Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
ਅਗਨੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਫਲਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ—ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ—ਕਹਿ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਅੱਖਰ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਹੱਦ। ਫਿਰ ਵਿਆਕਰਣਕ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਭੇਦ (ਆਗਨੇਯ/ਤੀਖਾ, ਸੌਮ੍ਯ/ਸ਼ਾਂਤ) ਮੁਤਾਬਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ‘ਨਮਹ’ ਅਤੇ ‘ਫਟ’ ਵਰਗੇ ਅੰਤ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀਕਰਮ ਜਾਂ ਉੱਚਾਟਨ/ਬੰਧਨ ਆਦਿ (ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ੇਧਾਂ ਸਮੇਤ) ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾ, ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀ-ਆਰੰਭ, ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਗੁਨ/ਬੰਦੋਬਸਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਪ, ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦੀਕਸ਼ਾ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਪ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ, ਹੋਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਪਾਠ ਦੇ ਢੰਗ (ਉੱਚ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ), ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਾਨ ਚੋਣ, ਤਿਥੀ/ਵਾਰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ-ਨਿਆਸ, ਅੰਗ-ਨਿਆਸ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵਾਗੀਸ਼ੀ/ਲਿਪੀ-ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ-ਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे शान्त्यायुर्वेदो नामैकनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्विनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्रपरिभाषा अग्निर् उवाच मन्त्रविद्याहरिं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु विंशत्यर्णाधिका मन्त्रा मालामन्त्राः स्मृता द्विज
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ’ ਨਾਮਕ ੨੯੧ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੯੨ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ‘ਹਰੀ’ ਤੱਤ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਵੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 2
दशाक्षराधिका मन्त्रास्तदर्वाग्वीजसंज्ञिताः वर्धक्ये सिद्धिदा ह्य् एते मालामन्त्रास्तु यौवेन
ਦਸ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ‘ਬੀਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
पञ्चाक्षराधिका मन्त्राः सिद्धिदाः सर्वदापरे स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन त्रिधाः स्युर्मन्त्रजातयः
ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸਦਾ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨਕ ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਤੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹਨ—ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ, ਪੁਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕਲਿੰਗ।
Verse 4
स्त्रीमन्त्रा वह्निजायन्ता नमोन्ताश् च नपुंसकाः शेषाः पुमांसस्ते शस्ता वक्ष्योच्चाटविषेषु च
ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਗਨੀ-ਬੀਜ/ਅਗਨੀ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਜੋ ‘ਨਮಃ’ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਪੁੰਸਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਮੰਤ੍ਰ ਪੁਲਿੰਗ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੈ; ਉੱਚਾਟਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 5
क्षुद्रक्रियामयध्वंसे स्त्रियो ऽन्यत्र नपुंसकाः मन्त्रावाग्नेयसौम्याख्यौ ताराद्यन्तार्द्वयोर्जपेत्
ਛੋਟੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਪੁੰਸਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਤਾਰਾ ਦੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਅਤੇ ‘ਸੌਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਦੋਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ।
