Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
ਇਹ ਭਾਗ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ’ ਨਾਮਕ ਪਿਛਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦਾ ਰਸਮੀ ਸਮਾਪਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਨੇਯ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕੋਲੋਫਨ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਪਿਕੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਸ਼ਾਸਤਰ (ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ) ਤੋਂ ਉਸ ਲਾਗੂ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਅਤੇ ਨਿਦਾਨ ਦੇਹਕ ਸੰਕਟ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ—ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼-ਚਿਕਿਤਸਾ—ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਸ਼ਾਈ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਗਨੇਯ ਲੱਛਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ (ਮੰਤ੍ਰ) ਲੋਕਿਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्रपरिभाषा नाम द्विनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नागलक्षणानि अग्निरुचाच नागादयो ऽथ भावादिदशस्थानानि कर्म च सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗ્નੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮੰਤ੍ਰਪਰਿਭਾਸ਼ਾ’ ਨਾਮਕ 293ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 294ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਨਾਗਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਗ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਆਦਿ ਦਸ ਸਥਾਨ, ਕਰਮ, ਸੂਤਕ ਅਤੇ ਡੱਸੇ ਹੋਏ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
शेषवासुकितक्षाख्याः कर्कटो ऽब्जो महाम्बुजः शङ्खपालश् च कुलिक इत्य् अष्टौनागवर्यकाः
ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ, ਕਰਕਟ, ਅਬਜ, ਮਹਾਂਬੁਜ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਅਤੇ ਕੁਲਿਕ—ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਾਜ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्धान्वितौ क्रमात् विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्तितौ
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਾ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾਗ-ਗਿਣਤੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਸ, ਅੱਠ, ਪੰਜ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਜਣ ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।
Verse 4
तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੌ (ਕਿਸਮਾਂ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਜਨਮੇ—ਜੋ ਫਣੀ, ਮੰਡਲੀ, ਰਾਜੀਲ ਅਤੇ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ-ਕਫ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 5
व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पां दर्वीकराः स्मृताः रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः
ਉਹ ਵ੍ਯੰਤਰ ਦੋਸ਼-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਹਨ; ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਦਰਵੀਕਰ’ ਵਰਗ ਵਜੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਰਥ-ਚੱਕਰ, ਹਲ, ਛਤਰ, ਸਵਸਤਿਕ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर् विधैश्चिताः रथाङ्गलाङ्गलत्रमुष्टिकाङ्कुशधारिण इति ख स्थिता इति ख राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्यगूर्ध्वञ्च वाजिभिः
ਗੋਨਸਾ ਸੱਪ ਮੰਦ-ਗਤੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰਾਂ ਵਰਗੇ ਧੱਬੇ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰਥ-ਚੱਕਰ, ਹਲ, ਤ੍ਰ-ਮੁਸ਼ਟਿਕਾ (ਗਦਾ/ਮੁੱਠੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਵਰਗੇ। ਉਹ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਤ, ਚਮਕਦਾਰ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆੜੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਧਾਰੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश् च भूवर्षाग्नेयवायवः चतुर्विधास्ते षड्विंशभेदाः षोडश गोनसाः
ਵ੍ਯੰਤਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਮਿਸ਼੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਭੂ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੀ, ਆਗਨੇਯ ਅਤੇ ਵਾਯਵੀਯ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੱਬੀ ਉਪਭੇਦ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਗੋਨਸ’ ਨਾਮ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰਗ ਵੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 8
त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविंशतिः ये ऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः
ਰਾਜੀਲਾ ਤੇਰਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਯੰਤਰ ਇਕੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਸੱਪ ਅਨੁਕਤ/ਅਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਵ੍ਯੰਤਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
आषाढादित्रिमासैः स्याद्गर्भो माषचतुष्टये अण्ड्कानां शते द्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते
ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗਰਭਕਾਲ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਮਾਸ਼ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਚਾਲੀ ਅੰਡੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
सर्पा ग्रसन्ति सूतौघान् विना स्त्रीपुन्नपुंसकान् उन्मीलते ऽक्षि सप्ताहात् कृष्णो मासाद्भवेद्वहिः
