ਵਾਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ।

Verse 4

शिवतत्त्वादिभूम्यंतं तत्त्वाध्वा समुदाहृतः । षड्विंशत्संख्ययोपेतः शुद्धाशुद्धोभयात्मकः

ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੂਮੀ ਤੱਤ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਰਗ ‘ਤੱਤਵਾਧ੍ਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਛੱਬੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਉਭਯ (ਮਿਸ਼੍ਰ) ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 5

आधाराद्युन्मनांतश्च भुवनाध्वा प्रकीर्तितः । विना भेदोपभेदाभ्यां षष्टिसंख्यासमन्वितः

ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਮਨਾ ਤੱਕ ਨੂੰ ‘ਭੁਵਨਾਧ੍ਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੇਦ-ਉਪਭੇਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਸੱਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 6

पञ्चाशद्रुद्ररूपास्तु वर्णा वर्णाध्वसंज्ञिताः । अनेकभेदसंपन्नः पदाध्वा समुदाहृतः

ਪੰਜਾਹ ਅੱਖਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਵਰਣਾਧ੍ਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਪਦਾਧ੍ਵ’ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 7

सर्वोपमंत्रैर्मंत्राध्वा व्याप्तः परमविद्यया । यथा शिवो न तत्त्वेषु गण्यते तत्त्वनायकः

ਸਾਰੇ ਉਪਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਤ੍ਰਾਧ੍ਵ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 8

मंत्राध्वनि न गण्येत तथासौ मंत्रनायकः । कलाध्वनो व्यापकत्वं व्याप्यत्वं चेतराध्वनाम्

ਮੰਤ੍ਰਾਧ੍ਵ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਗਿਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਵੀ (ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ) ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਲਾ-ਅਧ੍ਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹੋਰ ਅਧ੍ਵ ਵਿਆਪ੍ਯ ਹਨ।

Verse 9

न वेत्ति तत्त्वतो यस्य नैवार्हत्यध्वशोधनम् । षड्विधस्याध्वनो रूपं न येन विदितं भवेत्

ਜੋ ਤੱਤਵਤಃ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਅਧ੍ਵ-ਸ਼ੋਧਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧ੍ਵ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਅਯੋਗ ਹੈ।

Verse 10

व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुमेव न शक्यते । तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा

ਉਸ (ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨ) ਨਾਲ ਵਿਆਪ੍ਯ-ਵਿਆਪਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਅਧ੍ਵ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਆਪ੍ਯ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਤੱਤ ਦੋਵੇਂ ਸਮਝੋ।

Verse 11

यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् । कुंडमंडलपर्यंतं तत्र कृत्वा यथा पुरा

ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਸਮਝ ਕੇ ਅਧ੍ਵ-ਵਿਸ਼ੋਧਨ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ।

Verse 12

द्विहस्तमानं कुर्वीत प्राच्यां कलशमंडलम् । ततः स्नातश्शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦਾ ਕਲਸ਼-ਮੰਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ੍ਯ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।

Verse 13

प्रविश्य मंडलं शंभोः पूजां पूर्ववदाचरेत् । तत्राढकावरैस्सिद्धं तंदुलैः पायसं प्रभोः

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਆਢਕ-ਆਵਰ ਮਾਪ ਦਾ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ।

Verse 14

अर्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत् । पुरतः कल्पिते वाथ मंडले वर्णिमंडिते

ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਹੋਮ ਲਈ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ (ਕ੍ਰਿਆ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏ)।

Verse 15

स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च देशिकः । तेषु ब्रह्माणि मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैः

ਦੇਸ਼ਿਕ (ਆਚਾਰ੍ਯ) ਪੰਜ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ—ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੱਧ ਵਿੱਚ। ਉਹਨਾਂ ਕਲਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ-ਨਾਦ ਸਮੇਤ ਮੂਲ ਅੱਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 16

नम आद्यैर्यकरांतैः कल्पयेत्कल्पवित्तमः । ईशानं मध्यमे कुंभे पुरुषं पुरतः स्थिते

ਫਿਰ ਵਿਧੀ-ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਾਧਕ ‘ਨ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਯ’ ਤੱਕ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਮੱਧਲੇ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ (ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅੰਗ) ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 17

अघोरं दक्षिणे वामे वामं सद्यं च पश्चिमे । रक्षां विधाय मुद्रा च बद्ध्वा कुंभाभिमंत्रणम्

ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਅਘੋਰ’, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ‘ਵਾਮ’ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਸਦ੍ਯ’ ਮੰਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਯੋਗ ਮੁਦਰਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੁੰਭ ਦਾ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰੇ।

Verse 18

कृत्वा शिवानलैर्होमं प्रारभेत्यथा पुरा । यदर्धं पायसं पूर्वं होमार्थं परिकल्पितम्

ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਧੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ। ਜੋ ਪਾਇਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਮ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੋਮ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ।

Verse 19

हुत्वा शिष्यस्य तच्छेषं भोक्तुं समुपकल्पयेत् । तर्पणांतं च मंत्राणां कृत्वा कर्म यथा पुरा

ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ (ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ-ਅੰਤ ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।

Verse 20

हुत्वा पूर्णाहुतिं तेषां ततः कुर्यात्प्रदीपनम् । ओंकारादनु हुंकारं ततो मूलं फडंतकम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਦੀਪਨ (ਅਗਨੀ/ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ) ਕਰੇ। ਓਂਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਕਾਰ ਉਚਾਰੇ; ਫਿਰ ‘ਫਟ੍’ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਾਗੂ ਕਰੇ।

Verse 21

स्वाहांतं दीपने प्राहुरंगानि च यथाक्रमम् । तेषामाहुतयस्तिस्रो देया दीपनकर्मणि

ਦੀਪਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਮੰਤ੍ਰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਅੰਗ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਦੀਪਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 22

मंत्रैरेकैकशस्तैस्तु विचिन्त्या दीप्तमूर्तयः । त्रिगुणं त्रिगुणी कृत्य द्विजकन्याकृतं सितम्

ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕੇ ਦਿੱਪਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਰਤੇ।

Verse 23

सूत्रं सूत्रेण संमंत्र्य शिखाग्रे बंधयेच्छिशोः । चरणांगुष्ठपर्यंतमूर्ध्वकायस्य तिष्ठतः

ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਮੰਤਰ ਕਰਕੇ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਸ਼ਿਖਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹੇ। ਬੱਚਾ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸੂਤਰ ਪੈਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 24

लंबयित्वा तु तत्सूत्रं सुषुम्णां तत्र योजयेत् । शांतया मुद्रयादाय मूलमंत्रेण मंत्रवित्

ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਤਰ ਹੇਠਾਂ ਲਟਕਾ ਕੇ, ਓਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਡੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤਾ ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤਰ-ਵਿਦ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।

Verse 25

हुत्वाहुतित्रयं तस्यास्सान्निध्यमुपकल्पयेत् । हृदि संताड्य शिष्यस्य पुष्पक्षेपेण पूर्ववत्

ਉਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਆਹੁਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਸਪਰਸ਼/ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰੇ।

Verse 26

चैतन्यं समुपादाय द्वादशांते निवेद्य च । सूत्रं सूत्रेण संयोज्य संरक्ष्यास्त्रेण वर्मणा

ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਵਿਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਰੂਪੀ ਕਵਚ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 27

अवगुंठ्याथ तत्सूत्रं शिष्यदेहं विचिंतयेत् । मूलत्रयमयं पाशं भोगभोग्यत्वलक्षणम्

ਫਿਰ ਉਸ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਦੇਹ ਦਾ ਪਾਸ਼-ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਮਲਾਂ (ਆਣਵ, ਮਾਯੀਯ, ਕਾਰਮ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਕਤਾ ਤੇ ਭੋਗ੍ਯ—ਦੋਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ।

Verse 28

विषयेन्द्रियदेहादिजनकं तस्य भावयेत् । व्योमादिभूतरूपिण्यः शांत्यतीतादयः कलाः

ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ ਕਿ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਭੂਤ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਤੀਤਾ ਆਦਿ ਕਲਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 29

सूत्रे स्वनामभिर्योज्यः पूज्यश्चैव नमोयुतैः । अथवा बीजभूतैस्तत्कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात्

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋ ਕੇ, ‘ਨਮಃ’ ਸਮੇਤ ਨਮਸਕਾਰ ਉਚਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ-ਰੂਪ (ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰ) ਬਣਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 30

ततो मलादेस्तत्त्वादौ व्याप्तिं समलोकयेत् । कलाव्याप्तिं मलादौ च हुत्वा संदीपयेत्कलाः

ਫਿਰ ਮਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਵਿਆਪਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੇ। ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਤੀ ਨੂੰ ਮਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਰੇ।

