Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
ਅਧਿਆਇ 18 ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਡਲ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੀ ਕੜੀਬੱਧ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇਤ੍ਰਬੰਧਨ ਤੱਕ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪੁਸ਼ਪਾਵਕੀਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਉਸ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਨਾਮ/ਨਿਯੋਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ-ਮੰਡਲ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਨਲ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਦੋਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੂਲਵਿਦਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ 100, 50 ਜਾਂ 25 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਮ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸ਼ਿਖਾ ਉੱਤੇ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਥੱਲੇ ਛੱਡਣਾ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਕਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਧਾਰ-ਪੂਜਾ, ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ‘ਯੋਜਨਾ’ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਅਧਿਕਾਰ/ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਮੰਤ੍ਰ, ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਨਿਯੋਗ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः । गच्छेद्बद्धांजलिर्ध्यायञ्छिवमण्डलपार्श्वतः
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਜਾਵੇ।
Verse 2
अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा । नेत्रबंधनपर्यंतं दर्शयेन्मण्डलं गुरुः
ਫਿਰ ਰਸਮੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੇਤ੍ਰ-ਬੰਧਨ ਤੱਕ ਮੰਡਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 3
बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते । यत्रापतंति पुष्णाणि तस्य नामा ऽस्य संदिशेत्
ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੇ ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਛਿੜਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲ ਡਿੱਗਣ, ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 4
तं चोपनीय निर्माल्यमण्डले ऽस्मिन्यथा पुरा । पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले
ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇਸ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲਿਆ ਕੇ, ਦੇਵ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 5
शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशांतये । शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया
ਜੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੇ ਦੁੱਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੂਲ-ਵਿਦਿਆ (ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ) ਨਾਲ ਸੌ, ਪੰਜਾਹ ਜਾਂ ਪੱਚੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰੇ।
Verse 6
ततः सूत्रं शिखाबद्धं लंबयित्वा यथा पुरा । आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम्
ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਖਾ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਸੂਤਰ ਹੇਠਾਂ ਲਟਕਾਏ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਧਾਰ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਜੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਅੰਤਰਮੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
वागीश्वरीपूजनांतं कुर्याद्धोमपुरस्सरम् । अथ प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम्
ਹੋਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸਤੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਵਾਗੀਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 8
मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् । प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु
ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ—ਜਿਸ ਜਿਸ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰ ਮਿਲੇ।
Verse 9
सूत्रदेहे ऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् । कृत्वात्मानं समादाय द्वादशांते निवेद्य च
ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸੂਤਰ-ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਤਾੜਨ, ਪ੍ਰੋਛਣ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰ੍ਯ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 10
ततो ऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया । योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु
ਫਿਰ ਮੁੜ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੁਦਰਾ ਸਮੇਤ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰ੍ਯ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਜਿਤ ਕਰੇ—ਸਭ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ।
Verse 11
देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः । जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਜਾਤਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿਰ੍ਯਕ (ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਆਦਿ) ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਜਾਤਾਂ; ਮਨੁੱਖ ਇਕੋ ਜਾਤ ਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਨੀਆਂ (ਜਨਮ-ਸਰੋਤ) ਕੁੱਲ ਚੌਦਾਂ ਹਨ।
Verse 12
तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोर्धिया । वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत्
ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧ ਸਕੇ, ਗੁਰੂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵਾਗੀਸ਼ਾਨੀ (ਵਾਣੀ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਟਿਕਾਵੇ।
Verse 13
गर्भनिष्पत्तये देवं संपूज्य प्रणिपत्य च । हुत्वा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत्
ਗਰਭ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਸੰਪੰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 14
निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा । आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात्प्रीतिं परां तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਲ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਮਝੇ। ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸਿੱਧੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये । हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਅਤੇ ਜਨਮ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਾਸਤੇ, ਉੱਤਮ ਦੇਸ਼ਿਕ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ।
Verse 16
भोक्तृत्वविषयासंगमलं तत्कायशोधनम् । कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिंद्यात्पाशत्रयं ततः
ਭੋਗਤਾ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮੈਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਕੱਟ ਦੇਵੇ।
Verse 17
निकृत्या परि बद्धस्य पाशस्यात्यंतभेदतः । कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम्
ਜੋ ਪਾਸ਼ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਰੂਪ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਮੰਨੇ।
Verse 18
हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः । हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसंदिशेत्
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਵੇ।
Verse 19
पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् । प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ! ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਯਾਤੂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾਵੇ—ਇਸ ਲਈ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਆਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਹੈ।
Verse 20
इत्यादिश्य तमभ्यर्च्य विसृज च विधानतः । समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
Verse 21
निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा । निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः
ਫਿਰ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਤਰ (ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਵਾਗੀਸ਼ (ਵਾਣੀ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 22
हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् । कुर्यान्निवृत्तः संधानं प्रतिष्ठां कलया सह
ਉਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਆਵਾਹਿਤ ਸਨ੍ਨਿਧੀ ਨੂੰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰ ਕੇ— ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਲਾ-ਸਹਿਤ ਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰੇ।
Verse 23
संधाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् । शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत्
ਸੰਧਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕੱਠੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਆਚਾਰ੍ਯ ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼— ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਥਾਪਨਾ— ਦਾ ਭਾਵ ਕਰੇ।
Verse 24
ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् । तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत्
ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇਵਤਾ/ਮੰਡਲ/ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ ਵਾਗੀਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਵੇ।
Verse 25
पूर्णेदुमंडलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् । विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः
ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਿਉਂਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 26
विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया । प्रतिष्ठामनुसंधाय तस्यां चापि यथा पुरा
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਿਸਰਜਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰੇ। ਤਦ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਓਥੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕਰੇ।
Verse 27
कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् । दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत्
ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਗੀਸ਼ੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਤੱਕ ਹੋਮ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰੇ।
Verse 28
नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा । कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना
ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਲਈ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਾਨ/ਅਰਪਣ ਦੇਵੇ।
Verse 29
तपस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शांतये । विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत्
ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਏਕਾਗ੍ਰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ-ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ/ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 30
स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा । बालार्कसदृशाकारां भासयंतीं दिशो दश
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਵਾਗੀਸ਼ੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਰਗੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਦੇਖਿਆ—ਉਗਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਦਿਪਤ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 31
ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् । आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत्
ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਮ-ਆਹੁਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਜ्ञਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ।
Verse 32
महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् । शांत्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत्
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇਹ ਹੋਰ ਧਿਆਨ-ਕਲਾ ਬਣਾਵੇ। ਫਿਰ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੀਤ-ਕਲਾ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵਿਆਪਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ।
Verse 33
स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशां च विचिंतयेत् । नभोमंडलसंकाशां पूर्णांतं चापि पूर्ववत्
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਉਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਵਾਗੀਸ਼ਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤ ਅਤੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੂਰਨ-ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇ।
Verse 34
कृत्वा शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् । तस्मै समादिशेदाज्ञां शंभोरमितकर्मणः
ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ—ਅਮਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੀ ਆਗਿਆ (ਨਿਰਦੇਸ਼) ਸੁਣਾਵੇ।
Verse 35
तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् । समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत्
ਉੱਥੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ (ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਵਾਗੀਸ਼—ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ—ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ।
Verse 36
ततश्शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् । विलयं शांत्यतीतायाः शक्तितत्त्वे ऽथ चिंतयेत्
ਤਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਵਿਲਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 37
षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनी पराम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं शैवीं शक्तिञ्च चिन्तयेत्
ਛੇ ਅਧਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰਲੇ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਅਧਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਕਰੋੜ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।
Verse 38
तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् । प्रक्षाल्य कर्तरीं पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः
ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਨਿਰਮਲ ਕੈਂਚੀ ਨੂੰ ਧੋਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 39
कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः । ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम्
ਦੀਕਸ਼ਾ-ਗੁਰੂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਿਖਾ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਸਮੇਤ ਕੱਟੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼ਿਖਾ ਨੂੰ ਗੋਬਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਵਜੋਂ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 40
वौषडंतेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् । हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत्
‘ਵੌਸ਼ਟ’ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੈਂਚੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧੋ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਹੱਥ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਵੇ।
Verse 41
ततः स्नातं समाचांतं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् । प्रवेश्य मंडलाभ्यासं प्रणिपत्य च दंडवत्
ਫਿਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਆਚਮਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਡਲ-ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 42
पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये । वाचकेनैव मंत्रेण जुहुयादाहुतित्रयम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਕਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ ਘਾਟ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਪਾਠ ਕੀਤੇ (ਵਾਚਕ) ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।
Verse 43
