शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦੇਵਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ‘ਵਿਗ੍ਰਹ’ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਦੀ ਭਾਰੀਤਾ ਕਰਕੇ ਬੱਧ ਜੀਵ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ। ਇਕੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਕਲਪ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤਾ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਭੂਤ-ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅੰਤਹਕਰਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਸਮੂਹ ਹੈ; ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਚਿਦਾਤਮਕ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ (ਬ੍ਰਿਹੱਤਵ/ਬ੍ਰਿੰਹਣਤਵ) ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਦੱਸਿਆ—ਵਿਦਿਆ ਸਤ੍ਯਾਨੁਕੂਲ ਚੇਤਨ ਗਿਆਨ, ਅਵਿਦਿਆ ਅਚੇਤਨ ਮਿਥਿਆ-ਗ੍ਰਹਣ; ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ-ਸੰਵਿੱਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਦਿਖਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸਤ्-ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् । तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्
ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਚਰ ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਪਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 2
तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन । अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः
ਹੇ ਯਦੁਨੰਦਨ, ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਅਵਿਕਲਪ (ਨਿਰਵਿਕਲਪ) ਭਾਵ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा । केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्
ਕੁਝ ਲੋਕ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਅਪਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਅਨਾਦਿ, ਅਨਿਧਨ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ।
Verse 4
भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् । अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਭੂਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅੰਤਹਕਰਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਪਰ ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ’ ਹੈ।
Verse 5
बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते । उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः
ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ (ਬ੍ਰਿਹੱਤਵ) ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਬ੍ਰਿਹਣਤਵ) ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।
Verse 6
विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः । रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः
ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ—ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ—ਵਿਸ਼ਵਗੁਰੂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 7
भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः । अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते
ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਭ੍ਰਾਂਤੀ’, ‘ਵਿਦਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਪਰਾ’—ਇਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ‘ਭ੍ਰਾਂਤੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 8
यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते । विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते
ਜੋ ਸੰਵਿੱਤੀ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ‘ਵਿਦਿਆ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤ ਵਿਕਲਪ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਪਰਮ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः । तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते
ਵਿਪਰੀਤਤਾ ਕਰਕੇ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ‘ਅਸਤ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਦਸਤਪਤੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे । क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते
ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਸ਼ਰ-ਅਖ਼ਸ਼ਰ-ਸਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਸ਼ਰ-ਅਖ਼ਸ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਭੂਤ ‘ਖ਼ਸ਼ਰ’ ਹਨ; ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਅਡੋਲ ਕੂਟਸਥ ਤੱਤ ‘ਅਖ਼ਸ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः । तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ਸ਼ਰ ਤੇ ਅਖ਼ਸ਼ਰ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम् । वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम्
ਕੁਝ ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਸਮਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਸ਼ਟੀ-ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 13
समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च । ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात्
ਗਿਆਨੀ ਸਮਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵ੍ਯਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम् । कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम्
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 15
जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः । या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते
ਕੁਝ ਲੋਕ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਉਹੀ ‘ਜਾਤੀ’ (ਸਾਮਾਨ੍ਯ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम् । जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः
ਵਿਅਕਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਭੇਦ-ਸੀਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ—ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਉਸ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪਾਲਿਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਨ।
Verse 17
यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः । प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः
ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा । त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः
ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
Verse 19
कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम् । एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः
ਕਾਲ ਹੀ ਸਮੂਹ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਅਧਿਪਤੀ ਤੇ ਧਾਤਾ ਹੈ—ਜੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਰਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਿਵਿਰਤੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः । तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान्
ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਉਹੀ ਸਵੈ-ਸਰਬਭੌਮ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼, ਵਿਅਕਤ ਜਗਤ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः । विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਨੇਤਾ, ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਧਾਤਾ (ਪਾਲਣਹਾਰ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਈਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 22
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट् । अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः
ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵਿਰਾਟ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਤੈਜਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੀਯ (ਚੌਥਾ) ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੌਮ੍ਯ—ਸ਼ਾਂਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਪਰ ਤੱਤ—ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 24
माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे । कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ, ਮਾਨ (ਪ੍ਰਮਾਣ), ਮੇਯ (ਜਾਣਨਯੋਗ) ਅਤੇ ਮਤੀ (ਬੁੱਧੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾ, ਕ੍ਰਿਆ, ਕਾਰਜ, ਕਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਣ—ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 25
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਤੁਰੀਆ—ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ—ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੁਰੀਆਤੀਤ, ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः । केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे
ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਗੁਣ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः । घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਰਤੰਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਯ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 28
रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे । निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः
ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀਤਰਾਗ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰਿਯ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 29
निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे । ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते
ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਇੰਦ੍ਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਇੰਦ੍ਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ—ਅਚਲ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧ੍ਰੁਵ—ਨਿਯਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ—ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਮ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः । अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः
ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਪਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬਾਰੇ ਐਸੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਹਨ।
Verse 31
वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे । शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे
ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅਵਾਚ੍ਯ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਸਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 32
केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे । ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे
ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ-ਮਯ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ—ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆਨ—ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 33
केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन । परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे
ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਯੋਗ (ਜ੍ਞੇਯ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਾਣਿਆ (ਅਜ੍ਞੇਯ) ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਰ—ਪ੍ਰਗਟ ਤੱਤ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः । नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ (ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ) ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਨਾਨਾ ਵਿਕਲਪ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੇ ਭਿੰਨ ਆਧਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ।
Verse 35
ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् । ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्
ਜੋ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਤ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਹੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 36
यावत्पशुर्नैव पश्यत्यनीशं १ पुराणं भुवनस्येशितारम् । तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण
ਜਦ ਤੱਕ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਅਨਾਦਿ ਈਸ਼ਵਰ—ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰਖ, ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨੇਮੀ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
यदा २ पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्
ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਤਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਰਵਕਰਤਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭੀ ਮੂਲ ਯੋਨੀ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੋਵੇਂ ਝਾੜ ਕੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਾਮ੍ਯ (ਏਕਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily doctrinal rather than event-driven: Upamanyu teaches metaphysical identity of Śiva and the cosmos, not a discrete mythic episode.
It encodes a non-dual theological claim: multiplicity (carācaram) is not outside Śiva but a manifestation-mode, while Śiva remains the transcendent, vikalpa-free reality.
Para/apara Brahman; vidyā/avidyā; yathārtha-saṃvitti/bhrānti; and sat/asat—each pair is subordinated to Śiva as their presiding ground.