काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
ਅਧਿਆਇ 29 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ‑ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਵੀ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਐਹਿਕ, ਆਮੁਸ਼ਮਿਕ ਅਤੇ ਉਭਯਫਲਦਾਇਕ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਆਮਯ, ਤਪੋਮਯ, ਜਪ‑ਧਿਆਨਮਯ ਅਤੇ ਸਰਵਮਯ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਮ, ਦਾਨ, ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਆਕਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਕਤਿਸੰਪੰਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਜ੍ਞਾ/ਅਨੁਮਤੀ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਜ੍ਞਾਧਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਮ੍ਯ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਹ‑ਬਾਹਿ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ’ ਤੱਤਤಃ ਅਭਿੰਨ ਹਨ; ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ‑ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ, ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਕਰਮ‑ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਇਸ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਅੰਦਰ/ਬਾਹਰ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਧੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । भगवंस्त्वन्मुखादेव श्रुतं श्रुतिसमं मया । स्वाश्रितानां शिवप्रोक्तं नित्यनैमित्तिकं तथा
ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਦ-ਤੁਲ੍ਯ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਲਈ ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਏ ਹਨ।
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवधर्माधिकारिणाम् । काम्यमप्यस्ति चेत्कर्म वक्तुमर्हसि साम्प्रतम्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ (ਇੱਛਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰੀਤਾਂ) ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਵੀ ਸਮਝਾਉਣ ਯੋਗ ਹੋ।
Verse 3
उपमन्युरुवाच । अस्त्यैहिकफलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तथा । ऐहिकामुष्मिकञ्चापि तच्च पञ्चविधं पुनः
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੁਝ ਫਲ ਐਹਿਕ (ਇਸ ਲੋਕ ਦਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਮੁਸ਼ਮਿਕ (ਪਰਲੋਕ ਦਾ) ਵੀ। ਕੁਝ ਫਲ ਐਹਿਕ-ਆਮੁਸ਼ਮਿਕ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।
Verse 4
किंचित्क्रियामयं कर्म किंचित्कर्म तपो मयम् । जपध्यानमयं किंचित्किंचित्सर्वमयं तथा
ਕੁਝ ਕਰਮ ਕ੍ਰਿਆ-ਮਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਰਮ ਤਪੋ-ਮਯ। ਕੁਝ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਮਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਰਵ-ਮਯ—ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲੇ।
Verse 5
क्रियामयं तथा भिन्नं होमदानार्चनक्रमात् । सर्वशक्तिमतामेव नान्येषां सफलं भवेत्
ਕ੍ਰਿਆ-ਮਯ ਉਪਾਸਨਾ—ਹੋਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਆਚਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੀ—ਕੇਵਲ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸੰਪੰਨ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 6
शक्तिश्चाज्ञा मदेशस्य शिवस्य परमात्मनः । तस्मात्काम्यानि कर्माणि कुर्यादाज्ञाधरोद्विजः
ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਆਗਿਆ—ਇਹ ਮੇਰੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜੋ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 7
अथ वक्ष्यामि काम्यं हि चेहामुत्र फलप्रदम् । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव कार्यमंतर्बहिः क्रमात्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਕਾਮ੍ਯ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਚਰਨ ਕਰਨ।
Verse 8
शिवो महेश्वरश्चेति नात्यंतमिह भिद्यते । यथा तथा न भिद्यंते शैवा माहेश्वरा अपि
'ਸ਼ਿਵ' ਅਤੇ 'ਮਹੇਸ਼ਵਰ' ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
Verse 9
शिवाश्रिता हि ते शैवा ज्ञानयज्ञरता नराः । माहेश्वरास्समाख्याता कर्मयज्ञरता भुवि
ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੈਵ ਹਨ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੋ ਕਰਮ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तस्मादाभ्यन्तरे कुर्युः शैवा माहेश्वरा वहिः । न तु प्रयोगो भिद्येत वक्ष्यमाणस्य कर्मणः
ਇਸ ਲਈ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 11
परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः । मनोभिलषिते तत्र वितानविततांबरे
ਗੰਧ, ਵਰਣ, ਰਸ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਮੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਵਿਤਾਨ ਫੈਲਾ ਕੇ ਉਪਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਆਵਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ।
Verse 12
सुप्रलिप्ते महीपृष्ठे दर्पणोदरसंनिभे । प्राचीमुत्पादयेत्पूर्वं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਪੀ ਹੋਈ, ਸਮਤਲ ਅਤੇ ਦਰਪਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਰਗੀ ਚਿਕਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀ (ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ।
Verse 13
एकहस्तं द्विहस्तं वा मण्डलं परिकल्पयेत् । आलिखेद्विमलं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्
