Adhyaya 294

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नागलक्षणदिर्नाम त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः दष्टचिकित्सा अग्निर् उवाच मन्त्रध्यानौषधैर् दष्टचिकित्सां प्रवदामि ते ॐ नमो भगवते नीलकण्ठायेति जपनाद्विषहानिः स्यदौषधं जीवरक्षणं

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਗਲક્ષણ-ਨਿਰਣਯ’ ਨਾਮਕ ੨੯੪ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੯੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਦਸ਼ਟਚਿਕਿਤਸਾ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੰਤ੍ਰ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ‘ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਨੀਲਕੰਠਾਯ’ ਜਪ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ।

Verse 2

साज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते जङ्गमं सर्पभूषादि शृङ्ग्यादि स्थावरं विषं

ਵਿਸ਼ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਪੀਣ ਯੋਗ ਨਿਚੋੜਿਆ ਰਸ। ਜੰਗਮ (ਪ੍ਰਾਣੀਜ) ਵਿਸ਼ ਸੱਪ, ਕੀੜੇ ਆਦਿ ਦਾ ਹੈ; ਸਥਾਵਰ (ਵਨਸਪਤੀ/ਖਨਿਜ) ਵਿਸ਼ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਆਦਿ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकं शिवः वियतेर्नाममन्त्रो ऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ-ਸੁਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਮਝੋ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਲੋਹਿਤ, ਤਾਰਕ (ਉੱਧਾਰਕ) ਸੁਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ‘ਵਿਯਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ’—ਸ਼ਬਦਮਯ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

ख र्दय विमर्दय कवचाय अप्रतिहतशामनं वं हूं फट् अस्त्राय उग्ररूपवारक सर्वभयङ्कर भीषय सर्वं दह दह भस्मीकुरु कुरु स्वाहा नेत्राय सप्तवर्गान्तयुग्माष्टदिग्दलस्वर केशरादिवर्णरुद्धं वह्निराभूतकर्णकं मातृकाम्बुजं कृत्वा हृदिस्थं तन्मन्त्री वामहस्ततले स्मरेत् अङ्गष्ठादौ न्यसेद्वर्णान्वियतेर्भेदिताः कलाः

‘ਖ’—ਹਿਰਦੇ ਲਈ: ਮਰਦਨ ਕਰ, ਮਰਦਨ ਕਰ। ਕਵਚ ਲਈ: ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ‘ਵੰ ਹੂੰ ਫਟ੍’—ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ: ਉਗ੍ਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਭਯੰਕਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰ; ਸਭ ਨੂੰ ਦਹ, ਦਹ; ਭਸਮ ਕਰ, ਕਰ—ਸਵਾਹਾ। ਨੇਤ੍ਰ ਲਈ—ਸਪਤ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਅੱਖਰ-ਯੁਗਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਨਿਆਸਤ ਸੁਰ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ, ਕੇਸਰ ਆਦਿ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਰੰਗ, ਅਗਨਿਰੂਪ ਕਰ্ণਿਕਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਕਮਲ’ ਬਣਾਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਪੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਅੱਖਰ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਕਲਾਵਾਂ ‘ਵਿਯਤੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ ਹਨ।

Verse 5

पीतं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतं वृत्तार्धमाप्यपद्मार्धं शुक्लं वरूणदैवतं

ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਤੱਤ ਪੀਲੇ ਵਰਣ ਦਾ, ਵਜ੍ਰ ਵਰਗਾ ਚਤੁਰਕੋਣ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਹੈ। ਜਲ-ਤੱਤ ਸ਼ੁਕਲ ਵਰਣ ਦਾ, ਅਰਧ-ਵ੍ਰਿੱਤ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਪਦਮ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਹੈ।

Verse 6

त्र्यस्त्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च तैजसं वह्निदैवतं वृत्तं विन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमालिनम्

ਤ੍ਰ੍ਯਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਵਸਤਿਕ-ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੈਜਸ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਵਰਤੁਲ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਬਿੰਦੂ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵ ਵਾਯੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਮਾਲਾ (ਕਾਲੀ ਘੇਰ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 7

अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्यस्तेषु स्ववेश्मसु सुवर्णनागवाहेन वेष्ठितेषु न्यसेत् क्रमात्

ਫਿਰ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ‘ਵੇਸ਼ਮ’ (ਆਵਾਸ-ਸਥਾਨ) ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸੁਵਰਨ ਨਾਗਵਾਹ (ਸਰਪ-ਧਾਰਾ) ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 8

वियतेश् चतुरो वर्णान् सुमण्डलसमत्विषः अरूपे रवतन्मात्रे आकाशेशिवदेवते

ਵਿਯਤ (ਆਕਾਸ਼) ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਵਰਣ ਸੁਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਜੋ ਅਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਰਵ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ (ਧੁਨੀ ਦਾ ਸੁਖਮ ਮਾਤ੍ਰ) ਹੈ, ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 9

कनिष्ठामध्यपर्वस्थे न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् नागानामादिवर्णांश् च स्वमण्डलगतान्न्यसेत्

ਕਨਿਸ਼ਠਾ (ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ) ਦੇ ਮੱਧ ਜੋੜ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਵਰਣ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੱਖਰ) ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 10

भूतादिवर्णान् विन्यसेदङ्गुष्टाद्यन्तपर्वसु तन्मात्रादिगुणाभ्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्बुधः

ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਜੋੜਾਂ ਤੱਕ ਭੂਤਾਦਿ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ (ਨਿਆਸ) ਕਰੇ; ਅਤੇ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ (ਸੰਨਿਹਿਤ) ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 11

स्पर्शनादेवतार्क्षेण हस्ते हन्याद्विषद्वयं मण्डलादिषु तान् वर्णान् वियतेः कवयो जितान्

ਕੇਵਲ ਛੂਹ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੱਥ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਆਦਿ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵਰਣ-ਅੱਖਰ ਲਿਖੇ।

Verse 12

श्रेष्ठद्व्यङ्गुलिभिर्देहनाभिस्थानेषु पर्वसु भेदिकास्तथेति ख वरतन्मत्रे इति ख आजानुतः सुवर्णाभमानाभेस्तुहिनप्रभम्

ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ—ਨਾਭੀ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ—ਭੇਦਿਕਾ (ਵਿਭਾਜਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰੇ। ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰੰਗ ਸੁਵਰਨ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਿਮ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕੇ।

Verse 13

कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरं ब्रह्माण्डव्यापिनं तार्क्षञ्चन्द्राख्यं नागभूषणम्

ਕੰਠ ਤੋਂ ਕੇਸ਼ਾਂਤ (ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ) ਤੱਕ ਕੁੰਕੁਮ ਵਰਗਾ ਅਰੁਣ (ਲਾਲ) ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਭਿੰਨ—ਸ਼ੁੱਧ-ਸਫੈਦ ਵਰਗਾ—ਰੰਗ ਮੰਨੇ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਵਿਆਪੀ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ, ‘ਚੰਦਰਾਖ੍ਯ’ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਭੂਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 14

नीलोग्रनाशमात्मानं महापक्षं स्मरेद्बुधः एवन्तात्क्षात्मनो वाक्यान्मन्त्रः स्यान्मन्त्रिणो विषे

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨੀਲੇ-ਉਗ੍ਰ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੱਖ (ਗਰੁੜ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ/ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਚਾਰਿਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੰਤ੍ਰਜ੍ਞ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

सुष्टिस्तार्क्षकरस्यान्तःस्थिताङ्गुष्ठविषापहा तार्क्षं हस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात्

ਤਾਰਕਸ਼-ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਗੂਠਾ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ‘ਸੁਸ਼ਟੀ’ (ਮੁਦਰਾ/ਪ੍ਰਯੋਗ) ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼-ਨਾਸਕ ਹੈ। ਤਾਰਕਸ਼-ਹੱਥ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜੋਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

कुर्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया आकाशादेष भूवीजः पञ्चार्णाधिपतिर्मनुः

