Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਤੋਂ ਵਿਧਿਵਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਕਰਕੇ ਗਜ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਰਣ-ਵਿਜੈ ਲਈ ਅਤਿ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਾਲਕਾਪ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਮਪਾਦ ਨੂੰ ਸੇਵਾ-ਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਹਾਥੀ-ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਨਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਮਦਕਾਲ/ਮਸਤ ਦਾ ਰਿਤੂ-ਸੰਬੰਧ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ, ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਛਿੱਟੇ; ਬੌਨੇ ਜਾਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹਾਥੀ ਤਿਆਜ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਹਾਥੀ-ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯੁੱਧ-ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਸ਼ਿਵਿਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਦਾ ਕ੍ਰਮ: ਹਵਾ-ਰਹਿਤ ਸਨੇਹਨ-ਯੋਗ ਥਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ; ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ—ਕੰਧੇ/ਸਕੰਧ ਦੇ ਉਪਚਾਰ, ਮਾਲਿਸ਼; ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਵਾਈਆਂ—ਘਿਉ/ਤੇਲ ਯੋਗ, ਕਾਢੇ, ਦੁੱਧ, ਮਾਸ-ਰਸ; ਅਤੇ ਖਾਸ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਉਪਾਅ—ਪਾਂਡੂ ਵਰਗੀ ਫਿੱਕਾਪਣ, ਆਨਾਹ, ਮੂਰਛਾ, ਸਿਰਦਰਦ (ਨਸ੍ਯ ਸਮੇਤ), ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗ, ਕੰਬਣੀ, ਦਸਤ, ਕੰਨ ਦੀ ਸੋਜ, ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣਾ, ਚਮੜੀ ਰੋਗ, ਕਿਰਮੀ, ਛੈ-ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ, ਸ਼ੂਲ, ਫੋੜੇ ਦਾ ਇਲਾਜ (ਚੀਰਾ ਤੋਂ ਸਨੇਹਨ-ਬਸਤੀ ਤੱਕ)। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ—ਅਨਾਜ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਬਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚਾਰਾ, ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਛਿੜਕਾਅ—ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਆਚਾਰ—ਵਿਜੈ ਲਈ ਧੂਪਨ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਧੋਵਾਈ/ਅੰਜਨ, ਮੰਤਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਨੇਤ੍ਰ-ਬਲ—ਦੁਆਰਾ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਯੁੱਧ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे कल्पसागरो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजचिकित्सा पालकाप्य उवाच गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਕਲਪ-ਸਾਗਰ’ ਨਾਮਕ ੨੮੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੮੬ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਗਜਚਿਕਿਤ्सा’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਲਕਾਪ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਲੋਮਪਾਦ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤ्सा ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਲੰਮੀ ਸੂੰਡ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।
Verse 2
विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਅਠਾਈ ਨਖ (ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਖ) ਹੋਣ, ਜੋ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਦੰਦ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਚੌੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਬਰੀਕ ਬਿੰਦੂ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣ, ਉਹ ਕਬੂਲਯੋਗ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਬੌਨੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਅੰਕੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਵੱਕਰੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ।
Verse 4
हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः
ਹਥਿਨੀਆਂ, ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਤੰਗਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਸੁਭਾਉ, ਬਲ, ਰੂਪ, ਕਾਂਤੀ, ਦੇਹ ਦੀ ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ—ਸਭ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 5
सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸੱਤ-ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁੰਜਰ (ਯੁੱਧ-ਹਾਥੀ) ਛਾਵਣੀ ਤੇ ਫੌਜ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾ ਹਨ।
Verse 6
आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं
ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੁੰਜਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਛਾਵਣੀਆਂ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਾਇਦੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 7
घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः
ਘਿਉ ਅਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਲਾਜੀ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਹੇ ਰਾਜਿਓ—ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਨਾਲ।
Verse 8
गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते
ਪਾਂਡੁ-ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋ ਰਜਨੀ (ਹਲਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਘਿਉ ਵੀ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਆਨਾਹ (ਉਦਰ-ਵਾਯੂ ਅਵਰੋਧ) ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਾਲ ਨਿਸੇਕ/ਸਿੰਚਨ-ਚਿਕਿਤ्सा ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੈ।