ਸੱਪ ਇਸਤਰੀ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਵਜਾਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅੱਖ ਖੁਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਕਾਲਾ ਵਰਣ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
द्वादशाहात् सुबोधः स्यात् दन्ताः स्युः सूर्यदर्शनात् द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतस्रस्तेषु दंष्त्रिकाः
ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚਾ ਸੁਬੋਧ (ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬੱਤੀਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵੀਹਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਿਕਾ (ਕੈਨਾਈਨ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 12
कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः
ਕਰਾਲੀ, ਮਕਰੀ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਯਮਦੂਤਿਕਾ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਦੰਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 13
षन्मासान्मुच्यते कृत्तिं जोवेत्सष्टिसमाद्वयं नागाः सूर्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवा निशि
ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਿੱਤੀ’ ਹਾਲਤ (ਚਮੜਾ-ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਠ ਦੇ ਜੋੜੇ (ਦੋ ਸੱਠਕ) ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਤਵਾਰ ਆਦਿ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨਾਗ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਲਈ ਸੱਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 14
स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु शङ्खेन वा महाब्जेन सह तस्योदयो ऽथवा
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਤਿਵਾਰਾਂ (ਪ੍ਰਤਿਚੱਕਰ ਮੋੜਾਂ) ਵਿੱਚ ਕੁਲਿਕ ਹਰ ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉਦਯ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਹਾ ਕਮਲ (ਮਹਾਬਜ) ਨਾਲ।
Verse 15
द्वयीर्वा नाडिकामन्त्रमन्त्रकं कुलिकोदयः दुष्टः स कालः सर्वत्र सर्पदंशे विशेषतः
ਦੋ (ਅਸ਼ੁਭ) ਨਾਡਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ‘ਕੁਲਿਕੋਦਯ’ ਨਾਮਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਈ ਉਹ ਕਾਲ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਸਮਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਸ ਵਿੱਚ।
Verse 16
कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्वत्रयाश्वनी विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी
ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ, ਭਰਣੀ, ਸ੍ਵਾਤੀ, ਮੂਲ, ਤਿੰਨ ਪੂਰਵਾ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਆਰਦਰਾ, ਮਘਾ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ, ਚਿਤਰਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ।
Verse 17
हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः नाडिकामात्रसन्त्रकमिति ञ विनिर्दिशेदिति क , ख , ज , ट च षष्ठी रैक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्दशी
ਹਸਤਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਜੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਪੰਚਮੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨਾਡਿਕਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਞ’ ਵਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕ, ਖ, ਜ, ਟ’ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਛੱਠੀ ਤਿਥੀ ਰਿਕਤਾ (ਨਿਸ਼ਫਲ), ‘ਸ਼ਿਵਾ’ ਨਿੰਦਣਯ, ਅਤੇ ਪੰਚਮੀ ਤੇ ਚੌਦਵੀਂ (ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ) ਵੀ ਤਿਆਜਯ ਹਨ।
Verse 18
सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश् च राशयः एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम्
ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਾਰ ਸੰਧਿ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਸੰਧਿਆਚਤੁਸ਼ਟਯ) ਦੂਸ਼ਿਤ/ਸੰਕ੍ਰਮਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਦਗਧ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੰਸ਼ (ਕੱਟ/ਡੰਕ) ਇਕੱਲਾ, ਦੋਹਰਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕੱਟਣ ਨਾਲ, ਵਿਧ੍ਹ/ਭੇਦਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਫੱਟ ਕੇ ਖੰਡਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਦੰਸ਼-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਅਵਗੁਪਤ’ (ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਸ਼ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਛੇਦ, ਦੋ ਛੇਦ ਜਾਂ ਇੱਕ ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਦੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਦਰਦਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰਕਤਸ੍ਰਾਵ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
नक्तन्त्वेकाङ्घ्रिकूर्माभा दंशाश् च यमचोदिताः दीहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोथरुजान्वितः
ਫਿਰ ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ, ਕੱਛੂਏ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਦੰਸ਼ਕ ਜੀਵ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡੰਕ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਚੀਂਟੀਆਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਤੜਫ਼ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਸੂਜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
सतोदो रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्विषः देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे
ਦੰਸ਼ (ਕੱਟ/ਡੰਕ) ਸਤੋਦ (ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ), ਰੰਥਿਤ (ਮਥਣ/ਫਾੜਨ ਵਾਲਾ), ਸਵਿਸ਼ (ਵਿਸ਼ੈਲਾ), ਜਾਂ ਨ੍ਯਸਤਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ (ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ/ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜੇਹੇ ਦੰਸ਼ਕ ਦੇਵਾਲੇ, ਸੁੰਨੇ ਘਰ, ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀਆਂ ਦਾ ਟਿੱਲਾ), ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਕੋਟਰ (ਖੋਹ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Verse 22
रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहे ऽब्जे पर्वताग्रतः
ਗਲੀ ਦੇ ਜੋੜ ਤੇ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਸ ਸੰਗਮ ਤੇ; ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ, ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ, ਉੱਚੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ—ਇਹ ਜਪ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 23
विलहद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरेणेषु च
ਟੁੱਟਿਆ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਿਆ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਪੁਰਾਣਾ ਕੂਆਂ, ਜਰਜਰ ਘਰ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀ ਕੰਧ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਜੰਬੂ ਤੇ ਡੁੰਬਰ (ਗੂਲਰ) ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਿਆ ਨਿਵਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਹਾਲਤਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 24
वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्कक्षजत्रुणि तालौ शङ्खे गले मूर्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः
(ਇਹ ਪੀੜਾ) ਵਟੀ/ਕੁੱਚੀ (groin) ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ; ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਤ੍ਰੁ (ਕਾਲਰ-ਬੋਨ) ਵਿੱਚ; ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਖ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ, ਠੋਡੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
दंशो ऽशुभः शुभो दूतः पुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः लिङ्गवर्णसमानश् च शुक्लवस्त्रो ऽमलः शुचिः
ਕੱਟ/ਡੰਕ (ਦੰਸ਼) ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਦੂਤ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ੁਭ ਦੂਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਹੋਣ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਲੱਛਣ ਤੇ ਰੰਗਤ ਸਹੀ ਤੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ।
Verse 26
अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक्
ਅਸ਼ੁਭ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ, ਬੇਪਰਵਾਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਹੋਵੇ; ਫਿੱਕੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਆਦਿ ਫੜੇ, ਅਤੇ ਹਕਲਾਉਂਦੀ/ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੈ।
Verse 27
शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः आर्द्रवासाः कृष्णरक्तपुष्पयुक्तशिरोरुहः
ਉਹ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਰਹੇ; ਤਿਲ-ਆਲਕਤਕ ਨਾਲ ਹੱਥ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਲਿਪਤੇ ਹੋਣ; ਭਿੱਜੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਧਾਰੇ।
Verse 28
कुचमर्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः सदंशमवलुप्तमिति ञ कण्ठशोषरुजान्त्रित इति ञ केशमुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकशः
ਜੋ ਦੂਤੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਏ, ਨਖ ਕੱਟੇ, ਗੁਦਾ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਜਾਂ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਕੀਰ/ਖਰੋਚ ਪਾਏ; ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਟਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਾਲ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੋਂ ਝੜੇ ਹੋਣ; ਜੋ ਗਲੇ ਦੀ ਸੁੱਕਣ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਆੰਤਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ—ਐਸੀ ਦੂਤੀ ਅਸ਼ੁਭ (ਦੁਸ਼ਟਾ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਵਾਲ ਨੋਚੇ ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ ਘਾਹ ਕੱਟੇ, ਉਹ ਵੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨੀ ਦੂਤ ਹੈ।
Verse 29
इडान्या वा वहेद्द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः आभ्यां द्वाभ्यां पुष्टयास्मान् विद्यास्त्रीपुन्नपुंसकान्
ਜੇ ਦੂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੜਾ ਜਾਂ ਦੂਜੀ (ਪਿੰਗਲਾ) ਨਾੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਸ਼ਟੀ-ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਕਰੇ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ/ਫਲ ਇਸਤਰੀ, ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ।
Verse 30
दूतः स्पृशति यद्गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् दूताङ्घ्रिचलनं दुष्ठमुत्थितिर्निश् चला शुभा
ਦੂਤ ਜਿਸ ਅੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹੇ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਕਟਣ/ਜ਼ਖ਼ਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਦੂਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਠਹਿਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।
Verse 31
जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टो ऽन्यत्र सम्मागतः जीवो गतागतैर् दुष्टः शुभो दूतनिवेदने
