शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः । मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯਥੋਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।

Verse 2

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः । स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਅਤੇ ਪਰਾਦੇਵੀ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ?

Verse 3

उपमन्युरुवाच । श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः । वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਵਿਭੂਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਤਾਂ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਲਈ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 4

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् । तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹਾਦੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋੜੇ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਲੇਸ਼ ਮਾਤਰ ਹੈ।

Verse 5

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् । द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

ਕੁਝ ਤੱਤ ਅਚੇਤਨ (ਅਚਿਤ) ਸਰੂਪ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੱਤ ਚੇਤਨ (ਚਿਤ) ਸਰੂਪ ਦੇ। ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪਰ-ਅਪਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् । तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

ਜੋ ਚਿੱਤ-ਤੱਤ ਅਚਿੱਤ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਪਰ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜਾ—ਪਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ।

Verse 7

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् । शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

ਅਪਰ ਅਤੇ ਪਰ—ਚਿੱਤ-ਅਚਿੱਤ ਸਰੂਪ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਤੱਤ—ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਮਾਲਕੀ (ਐਸ਼ਵਰਯ) ਹਨ।

Verse 8

शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ । ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ

ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਯੁਗਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ‘ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ’ ਹਨ।

Verse 9

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः । नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਾ ਸਮਝੋ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ।

Verse 10

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना । न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਚੰਦਰਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 11

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते । प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸੂਰਜ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਅਟੁੱਟ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 12

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ: ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 13

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् । आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਦਯਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ, ਇਕੋ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ—ਚਿਨ੍ਮਈ—ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।

Verse 14

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः । समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਯੋਗ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਖਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਮਕੱਖ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਧਰਮ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ।

Verse 15

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी । विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

ਉਹ ਇਕ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪਾ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਜਨਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 16

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता । शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਮਾਇਆ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਪਰਿਆਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਫੈਲ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा । शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ, ਦੋ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 18

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव

ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਪੰਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਤੇਲ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया । तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਕ੍ਰਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਈ। ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਪੰਦਿਤ ਹੋਈ, ਤਦ ਆਦਿ ਨਾਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 20

नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः । तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्

ਨਾਦ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਨਿਕਲਿਆ; ਉਹੀ ਬਿੰਦੂ ਦੇਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 21

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः । या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते

ਬਾਣੀ ਦੀ ਉਹ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ‘ਵਾਗੀਸ਼ਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਰ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 22

अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् । नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ

ਫਿਰ ਅਨੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਾਇਆ ਨੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ, ਕਲਾ, ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ, ਤੇ ਕਲਾ ਤੋਂ ਰਾਗ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 23

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः

ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਜਦੋਂ ਵ੍ਯਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः

ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਖ਼ਲਬਲੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ‘ਗੁਣੇਸ਼’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 25

अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः । शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः

ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ, ਦੇਹ-ਅੰਤਰ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 26

नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता

ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ—ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ। ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਰੌਦ੍ਰੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਸ਼ਣਵੀ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 27

ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते । किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ‘ਐਂਦਰੀ’ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।

Verse 28

शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना । तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

ਉਹ (ਪਰਮ ਤੱਤ) ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸ਼ਕਤੀਮਯ ਹੈ।

Verse 29

कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः । एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी

‘ਕਲਾ’ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਸਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 30

स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः । ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः

ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ—ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਸਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰਚਦਾ ਹੈ: ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਚਿਕੀਰਸ਼ਾ/ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ।

Verse 31

शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति । इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका

ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਇਹ ਹੈ—“ਇਹ ਇਉਂ ਹੈ, ਇਹ ਉਉਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ”—ਇਸੇ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका । ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा

ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਕਾਰਣ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।

Verse 33

प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति । यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत्

ਤੱਤਵਤಃ ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਯ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी । यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी

ਸੰਕਲਪ-ਸਰੂਪਣੀ ਉਹ ਦੇਵੀ ਛਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਾਰਜ ਰਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਸਵ-ਧਰਮਣੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੀ ਦਾ ਉਦਯ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् । एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः

ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् । यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना

ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਜਗਤ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਕਤ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 37

तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् । स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸੰਸਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੈ।

Verse 38

स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् । परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता

ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਭੂਤੀ ਦੋਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਸ਼ਿਵਾ’ ਵਜੋਂ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 39

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी । शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते

ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਸਦਾਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਹ ਪਰਮ ‘ਮਨੋਨਮਨੀ’ ਹੈ—ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ। ਸ਼ਿਵ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ’ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 40

पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी । रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा

ਪੁਰੁਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ। ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਤਮਾ ਹੈ।

