आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अनुक्तं चात्र पूजायाः कमलोपभयादिव । यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਅਰਪਣ ਆਦਿ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 2

हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् । कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजने ऽथ वा

ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਆਵਰਣ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਨੀਰਾਜਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।

Verse 3

तत्रेशानादिसद्यांतं रुद्राद्यस्त्रांतमेव च । शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे जपेत्

ਉੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਤੱਕ ਜਪ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਅਸਤ੍ਰ ਤੱਕ ਵੀ—ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਾ (ਦੇਵੀ) ਲਈ।

Verse 4

ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा । पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा

ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ; ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਆਗਨੇਯ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨੈ਋ਤ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ (ਵਿਨਿਆਸ/ਸਥਾਪਨਾ) ਸਮਝੋ।

Verse 5

वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् । गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसंघातमेव वा

ਵਾਯਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਗਰਭਾਵਰਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੂਹ ਤੇ ਵਿਨਿਆਸ।

Verse 6

हृदयाद्यस्त्रपर्यंतमथवापि समर्चयेत् । तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्

ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤ੍ਰ ਤੱਕ (ਮੰਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ—ਜਾਂ ਉਸੇ ਪੂਰੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 7

वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः । ईशमैशे ऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्

ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ, ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨਲ (ਅਗਨੀ) ਦੀ, ਅਤੇ ਨੈ਋ਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 8

मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे । बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्यब्जांतान्यायुधान्यपि

ਵਾਯੁ-ਦਿਸ਼ਾ (ਵਾਯਵ੍ਯ) ਵਿੱਚ ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੁ) ਦੀ, ਨੈ਋ਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ, ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਦਿਸ਼ਾ (ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ) ਵਿੱਚ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਤੇ ਹੋਰ ਕਮਲਜ ਆਯੁਧਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 9

प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् । देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः

ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕેશਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਦੇਵ-ਦੇਵੀ (ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਆਵਰਣ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 10

बद्धांजलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् । सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः

ਸੁਖ ਨਾਲ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਸਭ ਆਵਰਣ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ‘ਨਮಃ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 11

पुष्पैः संपूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् । गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਵਰਣ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਵਰਣ (ਪਰਿਵਾਰ) ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 12

योगे ध्याने जपे होमे वाह्ये वाभ्यंतरे ऽपि वा । हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च

ਯੋਗ, ਧਿਆਨ, ਜਪ ਜਾਂ ਹੋਮ—ਬਾਹਰਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ—ਹਰ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਮੂੰਗ-ਅੰਨ ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 13

पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् । एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यंजनसंयुतम्

ਪਾਇਸ, ਦਹੀਂ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਬਣੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 14

गुडखंडन्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् । भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमंति फलानि च

ਗੁੜ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਥਿਆ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਹੀਂ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਭੱਖ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿੱਠੇ ਅਪੂਪ (ਮਾਲਪੂਆ ਆਦਿ)—ਅਤੇ ਸੁਆਦਲੇ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਵੀ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 15

रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् । मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च

ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਨਰਮ, ਇਲਾਇਚੀ-ਸੁਗੰਧਿਤ ਮਿਸ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸੂਪਾਰੀ-ਫਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 16

शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम् । कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम्

ਕੇਵਲ ਸਾਫ਼, ਚਿੱਟਾ ਸ਼ੈਲ-ਚੂਰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ—ਨਾ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖਾ, ਨਾ ਦੂਸ਼ਿਤ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਪੂਰ, ਕਂਕੋਲ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ, ਸ਼ੁਭ ਜਾਤੀ (ਚਮੇਲੀ) ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਣ।

Verse 17

आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठंरजोमयम् । कस्तूरिका कुंकुमं च रसो मृगमदात्मकः

ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਆਲੇਪਨ ਲਈ ਚੰਦਨ ਹੀ ਵਿਧਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਾਠ ਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਲੇਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਕਸਤੂਰੀ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਵੀ ਵਰਤਣਯੋਗ ਹਨ; ਸੁਗੰਧੀ ਰਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗਮਦ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 18

पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च । निर्गंधान्युग्रगंधानि दूषितान्युषितानि च

ਫੁੱਲ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੰਧ-ਰਹਿਤ, ਤਿੱਖੀ ਦੁਰਗੰਧ ਵਾਲੇ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਬਾਸੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਪੂਜਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 19

स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने । वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च

ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਫਟੇ ਜਾਂ ਜੀਰਨ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਨਰਮ, ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 20

विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः । सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः

ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਹਿਣੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਘੜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕਪੂਰ, ਸੁਗੰਧੀ ਨਿਰਿਆਸ, ਅਗਰੂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਮਹਿਕਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 21

आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समंततः । चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णिकैः

ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਧੂਪਿਤ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਕਪੂਰ-ਕਾਠ ਤੇ ਗੁੱਗਲੂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹਿਕਾਏ ਗਏ ਸਨ।

Verse 22

घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते । कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना

ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਧੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧਿਤ ਘਿਉ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 23

नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः । पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा

ਦੀਵੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਗਮਗ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ। ਨਾਲ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 24

कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके । आसनानि च भद्राणि गजदंतमयानि च

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਲਈ ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਾਥੀਦੰਦ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਣ।

Verse 25

सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च । मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च

ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੱਥਰਣੇ ਤੇ ਢੱਕਣ ਸਨ; ਉਹ ਨਰਮ ਸਨ, ਤਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਬਰੀਕ ਕਪਾਹ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ।

Verse 26

उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च । नद्यस्समुद्रगामिन्या नटाद्वाम्भः समाहृतम्

ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸੈਜ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਮੰਜੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਤੋਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

Verse 27

शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः । छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम्

ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਾਨ ਲਈ ਖਾਸ ਯੋਗ, ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਠੰਢਾ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੁੰਦਰ ਛਤਰ ਵੀ ਦੇਵੇ।

Verse 28

नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम् । चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते

ਉਹ ਨੌਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਵ੍ਯ ਚਾਮਰ ਲਿਆਏ, ਜੋ ਸੁਨਹਿਰੀ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਦੋ ਚਿੱਟੇ, ਸੁਖਮ ਚਾਮਰ ਵੀ ਲਿਆਏ।

Verse 29

राजहंसद्वयाकारे रत्नदंडोपशोभिते । दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम्

ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਪਣ ਸੀ; ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਡੰਡਾ ਰਾਜਹੰਸਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਸ੍ਰਿਣ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 30

समंताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरैश्चापि भूषितम् । गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुंदेन्दुसन्निभः

ਉਹ ਸ਼ੰਖ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੰਭੀਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹੰਸ, ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਧਵਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।

Verse 31

आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः । काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च

ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੜੇ ਗਹਿਣੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਸੁਹਣੇ ਕਾਹਲ (ਤੂਰ) ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਵਾਜੇ ਵੀ ਸਨ।

Verse 32

सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालंकृतानि च । भेरीमृदंगमुरजतिमिच्छपटहादयः

ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਵਾਜੇ ਵੀ ਸਨ—ਭੇਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਮੁਰਜ, ਤਿਮਿਛ, ਪਟਹ ਆਦਿ।

Verse 33

समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः । भांडान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः

ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗੇ ਗੂੰਜਦੇ ਨਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਭਾਂਡੇ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 34

तदाधाराणि १ सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत् । आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः

ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਧਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼—ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ—ਦਾ ਆਲਯ (ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ) ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 35

राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम् । उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम्

ਇਹ ਰਾਜ-ਨਿਵਾਸ ਵਾਂਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸ਼ਿਲਪ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ-ਆਕਾਰ ਗੋਪੁਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 36

अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम् । तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम्

ਉਹ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪੱਟ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੋਣ; ਤਪਤ ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 37

मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम् । चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः

ਉਹ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਤੋਰਨੇ ਪ੍ਰਵਾਲ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਪਰ ਕਲਸ਼-ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਵਰਨਮਯ ਮੁਕੁਟ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਿਖਰ-ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ।

