न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् । स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् । यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च । स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਨਿਆਸ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਥਿਤੀ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਸਥਿਤੀ-ਨਿਆਸ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਉਤਪੱਤੀ-ਨਿਆਸ। ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਸੰਹ੍ਰਿਤੀ (ਲਯ)-ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥਾਂ ਲਈ ਵੀ ਓਹੀ। ਉਹੀ ਸਥਿਤੀ-ਨਿਆਸ ਪਤੀ-ਹੀਣ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਲਈ ਵੀ ਯੋਗ ਹੈ।”

Verse 3

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् । अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः । दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च । उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਨਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਲਈ ਨਿਆਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਜੋ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ ਉਹ ਸਥਿਤੀ-ਨਿਆਸ; ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੱਕ ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਉਤਪੱਤੀ-ਨਿਆਸ; ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਸੰਹ੍ਰਿਤੀ-ਨਿਆਸ ਹੈ।

Verse 5

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् । अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः । अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः । निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः

ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ ‘ਨ’ਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨਿਰਾਮਯਤਾ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰੇ। (ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ) ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਪੰਚ ਮਹਾਭੂਤ-ਸਰੂਪ ਹਨ।

Verse 7

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः । तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਹਿਰਦੇ, ਕੰਠ, ਤਾਲੂ, ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੰਧਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਮੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੰਢਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया । नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸਤਰ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੰਧਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 11

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना । देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्

ਵਾਯੂ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਕਾਲਾਗਨੀ ਨਾਲ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿੰਜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਹੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः । ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्

ਫਿਰ ਸਭ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ, ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰ ਕੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਭਸਮੀਭੂਤ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਲਾਵਨ’ ਕਰੇ। ਤਦ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਸ ਵਿਦਿਆਮਯ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਏਕ ਕਰੇ।

Verse 15

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः । ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् । देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्

ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਮਯ ਦੇਹ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੇ। ਤਦ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਕਰ-ਨਿਆਸ, ਫਿਰ ਦੇਹ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾ-ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 17

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना । वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु । षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च । दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्

ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਣ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਛਡੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਜਾਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿਗਬੰਧ ਕਰੇ।

Verse 19

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् । तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना । एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्

ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਂਗ-ਨਿਆਸ ਹੀ ਕਰ ਲਏ; ਅਤੇ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਵੀ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 21

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् । तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

ਹੁਣ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਾਂ/ਅਵਸਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ-ਕਰਮ ਕਰੇ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਆਸ; ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਣਵ-ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੰਸ-ਨਿਆਸ।

Verse 22

अध्याय

ਅਧਿਆਇ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਹ ਵੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਮਨਨ ਲਈ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 23

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः । एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु । अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके । इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा

ਪੰਜਵਾਂ ਢੰਗ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ, ਪੰਜਾਕਸ਼ਰੀ ਨਿਆਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕਈ ਨਿਆਸ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ‘ਅ’ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਅਤੇ ‘ਆ’ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਤੇ ਰੱਖੋ; ‘ਇ’ ‘ਈ’ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ‘ਉ’ ‘ਊ’ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 25

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌअं ॡं नासापुटद्वये । एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात् । अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् । कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

‘਋ਂ’ ਅਤੇ ‘ਃਂ’ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ‘਌ਅਂ’ ਤੇ ‘ॡਂ’ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾ-ਛਿਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਏ’ ਅਤੇ ‘ਮੇ’ ਦੋਵੇਂ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ‘ਓਮੌਂ’ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਤਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਫਿਰ ‘ਅਂ’ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ‘ਯਃ’ ਤਾਲੂ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੋ। ਅਗੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸੰਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ‘ਕ’-ਵਰਗ ਦੇ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 27

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् । टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि । पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः । न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

ਚ-ਵਰਗ ਦੇ ਅੱਖਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਟ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਤ-ਵਰਗ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ‘ਪ’ ਅਤੇ ‘ਫ’ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਫਿਰ ‘ਬ’ ਅਤੇ ‘ਭ’ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਮ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਕੀ ਵਿਨਿਆਸ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੋ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਦੇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 29

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु । हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे । एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना । अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्

‘ਯ’ ਤੋਂ ‘ਸ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ‘ਹਂ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਸ਼’ਕਾਰ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਹ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਅੰਗ-ਭੇਦ, ਵਕਤ੍ਰ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚ-ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 31