Verse 6
तारान्त्याग्निवियत्प्रायो मन्त्र आग्नेय इष्यते शिष्टः सौम्यः प्रशस्तौ तौ कर्मणोः क्रूरसौम्ययोः
ਜਿਸ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ‘ਤਾਰਾ’, ‘ਅੰਤ੍ਯ’, ‘ਅਗਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਯਤ੍’ (ਸੰਬੰਧਿਤ ਧੁਨੀਆਂ/ਅੱਖਰ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਆਗਨੇਯ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਸੌਮ੍ਯ’ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।
Verse 7
बन्धोच्चाटवशेषु चेति ज स्त्रियो नात्रेति ख आग्नेयमन्त्रः सौम्यः स्यात्प्रायशो ऽन्ते नमो ऽन्वितः सौम्यमन्त्रस् तथाग्नेयः फट्कारेणान्ततो युतः
ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਉੱਚਾਟਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਜ’ ਅਤੇ ‘ਖ’ ਇਹ ਅੱਖਰ-ਸੰਕੇਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਇੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ (ਅਧਿਕਾਰਣੀਆਂ) ਨਹੀਂ ਹਨ।’ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਗਨੇਯ ਮੰਤ੍ਰ ਜੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨਮಃ’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੌਮ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਜੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਫਟ੍’ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਗਨੇਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
सुप्तः प्रबुद्धमात्रो वा मन्त्रः सिद्धिं न यच्छति श्वापकालो महावाहो जागरो दक्षिणावहः
ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਅੱਧ-ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ‘ਸ਼੍ਵਾਪ-ਕਾਲ’ ਨੀਂਦ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਵਹ (ਦੱਖਣ ਗਤੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
Verse 9
आग्नेयस्य मनोः सौम्यमन्त्रस्यैतद्विपर्ययात् प्रबोधकालं जानीयादुभयोरुभयोरहः
ਆਗਨੇਯ ਮਨੂ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦਾ ਵਿਪਰਯਯ (ਉਲਟਾ ਪ੍ਰਯੋਗ) ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਬੋਧ-ਕਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 10
दुष्टर्क्षराशिविद्वेषिवर्णादीन् वर्जयेन्मनून् राज्यलाभोपकाराय प्रारभ्यारिः स्वरः कुरून्
ਰਾਜ-ਲਾਭ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ/ਰਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨੂ-ਸੂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਸੁਰ ਐਸਾ ਰੱਖੋ ਕਿ ਧੁਨੀ ‘ਅਰਿ’ (ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨਕਾਰੀ) ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੋਵੇ।
Verse 11
गोपालककुटीं प्रायात् पूर्णामित्युदिता लिपिः नक्षेत्रेक्षक्रमाद्योज्या स्वरान्त्यौ रेवतीयुजौ
‘ਗੋਪਾਲਕ-ਕੁਟੀ’ ਵੱਲ ਜਾਓ; ਇਹ ਲਿਪੀ ‘ਪੂਰਨਾਂ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਉਂਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਵਰ ਨੂੰ ਰੇਵਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੋ।
Verse 12
वेला गुरुः स्वराः शोणः कर्मणैवेतिभेदिताः लिप्यर्णा वशिषु ज्ञेया षष्ठेशादींश् च योजयेत्
ਵੇਲਾ (ਕਾਲ-ਮਾਪ) ‘ਗੁਰੂ’ ਹੈ; ਸਵਰ ‘ਸ਼ੋਣ’ (ਲਾਲ) ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਿਪੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ‘ਵਸ਼ਿ’ (ਸਿਸਿਲੈਂਟ ਧੁਨੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਸਮਝੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਛੱਠੇਸ਼ ਆਦਿ ਨਿਯਮ ਵੀ ਜੋੜੇ ਜਾਣ।
Verse 13
लिपौ चतुष्पथस्थायामाख्यवर्णपदान्तराः सिद्धाः साध्या द्वितीयस्थाः सुसिद्धा वैरिणः परे
ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਮਿਲੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਸ਼ਗੁਨ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਫਾਸਲੇ ਦਾ ਅਰਥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਵਾਲੇ ‘ਸਿੱਧ’ (ਸਫਲ), ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਵਾਲੇ ‘ਸਾਧ੍ਯ’ (ਸਾਧਣਯੋਗ); ‘ਸੁ-ਸਿੱਧ’ ਵੀ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਰੀ’ (ਵਿਰੋਧੀ) ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