Verse 38

अलंकृतशिरोभागमस्त्र २ आजेन चिह्नितम् । राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः

ਉਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਸੁੰਦਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਅਜ (ਬੱਕਰਾ) ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਜਨਿਆਂ ਯੋਗ ਨਿਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਵੀਥੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 39

प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः । आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च

ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲ ਸ਼ੋਭ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਸਥਾਨ-ਸਥਾਨ ਸਥਿਤ ਸਨ।

Verse 40

अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव । उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः

ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਨਾਚ-ਗਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤਮ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 41

वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम् । रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः

ਉਹ ਵੇਣੂ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜ्जਿਤ ਵੀਰ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 42

अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः । दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम्

ਉਹ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਟਿਕਾਵਾਂ, ਅਨੇਕ ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਲੰਬੇ ਤਾਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 43

वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः । शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः

ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ ਜੋ ਵੇਦ-ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ, ਸ਼ੈਵ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।

Verse 44

शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः

ਉਹ ਥਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਹੱਸਦੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ-ਪਰਾਇਣ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ; ਸ਼ੈਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 45

एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः । स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਥਾਂ ‘ਤੇ—ਪੱਥਰ, ਦੰਤ (ਹਾਥੀਦੰਤ) ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ (ਲਿੰਗ) ਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਭਾਵ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਲਕਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ।

Verse 46

केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ । नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे

ਚਾਹੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ (ਪ੍ਰਤਿਮਾ/ਵੇਦੀ) ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਅਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ; ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ੁਭ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 47

आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् । द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत्

ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੁਕਾਉਂਦਿਆਂ, ਕੇਵਲ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 48

अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् । न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः

ਜੇ ਕੋਈ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਿਨਾਸ਼ਕਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਭਾਵ ਦੇ ਵਸ਼ ਹਨ।

Verse 49

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्

ਜੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਵੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਹੈ।

Verse 50

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः

ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਹੈਸਿਅਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ—ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः । महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਘੱਟ ਧਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰੇ; ਪਰ ਵੱਡੇ ਵੈਭਵ ਵਾਲਾ ਵੀ ਜੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 52

सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः । न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम्

ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸੱਚੇ ਫਲ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਹੈ।

Verse 53

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम्

ਨਾਹ ਬਹੁਤ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਨਾਹ ਹੀ ਸਭ ਮਹਾਂ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ—ਜੇ ਸ਼ਿਵ-ਮਯ ਭਗਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 54

गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे । शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते

ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਗੁਹ੍ਯ ਇਹ ਹੈ—ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਅਾਪਕ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् । दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः

ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਹੋਮ, ਯਜ੍ਞ, ਤਪ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਧਿਐਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਾਠ—ਇਹ ਸਭ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਅਰਥ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 56

भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते । भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते

ਭਾਵ-ਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਭਾਵ-ਯੁਕਤ ਜਨ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा । मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः

ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤਾਂ, ਸੌ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੀਨੇ-ਲੰਮੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਫਿਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!

Verse 58

अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च । तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਕਤ ਮਨੁੱਖ ਥੋੜ੍ਹੇ ਭੋਗਾਂ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः । राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः

ਸਤ੍ਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਯੋਗੀ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਕਰਮੀ ਰਾਜਸ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः । ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः

ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੰਸਾਰਕ ਲਾਭ ਲਈ ਈਸ਼ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 61

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च । आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते

ਭਾਵ ਤਾਮਸ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ—ਜੋ ਭਗਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता । तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्

ਪਾਪ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਦਾ ਕੀ ਜ਼ੋਰ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 63

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा । शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः

ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਕੋਈ ਅੰਤ੍ਯਜ, ਅਧਮ, ਮੂਰਖ ਜਾਂ ਪਤਿਤ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् । अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਭਗਤੀ‑ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 65

वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम । वेदैश्शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਵੇਦ-ਵੇਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।