उपांशूच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् । पुनस्संपूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये
ਉਪਾਂਸ਼ੁ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਮੁੜ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 44
हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्रांजलिर्गुरुः । भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः
ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ—“ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸ਼ਡਧ੍ਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਵੇ।”
Verse 45
कृता तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम् । इति विज्ञाप्य देवाय नाडीसंधानपूर्वकम्
“ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਧਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਓ”—ਇਉਂ ਦੇਵ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾੜੀ-ਸੰਧਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਵਕ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 46
पूर्णांतं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत् । स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ‘ਪੂਰਣਾਂਤ’ ਤੱਕ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼ਣ ਦੇ ਪਦ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि । भूतानां ग्रंथिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः
ਭੂਤ-ਸ਼ੋਧਨ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਏਕਤਾ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਠਾਂ ਕੱਟ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਪਾਵੇ।
Verse 48
भूतानि स्थितयोगेन यो जपेत्परमे शिवे । विशोध्यास्य तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः
ਜੋ ਅਡੋਲ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਕਿਰਪਾ-ਰੂਪੀ ਸੁਧਾ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਗੋ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः । तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम्
ਪਹਿਲਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਧਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਧਿਆਨ-ਵਪੁ ਰਚੇ। ਉੱਥੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅਧਵ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੀਤ—ਕਲਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 50
शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा । विद्यां गलादिनाभ्यंतं प्रतिष्ठां तदधः क्रमात्
ਉਹ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ‘ਸ਼ੁੱਧਾ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਦਾ। ਗਲੇ ਤੋਂ ਨਾਭੀ ਤੱਕ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 51
जान्वंतं तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिंतयेत् । स्वबीजैस्सूत्रमंत्रं च न्यस्यां गैस्तं शिवात्मकम्
ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੂਤਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਵੀ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰੇ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 52
बुद्ध्वा तं हृदयांभोजे देवमावाह्य पूजयेत् । आशास्य नित्यसांनिध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः
ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ।
Verse 53
शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान् । अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम्
ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜੋਮਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸੀਦ’ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 54
तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत् । सर्वज्ञातां तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम्
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ—ਉਸ ਦੀ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅਤੇ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬੋਧ।
Verse 55
अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनंतां शक्तिमेव च । ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु तम्
ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਨੰਤ ਹੈ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਦ੍ਯਃ (ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ) ਕਲਸ਼ ਆਦਿ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੋ।
Verse 56
अभिषिंचेत देवेशं ध्यायन्हृदि यथाक्रमम् । अथोपवेश्य तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत्
ਵਿਧੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ।
Verse 57
लब्धानुज्ञः शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत् । ओंकारपूर्विकां तत्र संपुटान्तु नमो ऽंतगाम्
ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵੀ ਵਿਦਿਆ (ਮੰਤਰ-ਵਿਦਿਆ) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੰਪੁਟ (ਰੱਖਿਆ-ਆਵਰਨ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਗਤ ‘ਨਮੋ’ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਕਰੇ।
Verse 58
शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम् । ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा
ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ—ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁਗਲ ਦੀ ‘ਸ਼ਿਵਤਾ’ ਅਰਥਾਤ ਅੰਤਰਗਤ ਸ਼ਿਵ-ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝੋ।
Verse 59
पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत् । पुनः संपूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम्
ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸਾਵਰਣ (ਆਵਰਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ) ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਨ ਸਜਾਏ। ਫਿਰ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ—“ਇਹ ਵਿਧੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।”
Verse 60
सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेच्छिवम् । सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमंडले
“ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰੋ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।
Verse 61
प्रणम्योद्वासयेत्तस्मान्मंडलात्पावकादपि । ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात्
ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਮੰਡਲ ਤੋਂ—ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੀ—ਆਹਵਾਨ ਕੀਤੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ ਸਦੱਸ, ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੇ ਪੂਜਾ-ਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 63
सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः
ਆਪਣੀ ਹੈਸियत ਅਨੁਸਾਰ ਸਦੱਸਾਂ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਠੱਗੀ ਨਾ ਕਰੋ; ਜੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਨਿਆਂਯੋਗ ਰਹੋ।
Frequently Asked Questions
A structured maṇḍala-centered rite under the guru: the disciple approaches after purification, undergoes netrabandhana, performs puṣpāvakiraṇa (flower-casting), then proceeds to Īśāna worship and homa in the Śiva-fire, with additional steps involving thread placement, Vāgīśvarī worship, and mantra–mudrā application.
Eye-binding regulates perception and marks a liminal transition; flower-casting functions as a divinatory/allocative mechanism whereby the guru interprets the fall of flowers to assign an associated name/placement, signaling the disciple’s ritual ‘fit’ within the maṇḍala order.
The mūla-vidyā is presented as a corrective and transformative force: it pacifies doṣa (e.g., inauspicious dream effects) through quantified oblations and enables the guru’s yojana (joining) via mudrā and mental operation, implying a comprehensive reconfiguration of the disciple’s ritual-spiritual status (sarva-yoniṣu framing).