सिद्धादीन् कल्पयेदेवं सिद्धात्यन्तगुणैर् अपि सिद्धे सिद्धो जपात् साध्यो जपपूजाहुतादिना
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਆਦਿ (ਵਰਗਾਂ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਪਨਾ/ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਰਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ। ਜਦ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਧਕ ਸਿੱਧ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਜਪ, ਪੂਜਾ, ਹਵਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 15
सुसिद्धो ध्यानमात्रेण साधकं नाशयेदरिः दुष्टार्णप्रचुरो यः स्यान्मन्त्रः सर्वविनिन्दितः
ਮੰਤ੍ਰ ਬਹੁਤ ਸੁ-ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਵੈਰੀ ਕੇਵਲ ਧਿਆਨ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਦੂਸ਼ਿਤ/ਅਸ਼ੁਭ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਨਿੰਦਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
प्रविश्य विधिवद्दीक्षामभिषेकावसानिकाम् श्रुत्वा तन्त्रं गुरोर् लब्धं साधयेदीप्सितं मनुम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਅਭਿਸੇਕ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ/ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਇੱਛਿਤ ਮੰਤ੍ਰ (ਮਨੁ) ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
धीरो दक्षः शुचिर्भक्तो जपध्यानादितत्परः सिद्धद्यन्तदलैर् अपीति ज जपपूर्णाहुतादिनेति ख सिद्धस्तपस्वी कुशलस्तन्त्रज्ञः सत्यभाषणः
ਉਹ ਧੀਰ, ਦੱਖ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਭਗਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਪ, ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ। ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੈ: ਤਪਸਵੀ, ਕੁਸ਼ਲ, ਤੰਤਰ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ।
Verse 18
निग्रहानुग्रहे शक्तो गुरुरित्यभिधीयते शान्तो दान्तः पटुश्चीर्णब्रह्मचर्यो हविष्यभुक्
ਜੋ ਨਿਗ੍ਰਹ (ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ (ਕਿਰਪਾ) ਦੋਵੇਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮੀ, ਨਿਪੁਣ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਵਿਸ਼ (ਯਜ੍ਞ-ਆਹਾਰ) ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ।
Verse 19
कुर्वन्नाचार्यशुश्रूषां सिद्धोत्साही स शिष्यकः स तूपदेश्यः पुत्रश् च विनयी वसुदस् तथा
ਜੋ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ (ਸੇਵਾ) ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਡਟਿਆ ਰਹੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਨਯੀ ਅਤੇ ਵਸੁਦ (ਧਨ/ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ) ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 20
मन्त्रन्दद्यात् सुसिद्धौ तु सहस्रं देशिकं जपेत् यदृच्छया श्रुतं मन्त्रं छलेनाथ बलेन वा
ਮੰਤ੍ਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ (ਦੇਸ਼ਿਕ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਯਾਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ—ਛਲ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ—ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਧਿਵਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 21
पत्रे स्थितञ्च गाथाञ्च जनयेद्यद्यनर्थकम् मन्त्रं यः साधयेदेकं जपहोमार्चनादिभिः
ਜੇ ਕੋਈ ਅਰਥਹੀਨ ਗਾਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪਦ ਲਿਖ ਕੇ ਜਾਂ ਰਚ ਕੇ ਫੈਲਾਏ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਜਪ, ਹੋਮ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਕੋ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਾਧ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
क्रियाभिर्भूरिभिस्तस्य सिध्यन्ते स्वल्पसाधनात् सम्यक्सिद्धैकमन्त्रस्य नासाध्यमिह किञ्चन
ਜਿਸ ਦਾ ਇਕ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸਮ੍ਯਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਐਸੇ ਸਮ੍ਯਕ-ਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਾਧ੍ਯ ਨਹੀਂ।
Verse 23
बहुमन्त्रवतः पुंसः का कथा शिव एव सः दशलक्षजपादेक वर्णो मन्त्रः प्रसिध्यति