Verse 31

शिष्यं शिरसि संताड्य सूत्रं देहे यथाक्रमम् । शांत्यतीतपदे सूत्रं लाञ्छयेन्मंत्रमुच्चरन्

ਆਚਾਰਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਣ ਕਰਾਵੇ। ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਸ਼ਾਂਤ੍ਯਤੀਤ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ ਪੱਕਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਮਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 32

एवं कृत्वा निवृत्त्यन्तं शांत्यतीतमनुक्रमात् । हुत्वाहुतित्रयं पश्चान्मण्डले च शिवं यजेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੱਕ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 33

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्योत्तरामुखम् । सदर्भे मण्डले दद्याद्धोमशिष्टं चरुं गुरुः

ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਦਰਭਾ-ਘਾਹ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹੋਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਚਰੂ (ਅੰਨ-ਹਵਿ) ਦੇਵੇ।

Verse 34

शिष्यस्तद्गुरुणा दत्तं सत्कृत्य शिवपूर्वकम् । भुक्त्वा पश्चाद्द्विराचम्य शिवमन्त्रमुदीरयेत्

ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ; ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।

Verse 35

अपरे मण्डले दद्यात्पञ्चगव्यं तथा गुरुः । सो ऽपि तच्छक्तितः पीत्वा द्विराचम्य शिवं स्मरेत्

ਹੋਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਵੀ ਦੇਵੇ; ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪੀ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 36

तृतीये मण्डले शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा । प्रदद्याद्दंतपवनं यथाशास्त्रोक्तलक्षणम्

ਤੀਜੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਆਚਾਰ੍ਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦੰਤਪਵਨ’ (ਦੰਦ-ਸ਼ੁੱਧੀ) ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 37

अग्रेण तस्य मृदुना प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । वाचं नियम्य चासीनश्शिष्यो दंतान्विशोधयेत्

ਉਸ ਨਰਮ ਦੰਤਕਾਠ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 38

प्रक्षाल्य दंतपवनं त्यक्त्वाचम्य शिवं स्मरेत् । प्रविशेद्देशिकादिष्टः प्रांजलिः शिवमण्डलम्

ਦੰਤਕਾਠ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਦੇਸ਼ਿਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।

Verse 39

त्यक्तं तद्दन्तपवनं दृश्यते गुरुणा यदि । प्रागुदक्पश्चिमे वाग्रे शिवमन्यच्छिवेतरम्

ਜੇ ਗੁਰੂ ਵੇਖੇ ਕਿ ਦੰਤਪਵਨ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਣੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੇਖੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਿਵ ਮੰਨੇ।

Verse 40

अशस्ताशामुखे तस्मिन्गुरुस्तद्दोषशांतये । शतमर्धं तदर्धं वाजुहुयान्मूलमन्त्रतः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ—ਜਾਂ ਅੱਧੀਆਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ—ਦੇਵੇ।

Verse 41

ततः शिष्यं समालभ्य जपित्वा कर्णयोः शिवम् । देवस्य दक्षिणे भागे तं शिष्यमधिवासयेत्

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਤਦੋਂ ਦੇਵ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਅਧਿਵਾਸਿਤ ਕਰੇ।

Verse 42

अहतास्तरणास्तीर्णे स दर्भशयने शुचिः । मंत्रिते ऽन्तः शिवं ध्यायञ्शयीत प्राक्छिरा निशि

ਅਹਤ (ਅਖੰਡ) ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਈ ਦರ್ಭ-ਸ਼ਯਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇ; ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੱਖ ਕੇ ਲੇਟੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 43

शिखायां बद्धसूत्रस्य शिखया तच्छिखां गुरुः । आबध्याहतवस्त्रेण तमाच्छाद्य च वर्मणा

ਗੁਰੂ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਸ਼ਿਖਾ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ।

Verse 44

रेखात्रयं च परितो भस्मना तिलसर्षपैः । कृत्वास्त्रजप्तैस्तद्वाह्ये दिगीशानां बलिं हरेत्

ਭਸਮ ਨਾਲ ਤਿਲ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਰੇਖਾਂ ਖਿੱਚੋ। ਫਿਰ ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ—ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਲੀ-ਆਹੁਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 45

शिष्यो ऽपि परतो ऽनश्नन्कृत्वैवमधिवासनम् । प्रबुध्योत्थाय गुरवे स्वप्नं दृष्टं निवेदयेत्

ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਵਾਸਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਾਗ ਕੇ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।