ਜੇ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਾਸ ਸ਼ੁਭ ਦੂਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੂਤ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਆਵਾਜਾਈ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਦੂਤ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ/ਸੁਨੇਹਾ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
दूतस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्वामजार्धनिन्दिता विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्विषर्निर्विषकालता
ਦੂਤ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਪੂਰਵਾਮਜਾਰਧ-ਨਿੰਦਿਤਾ’ ਨਾਮਕ ਦੋਸ਼ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਪਦ-ਵੰਡ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਵਿਸ਼–ਨਿਰਵਿਸ਼–ਕਾਲਤਾ’ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਪਦਛੇਦ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ-ਕਾਲ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨਾਲ ‘ਵਿਸ਼’ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਵਿਸ਼’ ਜਾਂ ਉਲਟ ਕਰ ਦੇਣਾ।
Verse 33
आद्यैः स्वरैश् च काद्यश् च वर्गैर् भिन्नलिपिर्द्विधा स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका
ਆਦਿ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ‘ਕ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪੀ (ਵਰਨਮਾਲਾ) ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸਵਰਜਾ, ਵਸੁਮਾਨ (ਅੱਠ-ਵਿਧ), ਵਰਗੀ (ਵਰਗਬੱਧ ਵਿਅੰਜਨ), ਅਤੇ ਇਤੀ-ਖੇਪਾ (ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ‘ਇਤੀ’ ਚਿੰਨ੍ਹ)।
Verse 34
वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः
ਵਿਆੰਜਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਕਤਾਰਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਾਤ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਕਤਾਰ ਨਪੁੰਸਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਕ੍ਰ, ਅੰਬੁ ਅਤੇ ਯੋਨੀ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
दुष्टौ दूतस्य वाक्पादौ वाताग्नी मध्यमो हरिः प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः
ਦੂਤ ਲਈ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਤ-ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੰਗ ਮੱਧਮ ਹੈ; ਹਰੀ (ਪੀਲਾ-ਹਰਾ) ਰੰਗ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਵਾਰੁਣ (ਜਲ-ਪ੍ਰਧਾਨ) ਰੰਗ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਪਰ ਨਪੁੰਸਕ (ਲਿੰਗਹੀਨ/ਉਭਯਲਿੰਗੀ) ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ।
Verse 36
प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्जितं मेघहस्तिनोः प्रदक्षिणं फले वृक्षे वामस्य च रुतं जितं
ਰਵਾਨਗੀ ਵੇਲੇ ਮੰਗਲ ਬਚਨ, ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਗੱਜਣਾ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) ਨਿਮਿੱਤ, ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਫਲ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਆਵਾਜ਼—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 37
शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम्
ਗੀਤ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਐਸਾ ਹੀ ਧੁਨੀ ਕਦੇ ਅਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਅਰਥ ਬੋਲ, ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ, ਸੱਜੇ (ਦੱਖਣ) ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਛੀਂਕ—ਇਹ ਅਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਹਨ।
Verse 38
वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्दन्ती मुरजध्वजौ क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलं सुराः
ਵੇਸ਼ਿਆ, ਛੀਂਕ, ਰਾਜਾ, ਕੁਆਰੀ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਧੁੱਜਾ, ਦੁੱਧ-ਘਿਉ-ਦਹੀਂ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਛਤਰ, ਭੇਰੀ, ਫਲ ਅਤੇ ਸੁਰਾ (ਮਦਿਰਾ)—ਇਹ ਇੱਥੇ ਨਿਮਿੱਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 39
तण्डुला हेम रुप्यञ्च सिद्धये ऽभिमुखा अमी सकाष्ठः सानलः कारुर्मलिनाम्बरभावभृत्
ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ—ਇਹ ਸਾਧਕ/ਕਰਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਿਆ (ਸਾਦਾ) ਕਾਰੀਗਰ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 40
गलस्थटङ्गो गोमायुगृध्रोलूककपर्दिकाः तैलं कपालकार्पासा निषेधे भस्म नष्टये
ਨਿਸ਼ੇਧ/ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਲਈ ਗਲਸਥਟੰਗ, ਗੋਬਰ, ਗਿਦੜ (ਗਿੱਧ), ਉੱਲੂ ਅਤੇ ਕਪੜਿਕਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤੇਲ, ਅਤੇ ਕਪਾਲ (ਹੱਡੀ) ਤੇ ਕਪਾਹ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਭਸਮ (ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਅਸਰ) ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 41
विषरोगाश् च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः विषदंशो ललाटं यात्यतोनेत्रं ततौ सुखम् आस्याच्च वचनीनाड्यौ धातून प्राप्नोति हि क्रमात्
ਵਿਸ਼-ਰੋਗ ਸੱਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਧਾਤੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡੰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਥੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵਾਕ-ਨਾਡੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Its key function is structural: it closes the Mantra-paribhāṣā section and signals a methodological shift from defining mantra-technicalities to applying them in a medical-ritual context.
By insisting on correct śāstric framing and disciplined transitions, it models how precise knowledge and right procedure support dharmic action—turning technique into sādhana rather than mere utility.