ਜਿਸ ਪੁਰਖ ਕੋਲ ਬਹੁਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਦਸ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਇਕ ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸਿੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
वर्णवृद्ध्या जपह्रासस्तेनान्येषां समूहयेत् वीजाद्द्वित्रिगुणान्मन्त्रान्मालामन्त्रे जपक्रिया
ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਜਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜਪ, ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਤੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 25
सङ्ख्यानुक्तौ शतं साष्टं सहस्रं वा जपादिषु जपाद्दशांशं सर्वत्र साभिशेकं हुतं विदुः
ਜਦੋਂ ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਪ ਆਦਿ ਵਿੱਚ 108 ਜਾਂ 1000 ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਹਵਨ ਨੂੰ ਜਪ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਭਿਸੇਕ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
द्रव्यानुक्तौ घृतं होमे जपो ऽशक्तस्य सर्वतः मूलमन्त्राद्दशांशः स्यादङ्गादीनां जपादिकम्
ਜੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਘੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੂਰਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਹੀ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਜਪ ਆਦਿ ਲਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
जपात्सशक्तिमन्त्रस्य कामदा मन्त्रदेवताः साधकस्य भवेत् तृप्ता ध्यानहोमार्चनादिना
ਸ਼ਕਤੀ-ਯੁਕਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਧਿਆਨ, ਹਵਨ, ਅਰਚਨਾ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 28
उच्चैर्जपाद्विशिष्टः स्यादुपांशुर्दशभिर्गुणैः जिह्वाजपे शतगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः
ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਪ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਪਾਂਸ਼ੁ (ਹੌਲੀ) ਜਪ ਦਸ ਗੁਣਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਜੀਭ ਨਾਲ ਜਪ ਸੌ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਾਨਸ ਜਪ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
प्राङ्मुखो ऽवाङ्मुखो वापि मन्त्रकर्म समारभेत् प्रणवाद्याः सर्वमन्त्रा वाग्यतो विहिताशनः
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਬਾਣੀ-ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ ਪਾਲੇ।
Verse 30
आसीनस्तु जपेन्मन्त्रान्देवताचार्यतुल्यदृक् कुटीविविक्ता देशाः स्युर्देवालयनदीह्रदाः
ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖੇ। ਜਪ ਲਈ ਇਕਾਂਤ ਕੁਟੀ, ਮੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉਚਿਤ ਹਨ।
Verse 31
सिद्धौ यवागूपूपैर् वा पयो भक्ष्यं हविष्यकम् मन्त्रस्य देवता तावत् तिथिवारेषु वै जपेत्
ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਵਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਯਵਾਗੂ (ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪਤਲੀ ਖੀਰ/ਗੰਜੀ) ਅਤੇ ਪੂਪ (ਪੁਏ) ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਭੱਖਯ ਹਵਿਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਥੀ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 32
कृष्णाष्टमीचतुर्दश्योर्ग्रहणादौ च साधकः दस्रो यमो ऽनलो धाता शशी रुद्रो गुरुर्दितिः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਅੱਠਮੀ ਅਤੇ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਾਧਕ-ਯੋਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਦਸ੍ਰ, ਯਮ, ਅਨਲ, ਧਾਤਾ, ਸ਼ਸ਼ੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦਿਤੀ।
Verse 33
सर्पाः पितरो ऽथ भगो ऽर्यमा शोतेतरद्युतिः त्वष्टा मरुत इन्द्राग्नी मित्रेन्द्रौ निरृतिर्जलम्
ਨਾਗ (ਸੱਪ), ਪਿਤਰ; ਫਿਰ ਭਗ ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਾ; ਸ਼ੋਤੇ ਅਤੇ ਤਰਦ੍ਯੁਤੀ; ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ; ਮਰੁਤ; ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ; ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ; ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਜਲ—ਇਹ ਦੇਵਗਣ ਹਨ।