ਇੱਕ ਹੱਥ ਜਾਂ ਦੋ ਹੱਥ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਮੰਡਲ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਣਿਕਾ ਸਮੇਤ ਨਿਰਮਲ ਅੱਠ-ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਅੰਕਿਤ ਕਰੇ।
Verse 14
रत्नहेमादिभिश्चूर्णैर्यथासंभवसंभृतैः । पञ्चावरणसंयुक्तं बहुशोभासमन्वितम्
ਰਤਨ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦੇ ਚੂਰਨ—ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ—ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਬਣਾਏ।
Verse 15
दलेषु सिद्धयः कल्प्याः केसरेषु सशक्तिकाः । रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिदलतः क्रमात्
ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕੇਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੁੜੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਾਮ ਆਦਿ ਅੱਠ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 16
कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः । स्कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम्
ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਬੀਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਡੰਡੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ ਹੈ।
Verse 17
कर्णिकोपरि चाग्नेयं मंडलं सौरमैन्दवम् । शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमतः परम्
ਕਰਨਿਕਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਗਨੀ-ਮੰਡਲ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੇ ਮੰਡਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ, ਵਿਦਿਆ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਆਤਮਾ-ਤੱਤਵ—ਇਹ ਤੱਤਵ-ਤ੍ਰਯ ਨੀਵੀਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 18
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमान्वितम् । पञ्चावरणसंयुक्तं पूजयेदंबया सह
ਸਭ ਆਸਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਖਦ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਪੰਚਾਵਰਣ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ, ਅੰਬਿਕਾ ਸਮੇਤ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 19
शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम् । विद्युद्वलयसंकाशजटामुकुटभूषितम्
ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸਨ; ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵਲਯ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਜਟਾ-ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 20
शार्दूलचर्मवसनं किञ्चित्स्मितमुखांबुजम् । रक्तपद्मदलप्रख्यपादपाणितलाधरम्
ਉਹ ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ, ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਤਲ ਅਤੇ ਹੋਠ ਲਾਲ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ।
Verse 21
सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वाभरणभूषितम् । दिव्यायुधवरैर्युक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
ਉਹ ਸਭ ਮੰਗਲ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ; ਉੱਤਮ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਨੁਲੇਪਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਸਨ।
Verse 22
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रखण्डशिखामणिम् । अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम्
ਉਹ ਪੰਜ-ਵਕਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦਸ-ਭੁਜਾ ਹਨ, ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਖੰਡ-ਸ਼ਿਖਾਮਣੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਬ ਮੁਖ ਸੌਮ੍ਯ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਨਵੋਦਿਤ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 23
त्रिलोचनारविंदाढ्यं कृतबालेंदुशेखरम् । दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम्
ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ—ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕੋਮਲ ਬਾਲਚੰਦ੍ਰ ਦਾ ਸ਼ੇਖਰ, ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ ਸਮਾਨ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ।
Verse 24
भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम् । दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षं स्फुरिताधरपल्लवम्
ਭਿਆਨਕ—ਭੌਂਹਾਂ ਕਸ ਕੇ ਵੰਕੀਆਂ; ਤਿੰਨੇ ਨੇਤਰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਗੋਲ; ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਵਿਕਰਾਲ; ਅਜੈ, ਦੁರ್ಧਰਸ਼—ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਕੋਪਲ ਕੰਬ ਕੇ ਸਫੁਰਿਤ ਹੋਏ।
Verse 25
उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । सविलासं त्रिनयनं चन्द्राभरणशेखरम्
ਉੱਤਰ ਮੁਖ ਵਿਦ੍ਰੁਮ ਵਰਗਾ ਲਾਲੀਮਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਨੀਲੇ ਅਲਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਲੀਲਾਮਯ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਆਭਰਣ ਦਾ ਸ਼ੇਖਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 26
पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम् । चन्द्ररेखाधरं सौम्यं मंदस्मितमनोहरम्
ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਚੰਦਰ-ਰੇਖਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਸੌਮ੍ਯ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ; ਮੰਦ ਮੋਹਕ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिंदुरेखासमुज्ज्वलम् । अतीव सौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम्