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् । ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् । ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्

ਉਹਨਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰ-ਨਿਆਸ ਆਦਿ ਪੂਰਵ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ—ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਕ੍ਰਮ ਦੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ, ਮੁਖ, ਹਿਰਦਾ, ਗੁਹ੍ਯ-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉੱਪਰਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪੱਛਿਮ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮੁਖਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 33

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि । चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि । अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः

ਫਿਰ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤਵ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਲਾਵਾਂ ਵੀ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਿਰਦਾ, ਕੰਠ, ਮੋਢੇ, ਨਾਭੀ, ਕੁੱਖ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਨ੍ਯਸਤ ਹੋਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਘੋਰ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।

Verse 35

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु । जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧੀ-ਜਾਣੂ ਸਾਧਕ ਤੇਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਗੁਦਾ, ਉਪਸਥ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਵਿੱਚ। ਜੰਘਾ, ਨਿਤੰਬ, ਕਟੀ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਮਦੇਵ-ਭਾਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਨਾਸਿਕਾ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠੱਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 37

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा । इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਣਵ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਣਵ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ, ਕੋਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਕਲਾਈਆਂ ਉੱਤੇ; ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਨਿਆਸ-ਨਿਪੁਣ ਸਾਧਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 39

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि । विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि । कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा

ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੰਸ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਹੰਸ’ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕਾ-ਰੰਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ, ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬਗਲਾਂ, ਮੋਢਿਆਂ, ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 41

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना । हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः । यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

ਕਟਿ, ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਗੁਲਫ਼ਾਂ (ਟਖਣਿਆਂ) ਉੱਤੇ—ਜਾਂ ਪੰਜਾਂਗ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਹ ‘ਹੰਸ-ਨਿਆਸ’ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਪੂਰਵੋਕਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼ਿਵਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਾ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨਾ।

Verse 43

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् । तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् । कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः

ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਾਯਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵਮਯ ਕਰਕੇ, ਪਸ਼ੁ-ਭਾਵਨਾ (ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਦੀ ਪਸ਼ੁਤਾ) ਤਿਆਗ ਕੇ, ‘ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹਾਂ/ਸ਼ਿਵਮਯ ਹਾਂ’ ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੈਵ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਪਣਾਏ। ਕਰਮ-ਯਜ੍ਞ, ਤਪੋ-ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਪ-ਯਜ੍ਞ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 44

ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः । कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे । जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਯਜ੍ਞ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਰਮ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਪੋ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ; ਹੋਰ ਜਪ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 46

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् । क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः । कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् । अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

ਹੋਰ ਕੁਝ ਗਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਮ-ਯਜ੍ਞ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਾਮ-ਸਹਿਤ ਅਤੇ ਅਕਾਮ। ਕਾਮੀ ਸਾਧਕ ਇੱਛਿਤ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਕਾਮਾਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਕਾਮ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।

Verse 48

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः । तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः । जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः । जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

ਤਪੋ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਪ-ਧਿਆਨਰਤ ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ, ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् । तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम् । अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति । तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्

ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵਿਧਿਤ ਕਰਮ-ਯਜ੍ਞ ਵੀ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਲਈ ਬੰਧਨਕਾਰਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਯਜ੍ਞਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹੋ।

Verse 52

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः । ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः

ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਪਵਰਗ ਅਰਥਾਤ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਤਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਮ ਫਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ।

Verse 54

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् । यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्

ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ (ਇਹ ਰੀਤ) ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੁਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਈਸ਼ਵਰਤਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਜੋਂ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

Verse 56

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् । आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः । हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः । ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਲੋਕ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰਲੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਫਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੋਹਣੀ ਚਾਟਣ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 58

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् । द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे । नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा । नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा

ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੋ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਧਿਆ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ, ਮੱਥੇ ਤੇ, ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਨਾਸਾਗ੍ਰ ਤੇ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਥਾਨ ਤੇ—ਧਾਰਣਾ ਟਿਕਾਓ।

Verse 60

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा । वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् । अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा

ਬਾਹਰੀ ਯਾਗ-ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਨਿੱਤ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ—ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ—ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਅੰਤਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਯੋਗ ਹਨ।