Verse 34
विश्वेदेवा हृषीकेशो वायवः सलिलाधिपः अजैकपादहिर्व्रध्नः पूषाश्विन्यादिदेवताः
ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਵਾਯੂ-ਦੇਵ, ਜਲ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ; ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਪੂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਆਹਵਾਨਯੋਗ ਹਨ।
Verse 35
अग्निदस्रावुमा निघ्नो नागश् चन्द्रो दिवाकरः मातृदुर्गा दिशामीशः कृष्णो वैवस्वतः शिवः
ਅਗਨੀ, ਨਾਸਤ੍ਯ (ਅਸ਼ਵਿਨ), ਵਾਯੂ, ਵਿਘਨ-ਨਾਸਕ, ਨਾਗ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਮਾਤਾ ਦੁਰਗਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵੈਵਸ੍ਵਤ (ਯਮ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ।
Verse 36
पञ्चदश्याः शशाङ्कस्तु पितरस्तिथिदेवताः हरो दुर्गा गुरुर्विष्णुर्ब्रह्मा लक्ष्मीर्धनेश्वरः
ਪੰਚਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ (ਚੰਦਰਮਾ) ਹੈ; ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਪਿਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ), ਦੁਰਗਾ, ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ), ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਧਨੇਸ਼ਵਰ (ਕੁਬੇਰ) ਵੀ ਹਨ।
Verse 37
एते सुर्यादिवारेशा लिपिन्यासो ऽथ कथ्यते केशान्तेषु च वृत्तेषु चक्षुषोः श्रवणद्वये
ਇਹ ਐਤਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਨ। ਹੁਣ ਲਿਪੀ-ਨਿਆਸ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਤੇ, ਗੋਲ (ਕਪੋਲ/ਕੰਨ) ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਅੱਖਰ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 38
नासागण्डौष्ठदन्तानां द्वे द्वे मूर्धस्ययोः क्रमात् वर्णान् पञ्चसुवर्गानां बाहुचरणसन्धिषु
ਪੰਜ ਵਿਆੰਜਨ-ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨੱਕ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ, ਹੋਠਾਂ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਲੂ ਤੇ ਕੰਠ ਉੱਤੇ ਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ-ਸੰਕੇਤ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 39
पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभौ हृदये च क्रमान्न्यसेत् तरेति ख पञ्चस्वरवर्गाणामिति ख यादींश् च हृदये न्यस्येदेषां स्युः सप्तधातवः
ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਪਿੱਠ, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ) ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਵਰ-ਵਰਗ ਅਤੇ ‘ਯ’ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੱਤ ਧਾਤੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 40
त्वगसृङ्मांसकस्नायुमेदोमज्जाशुक्राणि धातवः वसाः पयो वासको लिख्यन्ते चैव लिपीश्वराः
ਚਮੜੀ, ਲਹੂ, ਮਾਸ, ਸਨਾਇੂ/ਤੰਤੂ, ਮੇਦ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ—ਇਹ ਧਾਤੂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਵਸਾ, ਪਯਹ (ਦੁੱਧ) ਅਤੇ ਵਾਸਕ ਵੀ ਲਿਖੇ/ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਲਿਪੀ-ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 41
श्रीकण्ठो ऽनन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः अग्नीशो भावभूतिश् च तिथीशः स्थानुको हरः
ਉਹ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਹੈ; ਉਹ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਨੀਸ਼, ਭਾਵ ਅਤੇ ਭੂਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਤਿਥੀਸ਼, ਸਥਾਣੂ ਅਤੇ ਹਰ ਹੈ।
Verse 42
दण्डीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः अक्रूरश् च महासेनः शरण्या देवता अमूः
ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਦੇਵਤੇ ਇਹ ਹਨ—ਦੰਡੀਂਸ਼, ਭੌਤਿਕ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਅਨੁਗ੍ਰਹੇਸ਼ਵਰ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਮਹਾਸੇਨ; ਇਹ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹਨ।
Verse 43
ततः क्रोधीशत्तण्डौ च पञ्चान्तकशिवोत्तमौ तथैव रुद्रकूर्मौ च त्रिनेत्रौ चतुराननः
ਤਦਨੰਤਰ ਕ੍ਰੋਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਤੰਡੂ, ਪੰਚਾਂਤਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵੋੱਤਮ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੂਰਮ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਤੇ ਚਤੁਰਾਨਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