ਉਕਤ ‘ਅਦ-ਵੀਸ਼ਾ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਸ਼ ਦਾ ਸਤੰਭਨ ਆਦਿ ਵਿਧਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭੂ-ਬੀਜ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮੰਤਰ ਹੈ।

Verse 17

संस्तम्भयेतिविषतो भाषया स्तम्भ्येद्विषम् व्यत्यस्तभूषया वीजो मन्त्रो ऽयं साधुसाधितः

ਉਚਿਤ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ‘ਸੰਸਤੰਭਯੇ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਬੋਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਲਟ/ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਯੋਗ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਹੈ।

Verse 18

संप्लवः प्लावय यमः शब्दाद्यः संहरेद्विषं दण्डमुत्थापयेदेष सुजप्ताम्भो ऽभिषेकतः

‘ਸੰਪਲਵ’ ਮੰਤਰ ਪਲਾਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ‘ਪਲਾਵਯ’ ਮੰਤਰ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਯਮ’ ਮੰਤਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੂੜ੍ਹੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਬਦਾਦ੍ਯ’ ਮੰਤਰ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪੇ ਜਲ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਦੰਡ (ਦੰਡਾਧਿਕਾਰ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

सुजप्तशङ्खभेर्यादिनिस्वनश्रवणेन वा संदहत्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः

ਜਾਂ ਫਿਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪੇ ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਗੂੰਜਦੇ ਨਾਦ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਭੂਤ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਤੇਜ ਦੇ ਉਲਟਾਅ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਬਾਧਕ ਸੱਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਨੋ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ अन्तस्थो निजवेश्मस्थो वीजाग्नीन्दुजलात्मभिः

ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਉਲਟਾਅ/ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਤਰ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ (ਸਥਾਨਾਂਤਰ) ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਬੀਜ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦੂ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

एतत् कर्म नयेन्मन्त्री गरुडाकृतिविग्रहः तार्क्षवर्णगेहस्थस्तज्जपान्नाशयेद्विषम्

ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਗਰੁੜ-ਆਕਾਰ ਮੂਦਰਾ/ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਦੇ ਵਰਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਸੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ।

Verse 22

जामुदण्डीदमुदितं स्वधाश्रीवीजलाञ्छितं स्नानपानात्सर्वविषं ज्वरातोगापमृत्युजित्

ਇੱਥੇ ਉਚਾਰਿਤ ‘ਜਾਮੁਦੰਡੀ’ ਨਾਮਕ ਵਿਦਿਆ ਸ੍ਵਧਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਵੀਜਲਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਜਲ ਦਾ ਸਨਾਨ ਤੇ ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਵਿਸ਼, ਜ਼ੁਕਾਮੀ ਜ੍ਵਰ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 23

पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विधि स्वाहा यश इति ञ पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षि क्षि स्वाहा

ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ: “ਪਕ੍ਸ਼ੀ ਪਕ੍ਸ਼ੀ, ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ੀ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ੀ—ਵਿਧਿ, ਸ੍ਵਾਹਾ; ‘ਯਸ਼’ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਞ’ ਅੱਖਰ ਜੋੜੋ।” ਫਿਰ: “ਪਕ੍ਸ਼ੀ ਪਕ੍ਸ਼ੀ, ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ੀ ਮਹਾਪਕ੍ਸ਼ੀ—ਕ੍ਸ਼ਿ ਕ੍ਸ਼ਿ, ਸ੍ਵਾਹਾ।”

Verse 24

द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् पक्षिराजाय विध्महे पक्षिदेवाय धीमहि तत्रो गरुड प्रचोदयात् वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्वौ दन्तश्रीकौ च दण्डिनौ सकालो लाङ्गली चेति नीलकण्ठाद्यमीरितं वक्षःकण्ठशिखाश्वेतं न्यसेत्स्तम्भे सुसंस्कृतौ