Verse 9
लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी धन्वन्तरिरुवाचेति ञ मर्दना इति ञ विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्
ਪੰਜ ਲਵਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਵਾਰੁਣੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨ (ਅਨੁਪਾਨ) ਵਜੋਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। ‘ਮਰਦਨਾ’ ਨਾਮਕ ਯੋਗ ਵਿਡੰਗ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵ੍ਯੋਸ਼ ਅਤੇ ਸੈੰਧਵ ਨਾਲ ਕਵਲ (ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਗੋਲਾ) ਬਣਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते
ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਨਾਗ (ਸੀਸਾ) ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ੌਦ੍ਰ-ਤੋਯ (ਸ਼ਹਿਦ-ਜਲ) ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਦਰਦ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦਾ ਅਭ੍ਯੰਗ ਅਤੇ ਨਸ੍ਯ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹਨ।
Verse 11
नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਗ (ਸੀਸਾ) ਦਾ ਸਨੇਹ-ਪੁਟਕ (ਤੇਲਯੁਕਤ ਲੇਪ/ਪੋਟਲੀ) ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਕਲਕ ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਯ ਨਾਲ ਸ਼ੋਧਨ (ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ-ਚਿਕਿਤ्सा) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते
ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਪਥੁ (ਕੰਪ) ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖੀ ਅਤੇ ਤਿੱਤਿਰੀ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਮਿਰਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਗ (ਸੀਸਾ) ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 13
बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः
ਅਤੀਸਾਰ (ਦਸਤ) ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਕੁੰਜਰ (ਹਾਥੀ) ਨੂੰ ਬਾਲ-ਬਿਲਵ, ਲੋਧ੍ਰ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿੰਡੀ (ਗੋਲੀ) ਬਣਾ ਕੇ ਖਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 14
नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम् मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता
ਨੱਸਿਆ ਲਈ ਘਿਉ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਾਗਧੀ (ਪਿੱਪਲੀ), ਨਾਗਰ (ਸੁੰਠ), ਅਜਾਜੀ (ਜੀਰਾ), ਯਵਾਗੂ (ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪਤਲੀ ਖੀਰ/ਮਾਂਡ) ਅਤੇ ਮੁਸਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 15
उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम् दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्
ਉਤਕਰਣਕ (ਕੰਨ ਦੀ ਸੁੱਜਣ/ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ) ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਹ-ਰਸ (ਸੂਰ-ਜਨਿਤ ਸਨੇਹ/ਸਾਰ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਸ਼ਮੂਲ, ਕੁਲੱਥ, ਖੱਟੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਕਾਕਮਾਚੀ ਨੂੰ ਪਕਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਰਸ ਵੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्
ਤੇਲ ਅਤੇ ਉਸ਼ਣ (ਤੀਖ਼ਣ) ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਘਿਉ ਗਲਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਕੰਠ-ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਲੂਣਾਂ ਦੇ ਕਲਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ (ਸਾਫ਼) ਕਰਕੇ ਉਹ ਘਿਉ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः
ਮੂਤਰਭੰਗ (ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣਾ/ਅਵਰੋਧ) ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਪੂਸ਼ (ਖੀਰਾ) ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਕਵਾਥ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਨਿੰਮ ਦਾ ਕਵਾਥ ਜਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ (ਵਾਸਾ) ਦਾ ਕਵਾਥ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः
ਕਿਰਮੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਦਰ-ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਵਿਡੰਗ (ਔਖਧ) ਦੀ ਸੇਵਨ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁੰਠ, ਪਿੱਪਲੀ, ਕਿਸਮਿਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ ਉਬਾਲਿਆ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 19
क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते
ਖ਼ਤ ਅਤੇ ਖ਼ਯ ਵਿੱਚ ਬਲਵਰਧਕ ਪਾਨ ਪੀਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਾਂਸ-ਰਸ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਅਰੁਚੀ (ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ) ਵਿੱਚ ਵ੍ਯੋਸ਼ (ਤ੍ਰਿਕਟੂ) ਮਿਲਿਆ ਮੁਦਗ-ਓਦਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः
ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਵ੍ਯੋਸ਼ (ਤ੍ਰਿਕਟੂ), ਚਿਤ੍ਰਕ, ਦੰਤੀ, ਅਰਕ, ਸ਼੍ਯਾਮਾ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਏਭ-ਪਿੱਪਲੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸਨੇਹ ਗੁਲਮ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਨੇਹ-ਯੋਗ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्
ਭੇਦਨ (ਚੀਰਾ), ਦ੍ਰਾਵਣ (ਪਕਾਉਣਾ/ਗਲਾਉਣਾ), ਅਭ੍ਯੰਗ, ਸਨੇਹਪਾਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਸਨ (ਤੇਲ-ਬਸਤੀ) ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਵਿਦ੍ਰਧੀ (ਫੋੜੇ/ਅੰਦਰੂਨੀ ਫੋੜੇ) ਦਾ ਯਥਾਵਿਧੀ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यष्टिकं मुद्गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते
ਯਸ਼ਟਿਕਾ ਨੂੰ ਮੁਦਗ-ਸੂਪ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦ (ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੂ ਅਨੁਕੂਲ) ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਕੋਮਲ ਬਿਲਵ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲੇਪ ਫਟੁ-ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये
ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਵਿਡੰਗ, ਇੰਦ੍ਰਯਵ, ਹੀੰਗ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਜਨੀ (ਹਲਦੀ ਦੇ ਭੇਦ) ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਿੰਡ ਪਿਲਾਏ ਜਾਣ; ਇਸ ਨਾਲ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ੂਲ ਤੇ ਦਰਦ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸ਼ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਲਈ ਯਸ਼ਟਿਕ, ਵ੍ਰੀਹਿ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ—ਇਹ ਸੁੱਖੇ ਚੌਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਜੌ ਅਤੇ ਗੇਹੂੰ ਮੱਧਮ; ਬਾਕੀ—ਦੰਤਿਨੀ ਆਦਿ—ਨੀਚ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 25
यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं
ਜੌ ਅਤੇ ਇੱਖੂ (ਗੰਨਾ) ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਬਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਸੁੱਕਾ ਯਵਸ (ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ/ਚਾਰਾ) ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः
‘ਮਦ-ਖ਼ੀਣ’ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਾਗ ਲਈ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੀਪਨੀਯ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਮਾਸ-ਰਸ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਹਿਤਕਰ ਹੈ।
Verse 27
वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि
ਯੁੱਧ ਦੀ ਮਹਾਂ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਪਿੰਡ ਕਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਾਂ-ਉੱਲੂਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਜਾਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 28
कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः
ਕਟੂ ਮੱਛੀ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਵਿਡੰਗ, ਖਾਰ, ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ ਦਾ ਦੁੱਧੀਆ ਰਸ ਅਤੇ ਹਲਦੀ—ਇਹ ਧੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਕੁੰਜਰ (ਹਾਥੀ) ਲਈ ਜੈ-ਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 29
पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते
ਪਿੱਪਲੀ, ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਤੇਲ, ਮਾਧਵੀਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨੇਤ੍ਰ-ਪਰਿਸੇਕ (ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਧੋਵਾਈ/ਸਿੰਚਨ) ਦੀਪਨੀਯ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 30
पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च क्षीरवृक्षकरीषाश् च प्रसन्नयेष्टमञ्जनं
ਚਟਕ (ਚਿੜੀ) ਅਤੇ ਪਾਰਾਵਤ (ਕਬੂਤਰ) ਦੀ ਬਿੱਠ, ਅਤੇ ਖੀਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ‘ਕਰੀਸ਼’ (ਦੁੱਧੀਆ ਸ੍ਰਾਵ)—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਇੱਛਿਤ ਅੰਜਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 31
मुद्ग्यूषेणेति ज , ञ च मदाय हीति ञ क्षीरवृक्षकरीराश्चेति ञ अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च
‘ਮੁਦਗ੍ਯੂਸ਼ੇਣ’—ਜ ਅਤੇ ਞ ਸਮੇਤ; ‘ਮਦਾਯ ਹਿ’—ਞ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ‘ਖ਼ੀਰਵ੍ਰਿਕਸ਼ਕਰੀਰਾਃ’—ਞ ਸਮੇਤ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਕਰੋ)। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਅੰਜਨਿਤ ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨੀਲੇ ਉਤਪਲ ਅਤੇ ‘ਸੁਸਤੰਤਗਰ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि
ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲੇਪ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਠੰਡਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਨਖ ਵਧਣ ਤੇ ਨਖ ਕੱਟਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਤੈਲ-ਸੇਕ (ਤੇਲ ਧਾਰਾ) ਵੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 33
शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते
ਹਾਥੀ ਦੇ ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁੱਕੇ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It prioritizes gaja-lakṣaṇa (selection markers) and a protocol-driven therapeutic system—environment control, oleation/purification procedures, dietetics, and disease-specific formulations—explicitly tied to stable discipline and battlefield readiness.
By framing veterinary medicine as rājadharma and a form of protective service, it treats technical competence (bhukti) as dharmically sanctified action that sustains order, reduces suffering, and supports the conditions for disciplined spiritual life (mukti-oriented practice).
Yes. The text links elephant health to victory logistics, includes victory-oriented fumigation, ocular preparations, and a mantra layer—showing the Agni Purāṇa’s characteristic integration of medical and martial sciences.