अजेशः शर्मसोनेशौ तथा लाङ्गलिदारुकौ अर्धनारीश्वरश्चोमा कान्तश्चाषाढिदण्डिनौ
ਅਜੇਸ਼, ਸ਼ਰਮਸੋਨੇਸ਼; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਂਗਲਿਨ ਅਤੇ ਦਾਰੁਕ; ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ; ਉਮਾ; ਕਾਂਤ; ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢੀ ਤੇ ਦੰਡਿਨ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 45
अत्रिर्मोनश् च मेषश् च लोहितश् च शिखी तथा छगलण्डद्विरण्डौ द्वौ समहाकालवालिनौ
ਅਤ੍ਰਿ, ਮੋਨ, ਮੇਸ਼, ਲੋਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੀ; ਅਤੇ ਦੋ—ਛਗਲੰਡ ਤੇ ਦਵਿਰੰਡ—ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਵਾਲਿਨ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 46
भुजङ्गश् च पिनाकी च खड्गीशश् च वकः पुनः श्वेतो भृगुर्लगुडीशाक्षश् च सम्बर्तकः स्मृतः
ਉਹ ਭੁਜੰਗ, ਪਿਨਾਕੀ ਅਤੇ ਖਡਗੀਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਕ; ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਲਗੁਡੀਸ਼ਾਕ੍ਸ਼; ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਬਰਤਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
रुद्रात्मशक्तान् लिख्यादीन् नमोन्तान् विन्यसेत् क्रमात् अङ्गानि विन्यसेत्सर्वे मन्त्राः साङ्गास्तु सिद्धिदाः
ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ—ਲਿਖਿਆ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਨਮੋ’ ਤੱਕ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸਾਂਗ (ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ) ਹੋਣ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 48
हृल्लेखाव्योमसपूर्वाण्येतान्यङ्गानि विन्यसेत् हृदादीन्यङ्गमन्त्रान्तैर् यो जपेद्धृदये नमः
ਹ੍ਰਿਤ੍, ਲੇਖਾ ਅਤੇ ਵ੍ਯੋਮ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰ ਅੰਗ-ਸੂਤਰ ਸਮੇਤ ਜਪੇ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ‘ਨਮਃ’ ਵੀ ਉਚਾਰੇ।
Verse 49
स्वाहा शिरस्यथ वषट्शिखायां कवचे च् हूं वौषत् नेत्रे ऽस्त्राय फटस्यात् पञ्चाङ्गं नेत्रवर्जितम्
‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ‘ਵਸ਼ਟ’ ਸ਼ਿਖਾ ਉੱਤੇ, ‘ਹੂੰ’ ਕਵਚ ਵਿੱਚ, ‘ਵੌਸ਼ਟ’ ਨੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ‘ਫਟ’ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜ-ਅੰਗ ਸਮੂਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
निरङ्गस्यात्मना चाङ्गं न्यस्येमान्नियुतं जपेत् क्रमाभ्यां देवीं वागीशीं यथोक्तांस्तु तिलान् हुनेत्
ਨਿਰੰਗ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਯੁਤ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ) ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕਹੇ ਹੋਏ ਦੋ ਕ੍ਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਵਾਗੀਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 51
लिपिदेवी साक्षसूत्रकुम्भपुस्तकपद्मधृक् कवित्वादि प्रयच्छेत कर्मादौ सिद्धये न्यसेत् निष्कविर्निर्मलः सर्वे मन्त्राःसिध्यन्ति मातृभिः
ਲਿਪੀ-ਦੇਵੀ ਜਪਮਾਲਾ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਕੁੰਭ, ਪੁਸਤਕ ਅਤੇ ਪਦਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਵ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਆਦਿ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਕਵੀ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Operational mantra-taxonomy and procedure: syllable-based categories (bīja/mālā), gendered mantra classes, Agneya–Saumya functional polarity (including how “namaḥ/phaṭ” changes force), and quantified sādhanā rules (japa counts, homa as one-tenth, aṅga-mantras as one-tenth of the root).
It disciplines sacred speech through ethics (guru–śiṣya standards), purity, correct timing, and inward refinement (mental japa ranked highest), presenting mantra-siddhi as a dhārmic technology that stabilizes life (bhukti) while training attention and devotion toward liberation (mukti).