ਇਹ ਦੋ ‘ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਾਜ’ (ਗਰੁੜ-ਸੰਬੰਧੀ) ਮੰਤ੍ਰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਘਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—“ਪਕ੍ਸ਼ਿਰਾਜਾਯ ਵਿਧ੍ਮਹੇ, ਪਕ੍ਸ਼ਿਦੇਵਾਯ ਧੀਮਹਿ, ਤੰਨੋ ਗਰੁੜಃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍।” ਫਿਰ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਤੰਭ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਅਗਨਿਸਥ, ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ‘ਦੰਤਸ਼੍ਰੀਕ’ ਤੇ ‘ਦੰਡਿਨ’; ਅਤੇ ‘ਸਕਾਲ’ ਤੇ ‘ਲਾਂਗਲੀ’—ਨੀਲਕੰਠ ਆਦਿ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ; ਛਾਤੀ, ਗਲ੍ਹ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 25

हर हर हृदयाय नमः कपर्दिने च शिरसे नीलकण्ठाय वै शिखां कालकूटविषभक्षणाय स्वाहा अथ वर्म च कण्ठे नेत्रं कृत्तिवासास्त्रिनेत्रं पूर्वाद्यैर् आननैर् युक्तं श्वेतपीतारुणासितैः अभयं वरदं चापं वासुकिञ्च दधद्भुजैः यस्योपरीतपार्श्वस्थगौरीरुद्रो ऽस्य देवता

“ਹਰ ਹਰ! ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਿਰ ਨੂੰ ਕਪર્દਿਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ਼ਿਖਾ ਵਿੱਚ ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ (ਨਮਸਕਾਰ)। ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ।” ਹੁਣ ਗਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਰਮ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਕਰੇ—ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਮੁਖ ਸਫੈਦ, ਪੀਲੇ, ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਕਾਲੇ; ਭੁਜਾਵਾਂ ਅਭਯ, ਵਰਦ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਵਚ/ਨਿਆਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ।

Verse 26

पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्धसु मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च

ਪੈਰਾਂ, ਘੁੱਟਣਾਂ, ਗੁਹ੍ਯ, ਨਾਭੀ, ਹਿਰਦੇ, ਕੰਠ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ—ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ—ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 27

तर्जन्यादितदन्तासु सर्वमङ्गुष्ठयोर् न्यसेत् ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं वद्धया शूलमुद्रया

ਤর্জਨੀ ਆਦਿ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਨਿਆਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਬੱਧ ਸ਼ੂਲ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸੰਹਾਰ (ਵਾਪਸੀ) ਕਰੇ।

Verse 28

कनिष्ठा ज्येष्ठया वद्धा तिश्रो ऽन्याः प्रसृतेर्जवाः विषनाशे वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करं

ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਫੈਲਾਏ। ਵਿਸ਼-ਨਾਸ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਵਰਤੇ।

Verse 29

ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः अमलकण्ठाय चिः सर्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ॐ स्वाहा अमलनीलकण्ठाय नैकसर्वविषापहाय नमस्ते रुद्रमन्यव इतिसर्मार्जनाद्विषं विनश्यति न सन्देहः कर्णजाप्या उपानहावा यजेद्रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरम् विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्रविधानकं

“ਓਂ—ਭਗਵਤੇ ਨੀਲਕੰਠਾਯ ਨਮਹ। ‘ਚਿਃ’—ਅਮਲਕੰਠਾਯ। ‘ਚਿਃ’—ਸਰਵਜ੍ਞਕੰਠਾਯ। ‘ਕ੍ਸ਼ਿਪ’। ਓਂ ਸ੍ਵਾਹਾ। ਨਿਰਮਲ ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਮਹ। ‘ਨਮਸਤੇ ਰੁਦ੍ਰਮਨ੍ਯਵ’ ਦਾ ਜਪ ਅਤੇ ਸਰਮਾਰਜਨ (ਸ਼ੁੱਧੀ-ਮਾਰਜਨ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ-ਜਾਪ ਵਜੋਂ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਪਾਨਹਾਵ (ਰੱਖਿਆ-ਬੰਧ/ਤਾਬੀਜ਼-ਵਿਧੀ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ। ਰੁਦ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਲਗ੍ਰੀਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਰੁਦ੍ਰ-ਵਿਧਾਨਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਜਨਿਤ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”