Verse 41

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया । ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया

ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 42

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा । महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका

ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਭਗਵਤੀ ਸ਼ਿਵਾ ਹੈ। ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਮਨਮਥਾਰਾਤਿ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਚੀ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।

Verse 43

जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी । यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका

ਜਾਤਵੇਦਾ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ; ਸ੍ਵਾਹਾ ਸ਼ਰਵ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਯਮ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੇਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਗਿਰਿਕਨਿਆ (ਪਾਰਵਤੀ) ਹੈ।

Verse 44

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी । वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा

ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਆਪ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਹਨ, ਅਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਨੰਦਿਨੀ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਭੂਧਰ ਦੀ ਆਤਮਜਾ (ਪਹਾੜ-ਕਨਿਆ) ਹੈ।

Verse 45

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा । यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा

ਵਾਯੂ ਬਾਲੇਂਦੁਸ਼ੇਖਰ ਹੈ; ਸ਼ਿਵਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਯਕ੍ਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸਿਰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿੱਧੀ ਹਿਮਗਿਰੀ-ਇੰਦਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।

Verse 46

चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा । ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी

ਉਹ ਚੰਦਰਾਰਧਸ਼ੇਖਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ ਹੈ। ਰੋਹਿਣੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ, ਪਰਮੇਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਰਿਆ (ਧਰਮਪਤਨੀ) ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ।

Verse 47

अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा । कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया

ਉਹ ਅਨੰਤਵਲਯ, ਅਨੰਤ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਅਨੰਤਾ ਅਨੰਤ ਦੀ ਵੱਲਭਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ, ਕਾਲ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ; ਕਾਲੀ ਕਾਲਾਂਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ।

Verse 48

पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया । दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी

‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਹੀ ਸੀ; ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਆ ਸੀ। ਦਕਸ਼ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਆਪ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਸੀ।

Verse 49

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते । भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੁਚੀ ‘ਭਵ’ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ‘ਆਕੂਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਉਹ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਭਗ ਦਾ ਨੇਤਰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ; ਖਿਆਤੀ ਤ੍ਰਿਨੈਣ-ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ।

Verse 50

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा । गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

ਭਗਵਾਨ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਸੰਭੂਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਵ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਮਝੋ। ਗੰਗਾਧਰ ਨੂੰ ਅੰਗਿਰਾ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ‘ਸਮ੍ਰਿਤੀ’ ਨੂੰ ਸਾਖ਼ਾਤ ਉਮਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 51

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः । पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਸ਼ਸ਼ਿਭ੍ਰਿਨ੍ਮੌਲੀ (ਚੰਦਰਮੌਲੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪਿਨਾਕਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਾਂਤਾ ਹੈ। ਪੁਲਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਧਵੰਸੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਿਯਾ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 52

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः । त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਤੁ ‘ਕ੍ਰਤੁਧਵੰਸੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨ੍ਨਤੀ ਵਿਭੂ ਦੀ ਦਯਿਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਤ੍ਰਿ ‘ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਖ਼ਾਤ ਉਮਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 53

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी । वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

ਕਸ਼੍ਯਪ ਕਾਲਹਾ ਦੇਵ ਹੈ; ਦੇਵਮਾਤਾ ਆਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਮਨਮਥ-ਵੈਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਰੁੰਧਤੀ ਹੈ।

Verse 54

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी । सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

ਸਾਰੇ ਪੁਰਖ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਿਭੂਤੀ ਹੈ।

Verse 55

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी । श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

ਵਿਸ਼ਈ (ਅਨੁਭੋਕਤਾ) ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ (ਅਨੁਭਵ-ਵਸਤੂ) ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਉਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਯੁਧ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 56

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा । प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

ਪੁੱਛਣਯੋਗ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਯ-ਵਸਤੂ-ਸਮੂਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਲਚੰਦਰ ਦਾ ਅਵਤੰਸ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।

Verse 57

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा । द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

ਵਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵਸਤੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਚਾ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਕਲਾ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ।

Verse 58

रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः । प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ! ਰਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਭ ਦਾ ਰਸਾਸਵਾਦਕ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਗਿਰਿਜਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਜਾਤ, ਪ੍ਰੇਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਤਾਂ ਗਰਾਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼-ਭਖਸ਼ਕ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।

Verse 59

मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी । मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

ਦੇਵੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਸਦਾ ਮਨਨ-ਯੋਗ ਤੱਤ ਦੀ ਸੱਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 60

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा । देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः

ਭਵਵੱਲਭਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਜਾਣਨਯੋਗ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਦੇਵ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਮਨਮੋਹਕ ਇੰਦੁਸ਼ੇਖਰ—ਆਪ ਹੀ ਬੋਧਕ (ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ) ਹੈ।

Verse 61

प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः । प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਿਨਾਕੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ—ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਂਸ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮਾਲਕ। ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅੰਬਿਕਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਹੈ, ਜੋ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 62

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा । क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः

ਤਦ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇਵੀ ‘ਖੇਤਰ’ ਦਾ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅੰਤਕਾਂਤਕ (ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਸ਼ਿਵ) ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਦਾ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 63

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा । आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया

ਦਿਨ ਸ਼ੂਲਾਯੁਧ ਦੇਵ ਹੈ; ਰਾਤ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹੈ।

Verse 64

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका । वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया

ਸਮੁੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ; ਤਟ-ਰੇਖਾ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰਕਨਿਆ (ਪਾਰਵਤੀ) ਹੈ। ਰੁੱਖ ਵೃಷਧ੍ਵਜ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ; ਲਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ਵਰਪ੍ਰਿਆ (ਪਾਰਵਤੀ) ਹੈ।

Verse 65

पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः । स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा

ਭਗਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਸਨ (ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ-ਤੱਤਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 66

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः

ਸਭ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਦੇਵੀ ਅਨੰਤ ਸ਼ਬਦ-ਜਾਲ (ਵਾਣੀ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸਮੂਹ ਅਰਥ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਹਨ।

Verse 67

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः

ਜਿਸ ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਜੋ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੀ ਸਮੂਹਤਾ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਮਹਾਦੇਵ) ਆਪ ਹੈ।

Verse 68

यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् । तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्

ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ—ਮਹਾਭਾਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਤੇਜ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ।

Verse 69

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् । तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्

ਜਿਵੇਂ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਘਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੇਜ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः । सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः

ਤ੍ਰਿਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੂਰਤੀ ਤੱਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਖਿਆਤੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ‘ਇਦੰ-ਭਾਵ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 71

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ । पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा

ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਤ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 72

यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः । कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया

ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਥਾਰਥਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਪਰ ਪੂਰੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ, ਪੂਰਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 73

तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः । महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्

ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਥਾਰਥਤਾ ਕਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।

Verse 74

अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् । अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्

ਜੋ ਅੰਦਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਅਨਨ੍ਯ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਅੰਸ਼ਿਕ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋਇਆ।

Verse 75

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता । अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः

ਇੱਥੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਇਹ ਵਿਭੂਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ‘ਪਰਾ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਹ੍ਯ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਇਕ ਹੋਰ ਸਰਵੋਚ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੁਪਤ ਹੈ।

Verse 76

यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह । अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी

ਜਿਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਾ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮ ਵਿਭੂਤੀ ਹੈ।

Verse 77

सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः । सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः

ਇੱਥੇ ਹੀ, ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਕਾਸ਼ਠਾ—ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੀ ਪਰਾ ਵਿਭੂਤੀ ਹੈ।

Verse 78

तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः । गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा

ਉਸ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜਿਤ-ਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਜਿਤ-ਇੰਦ੍ਰੀਏ ਸਾਧਕ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਪੁਣ ਕੁੰਭਕਾਰ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦਰਾਰ ਦੇ ਕੱਸ ਕੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਅੰਦਰਲਾ ਮਾਰਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਅਖੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 79

संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् । विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਡੱਸੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਜੀਵਨੀ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।

Verse 80

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः । सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾ—ਦੋਵੇਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਰਾ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਪਰਾ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 81

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः । रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति

ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਣ ਲਈ ਵੀ ਤੂੰ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਭਰਗ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਭਗਤ ਹੈਂ।

Verse 82

नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन । व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्

ਅਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ, ਅਸ਼ੈਵਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨਹੀਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਵੀ ਦੋਨਾਂ ਈਸ਼ਾਂ (ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ) ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਨਾ ਕਰੇ; ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ।

Verse 83

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि । त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਅਨੁਰੂਪ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸੀਂ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

Verse 84

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् । संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਭੂਤੀ (ਭਸਮ) ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 85

कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः । त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः

ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਮਾਤ੍ਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕਰੋੜਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਾਪ-ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 86

नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा । विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते

ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਵੈਰੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸੁਹਿਰਦ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੈਵ ਵਿਦਿਆ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 87

भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे । यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

ਅੰਬਾ (ਉਮਾ) ਸਮੇਤ, ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭਗਤ ਜੋ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 88

पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्

ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਲਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।