ਪੰਜਵਾਂ ਰੂਪ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਚੰਦਰ-ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਉਹ ਅਤਿ ਸੌਮ੍ਯ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ; ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜਗਮਗ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 28
दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम् । सव्ये च नागनाराचघण्टापाशांकुशोज्ज्वलम्
ਸੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਪਰਸ਼ੂ, ਵਜ੍ਰ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਜਗਮਗਦੀ ਅੱਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗ, ਨਾਰਾਚ, ਘੰਟੀ, ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ।
Verse 29
निवृत्त्याजानुसंबद्धमानाभेश्च प्रतिष्ठया । आकंठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शांतया
ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੋਂ ਨਾਭੀ ਤੱਕ ‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਭੂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਨਾਲ; ਗਲੇ ਤੱਕ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਏ।
Verse 30
तदूर्ध्वं शांत्यतीताख्यकलया परया तथा । पञ्चाध्वव्यापिनं साक्षात्कलापञ्चकविग्रहम्
ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਸ਼ਾਂਤ੍ਯਤੀਤਾ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਕਲਾ ਦੁਆਰਾ, ਪੰਜ ਅਧ੍ਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਾਖਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।
Verse 31
ईशानमुकुटं देवं पुरुषाख्यं पुरातनम् । अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम्
ਜਿਸ ਦਾ ਮਕੁਟ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਦੇਵ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅਘੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਮ-ਗੁਹ੍ਯ ਭੇਦ ‘ਵਾਮ’—ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 32
सद्यपादं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम् । मातृकामयमीशानं पञ्चब्रह्ममयं तथा
ਉਹ ‘ਸਦ੍ਯਪਾਦ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਅਠੱਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮਮਯ ਵੀ ਹੈ।
Verse 33
ओंकाराख्यमयं चैव हंसशक्त्या समन्वितम् । तथेच्छात्मिकया शक्त्या समारूढांकमंडलम्
ਉਹ ਓੰਕਾਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਹੰਸ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ ਮੰਡਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
ज्ञानाख्यया दक्षिणतो वामतश्च क्रियाख्यया । तत्त्वत्रयमयं साक्षाद्विद्यामूर्तिं सदाशिवम्
ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਦਿਆ-ਮੂਰਤੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਪਤੀ–ਪਸ਼ੂ–ਪਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਤ੍ਰਯ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
मूर्तिमूलेन संकल्प्य सकलीकृत्य च क्रमात् । संपूज्य च यथान्यायमर्घान्तं मूलविद्यया
ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ-ਵਿਦਿਆ (ਮੂਲ ਮੰਤਰ) ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 36
मूर्तिमन्तं शिवं साक्षाच्छक्त्या परमया सह । तत्रावाह्य महादेवं सदसद्व्यक्तिवर्जितम्
ਉੱਥੇ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤ-ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਸੀਮਿਤ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 37
पञ्चोपकरणं कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । ब्रह्मभिश्च षडङ्गैश्च ततो मातृकया सह
ਪੰਜ ਉਪਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਨਾਲ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਅੱਖਰ-ਸ਼ਕਤੀ) ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਸੰਪੰਨ ਕਰੇ।
Verse 38
प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात् । शांतेन वा तथान्यैश्च वेदमन्त्रैश्च कृत्स्नशः
ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਯੁਕਤ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
पूजयेत्परमं देवं केवलेन शिवेन वा । पाद्यादिमुखवासांतं कृत्वा प्रस्थापनं विना
ਪਰਮ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਪਰਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਖਵਾਸ (ਸੁਗੰਧਿਤ ਤਾਮਬੂਲ/ਮੁਖ ਪਰਿਮਲ) ਤੱਕ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਪਰ ਵਿਸਰਜਨ (ਪ੍ਰਸਥਾਪਨ) ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 40
पञ्चावरणपूजां तु ह्यारभेत यथाक्रमम्
ਫਿਰ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚਾਵਰਣ-ਪੂਜਾ ਆਰੰਭ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
No standalone mythic episode dominates the sampled passage; the chapter is framed as a didactic dialogue where Kṛṣṇa questions Upamanyu about kāmya rites within Śiva-dharma.
The chapter correlates ritual efficacy with śakti understood as Śiva’s ājñā (authorization), implying that correct empowerment/qualification is the hidden condition behind successful kāmya practice.
Śiva and Maheśvara are treated as non-different at the level of ultimate reality; the ‘Śaiva’ and ‘Māheśvara’ identities are presented as functional emphases (inner jñāna-yajña vs. outer karma-yajña) rather than separate manifestations.